Orys mektebimen qoshtasqan oblys

Ulytaý oblysynda barlyǵy 88 mektep bar. 2022-2023 oqý jylynda mun­da bar­­lyǵy 39 601 oqýshy oqyǵan. So­nyń 19 153-i – qazaq, 18 795-i – aralas, 1 653-i orys mektepterinde bilim alǵan. Qa­zaq mek­­­tebine qatysty jaǵdaı túsinik­ti ǵoı. Son­dyqtan biz aralas jáne orys mek­tepterindegi oqýshylardyń ulttyq quramy qandaı, olar qaı tilde oqyp júr degen suraqtardyń jaýabyn izdestirip kórdik. Sondaǵy kózimizdiń jetkeni, ót­ken oqý jylynda aralas mektepter ne­gi­zi­nen oblystyń Jezqazǵan jáne Sát­baev qalalaryna ornalasqanyn bildik. Aı­­ta­­lyq, Jezqazǵanda – 12, Sátbaevta 6 ara­­las mektep bar. Al mundaı mektepter sany Qarajalda – 3, Jańaarqa aýdanyn­­­­­da – 2, Ulytaý aýdanynda – 3. Bul – byl­­­tyrǵy kórsetkishter. Bıylǵy ahýal qalaı? Sóıtsek, jańa oqý jylyn Ulytaý oblysynyń bilim berý uıymdary birneshe jaqsy jańalyqpen bastaǵaly otyr.

Birinshiden, bıyldan bastap oblysta taza orys tilinde sabaq júrgizetin birde-bir mektep qalǵan joq. Oblysta buǵan deıin bar-joǵy úsh qana orys mektebi, atap aıtqanda, Sátbaev qalasynda – 2, Qarajal qalasynda 1 mektep bolǵan eken. Bıyl bul mektepterde alǵash ret qazaq synyptary ashylatyn boldy. Taza orys mektepteriniń joıylýy – ob­lysta byltyrdan beri bastalǵan úr­dis. О́tken oqý jylynda ashylǵannan beri orys mektebi bolyp kele jatqan Jezqazǵandaǵy №26 mektepte alǵash ret qazaq synyptary paıda bolyp, 1-synypqa oqýshylar qabyldanǵan edi.

Ekinshiden, oblyspen attas­ Ulytaý aýdanynda aralas mek­tep­terdegi orys synyptaryna qu­jat qabyldaý múldem toq­ta­tyl­dy.

Úshinshiden, bıyl oblys bo­ıynsha 4 342 bala mektep tabal­dy­ryǵyn attaǵaly tur. Osy balalardyń 81,3 paıyzy, ıaǵnı, 3 519-y qazaq synyptaryna tań­daý jasapty. Al qazaq synybyn tańdaý ótken oqý jylynda 1-synypqa barǵandardyń arasynda 67 paıyzdy quraǵan edi.

Árıne, mundaı oń ózgeristi estigende qýanasyń. Biraq munyń arǵy jaǵynda qanshama eńbek jat­qanyn da túsingen abzal. О́ıt­keni, eshqandaı ózgeris ózdi­gi­nen bola qalmaıdy. О́zi qazaq bola tura ul-qyzdarynyń orys mek­tebinde nemese orys syny­bynda oqyǵanyn qalaıtyn qazaq az ba? Az emes. Osy oraı­da, oblystaǵy ótken oqý jy­lyn­­daǵy aralas mektepterdegi oqý­shy­lardyń ulttyq quramy týraly da aıta keteıik. Mysaly, Jez­qazǵan qalasyndaǵy 12 aralas mektepte byltyr barlyǵy 8 993 bala oqysa, osynyń 4 486-sy­ qazaq synyptarynda bilim al­ǵan. Al orys synyptarynda oqy­­ǵandar sany – 4 507. Bir qara­­ǵanda qazaq synybynda oqı­tyndar kóp sekildi. Biraq... О́zge ulttar ókilderinen 16 bala ǵana qazaqsha, al orys synyptarynda qazaqtyń 1 711 balasy oqyǵan eken. Mundaı jaǵdaı basqa qala, aýdandaǵy aralas mek­tep­terde de oryn alǵan. Taǵy da mysalǵa júgineıik, Sátbaev qalasyndaǵy 6 aralas mek­tep­tiń orys synyptarynda oqı­tyn 2 149 balanyń 931-i – qazaq­tyń qaradomalaqtary, al 634-i – orys balalary. Sátbaev qala­syndaǵy ózge etnos ókilderi ara­synan 34-i ǵana balalaryn ara­las mektepterdegi qazaq synyp­ta­ryna beripti, 574-i orys synyptaryn tańdapty. О́zimizdiń qazaq ata-analary balalaryn orys­sha oqytýǵa berip jatqanda ózge etnos ókilderine qaıtip ókpe arta­myz?..

Qarajal qalasy men qazaǵy qara ormandaı tutasyp turatyn Ulytaý, Jańaarqa aýdandarynda áli kúnge deıin aralas mektepterdiń bar ekenine sene qoıý da qıyn.

Qarajal qalasyndaǵy jaǵ­daı túsiniksizdik týdyrdy. Qaladaǵy 3 aralas mektepte barlyǵy 1 657 bala oqysa, munyń 1 282-si qazaq synyptarynda bilim alǵan. Orys synyptarynda oqyǵan bar-joǵy 375 balanyń da 62-si qazaq eken. Sonda Qarajalǵa 3 birdeı aralas mektep ne úshin kerek boldy eken? Nemese Ulytaý aýdanyn alaıyq. Munda da 3 aralas mektepte barlyǵy 815 bala oqyǵan, munyń 748-si – qazaq synybynda, 67 bala ǵana orys synyptarynda bilim alǵan. Sol 67-niń 18-i – qazaq. Jańaarqa aýdanynda da osy taqylettes jaǵdaı. Aýdanda 2 aralas mektep bar. Munda oqyǵan 1 141 balanyń 863-i – qazaq synybyn tańdaǵan, orys synyp­taryndaǵy 278 oqýshynyń 112-si qazaqtyń balasy. Ne deısiz endi? Osyndaı málimetterge qaraǵanda, Qarajal qalasy men Ulytaý, Jańaarqa aýdandarynda buǵan deıin aralas mektepterden arylý baǵytynda shóp basy syndyrylmaǵany baıqalady. Basqasha qalaı oılaýymyz kerek?

«Balalaryn qaı tilde oqytý ata-analardyń sheshimine baılanysty, eger olar oryssha oqytqysy kelse, biz ne isteı alamyz?» dep alaqan jaıyp­ aqtalý bilim salasynyń aınalasynda júrgen úlkendi-kishili jumys istegisi joq sheneýnikterdiń oılap tapqan syltaýlary ǵana sekildi. Keıde mektep bas­shy­­­larynyń nemese keıbir muǵa­lim­derdiń tarapynan orys­ sy­nyp­ta­ry­nyń saqtalyp qa­lýy­na degen múd­delilik te bolýy­ múmkin. О́ıtkeni saǵattary aza­ıyp­ nemese múldem jumyssyz qalýlary da kádik. Muny da eskerý kerek.

Aralas mektepterdi azaıtý, ata-analar arasynda balalaryn qazaq tilinde oqytý baǵytynda nasıhat jumystaryn júrgizýge mektepterge negizi joǵarydan tıisti talap, naqty nusqaý berilgeni jón. Elimizdiń mem­lekettik tilin úırenýge, sol tilde bilim alýǵa kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn arttyrý joldaryn qarastyrmasa bolmaıdy. Ulytaý oblysynda bilim berý uıymdaryndaǵy sóz basynda aıtylǵan jaqsy jańalyqtar osyndaı júıeli jumystyń jemisi ekeni aıtpasa da túsinikti.

– Oblys qurylyp, bilim basqarmasynyń basshylyǵyna kelgende qalalyq jerlerdi aıtpaǵanda, Ulytaý, Jańa­arqa aýdandarynda aralas­ mek­tepterdiń bar ekenin kórgende, tań qal­ǵanym ras. Sóıtip, ótken oqý jylynan bastap Ulytaý aýdanynda orys synyptaryna qujat qabyldaý toqtatyldy. Burynǵy orys synyptary árıne, jabylmaıdy, oqýshylar oqýyn jalǵastyryp, bitirip shyǵatyn bolady. Qarajaldyń 2 aralas mektebiniń bireýin ǵana qaldyramyz. Jańaarqada da solaı ózgeredi. Ata-ana­larmen sóılesý, jaǵdaıdy túsindirý kerek. Orys synyptaryn bitirýshiler arasynda pedagogıka mamandyqtaryn tańdaıtyndar azshylyq. Qazirgi orys mek­tep­terindegi, orys synyp­ta­ryndaǵy muǵalimderdiń kópshiligi zeınet jasyndaǵy nemese soǵan jaqyn qalǵan muǵalimder. Taıaý bolashaqta orystildi mamandar tapshylyǵy oryn alýy ábden múmkin. Osyny ata-analar, ásirese, ózimizdiń qarakózder bile bermeıdi, – dedi bizben áńgimesinde Ulytaý oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy Safýra Tólekova.

Sonymen Ulytaý obly­syn­daǵy 26 aralas mekteptiń orys synyptarynda oqyǵan oqýshylardyń úles salmaǵy ótken jyly 39,2 paıyzdy quraǵan eken. Al bıyl bul kór­set­kishtiń azaıa túsetini sózsiz. Orys synyptaryndaǵy qazaq balasynyń úlesi 38,4 paıyz bol­ǵan. Eger qazaq balalary tek qana qazaq synyptarynda oqyp, orys synyptarynda orys jáne ózge etnos ókilderi ǵana oqyǵan bolsa, olardyń úles salmaǵy aralas mektepterdegi oqýshylardyń bar bolǵany 24,1 paıyzyn quraıdy eken. Bul neni bildiredi?

Birinshiden, bul qalaı desek te, oryssha oqý azaıyp, qazaqsha kóbeıip kele jatqanynyń aıqyn mysaly. Ekinshiden, orysshadan ajy­raǵysy joq qazaqtardyń da bar­shylyq ekenin kórsetip otyr. Orys synyptaryndaǵy qazaq­tar úlesiniń 38, 4 paıyz bolýy qatty oılanýdy qajet etedi. Úshin­shiden, kóp nárse bilim berý uıym­daryna baılanysty ekeni baı­qalady. Oblys qurylǵan aınalasy eki jylǵa jeter-jetpes ýaqytta bul ba­ǵyt­­ta qanshama oń ózgeris boldy. Árıne, aralas mek­tep­terdiń alań­datatyny ras. Biraq «tań atpa­ıyn dese de, kún qoımaıdy» demeı me? Ulytaý oblysynyń bilim basqarmasy tarapynan qol­ǵa alynyp jat­qan qareketter «tań­nyń tezirek atýy»­ da tek ózimiz­diń jandy is-qı­mylymyzǵa baı­lanysty ekenin kórsetpeı me?

Ulytaý oblysy