«Qazaq tilin úırenýge namys kerek, aǵylshyn tilin úırenýge ádis kerek» deıtin keıipkerimiz – Ernat Qashqynov oqýshylarǵa aǵylshyn tilin Abaı arqyly úıretip júr. Alǵashynda eriksiz tańǵalǵanymyz ras. Abaı kúni qarsańynda sheberlik saǵatyna qatysyp, ustaz ádisine qyzyqqanymyz sonsha – oraıyn taýyp, suhbat quryp úlgerdik.
«Aǵylshynsha til syndyrý», «Tolyq adam jáne tórt damý» syndy jobalardyń avtory – bala kezinen qazaq tili men ádebıetin súıip oqyǵan, aýyldyń qara domalaq balasy.
– Astanada aǵylshyn tilinen sabaq berip júrgenimde, altynshy synypta oqıtyn oqýshymnyń ata-anasy «Siz qazaq tilin jaqsy bilesiz. Ádebıetten, Abaı taǵylymynan habaryńyz bar. Balama aǵylshyn tilimen qatar qazaq tili men ádebıetin úıretińizshi» degen usynys aıtty. Ata-ananyń ótinishin jerge tastaı almaı, uzaq oılanyp júrip, sońynda Abaı arqyly aǵylshyn tilin oqytý ıdeıasy oıǵa keldi. Oqýshylar arasynda tanymal Abaı óleńderi men qarasózderin taldap alyp, ony aǵylshynsha úıretýdiń ádistemesin jasap shyǵardym, – deıdi ustaz.
Onyń aıtýynsha, jastardan Robert Leslı, Stıven Hokıng, Robert Kııosakı syndy basqa da tulǵalar jaıynda surasań, olardy bári biletin bolyp shyǵady. Al Abaı, Shákárim, Máshhúr Júsipti aıtsań, jastardyń asa bir qyzyǵýshylyǵy bolmaıdy. Aýylda ósip, qarııa tárbıesin kórgen Ernat Eýropadan shyqqan ataqtylardyń sózi men Abaı ilimin salystyryp júretin bolsa kerek. Abaı muny baıaǵyda-aq aıtyp ketken degen sekildi paıym jas ustazdyń oıyna orala beredi. Mundaı oı tipti bala kezinde de mazalaǵan eken.
– Keıinnen aǵylshyn tili mamany atandym, bilim berý ortalyǵyn ashtym. «Aǵylshynsha til syndyrý» degen kitap shyǵardym. Negizgi ádistemem – qazaq tili arqyly aǵylshyn tilin oqytý. Biz orys tili arqyly úırendik. Aǵylshyn tilinde «á», «ń», «ó» dybysy bar sózderdi biz orys tiliniń zańdylyqtary arqyly oqydyq. Mysaly, shash keptirgishti «fen» dep jazamyz, ony «fán» dep oqımyz. О́kinishke qaraı, osy kúnge deıin, tipti qazir de mektepte «fen» dep oqytylady. Aǵylshyndarǵa baryp, «fen» dep aıtyp tursańyz, ony eshkim túsinbeıdi. Sol sekildi «trenıng» degen sózdi aǵylshynsha «trenıń» dep dybystap aıtamyz. Ony biz orys tiliniń ádistemesimen úırengendikten, tól dybystarymyzdy múldem paıdalanbaımyz. Bylaısha aıtqanda, biz bóten tildi eki ortaǵa kópir qylyp alǵandaımyz. Sonyń saldarynan aǵylshyn tilin úırený úlken qıyndyqqa aınalyp otyr. Qazaqtildi balalarǵa aǵylshynshany orys tili arqyly qabyldaý tipti qıyn, – dep keıipkerimiz tildi meńgerýdegi qıyndyqtyń da baryn birneshe mysalmen túsindirip ótti.
Sondaı-aq bilikti maman neırobıologııa, neırolıngvıstıka salasyn da zerttep, óz ádistemesiniń negizin qalaǵan. Iаǵnı oqýshy qabyldaýyn túsiný úshin til men mıdyń baılanysyna mán bergen.
– 6-7 jastaǵy balanyń mıynda qaı tildegi neırondar bolsa, sol neırondar arqyly aqparatty qabyldaı bastaıdy. Sondyqtan da oqýshylarǵa aǵylshynshany qazaq tili sekildi dep úıretemin. Balalar da sonda «aǵylshyn tilin ıgerý jeńil eken ǵoı, óz tilimizge uqsaıdy eken» dep, aıtqanyńdy birden qaǵyp alady, – deıdi keıipkerimiz.
Mamannyń shyǵarmashylyq izdenisine razy bolasyń. Sabaq barysynda onyń túsindirgen aǵylshynsha birqatar sózin jattap aldyq. Ári Abaıdyń «Ǵylym tappaı maqtanba» óleńin tereńirek taldap, aǵylshynsha aýdarmasyn da túsindik. Ernattyń basty maqsaty – oqýshynyń psıhologııalyq tosqaýylyn joıyp, tilge degen súıispenshiligin oıatý. Onyń oıynsha, naǵyz ustaz – jalyqtyryp jattatpaı, ursyp oqytpaı, jazalap baǵalamaı, balanyń júregine jol taba alatyn adam.
– Keıin men bul ádistememdi kúrdelendire bastadym. Sebebi Abaıdy aıryqsha jaqsy kóremin, Abaıdan motıvasııa alamyn. Ilon Mask sekildi jetistikke jetken sheteldik motıvatorlardy zerttep qarasam, tabysqa jetýdiń formýlasyn tórt dúnıe arqyly beredi eken. Olar: rýhanı damý, ıntellektýaldy damý, fızıkalyq damý jáne materıaldyq damý. Abaıdyń «Tolyq adam» ilimin taldasańyz, ne dep aıtylady? Abaı ony bylaısha jiktegen: jyly júrek, nurly aqyl, ystyq qaırat jáne senimdi dáýlet. Dáýlet bolý kerek, biraq ol senimdi bolý kerek, ıttikpen tappaý kerek deıdi. Ittikpen tapqan aqshany ıttikpen jumsaısyń. Mine, osyndaı tórt qubylasy túgel adamdy tolyq adam dep sanaımyn, – deıdi izdenimpaz maman.
Ernat Melsuly shyǵarmashylyq izdenisiniń nátıjesinde, Abaı álemin rýhanı damýdyń da kózi ekenin túsingen. Ol Abaı arqyly aǵylshyn tilin oqytýmen qatar tárbıe de bere alatynyna kóz jetkizedi.
– Abaıdy álemge nasıhattaý úshin halyqaralyq til – aǵylshyn tilin úırenýimiz kerek. Sol úshin de «Abaı arqyly aǵylshynsha úıren» atty ádisteme jasaýdy jón kórdim. Ádistemeniń ereksheligi, birinshiden, bala Abaı ilimin túsinedi. Sheteldik trendtermen baılanystyryp úırense, Abaı ilimi áldeqaıda qyzyǵyraq bolady. Sondaı-aq Abaı óleńderin oqý arqyly oqýshylardyń sózdik qory kóbeıedi. Halyqaralyq baıqaýlardan top jarǵan oqýshylar barǵan jerinde de óz mádenıetin dáriptep, Abaı týraly aıta alady. Olar quddy bir «Abaı áleminiń elshileri» syńaıly. Al Abaı shyǵarmalaryn aǵylshyn tilinde aıtyp taratý úshin aqynnyń týyndylaryn jaqsy bilý kerek. Sondyqtan da bul ádisteme daryndy balalarǵa arnalǵan, – dep keıipkerimiz ádistemesiniń ereksheligine de toqtaldy.
Aıta ketelik, byltyr Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen Ernat Melsuly A.Qunanbaıuly atyndaǵy №87 mektep-gımnazııasynda «Ǵylym tap – Find science» atty oqýshylarǵa arnalǵan kýrs ótkizdi. Kýrs aıasynda oqýshylar «Ǵylym tappaı maqtanba» óleńin aǵylshynsha úırenip shyqty. Bul tájirıbe jalǵasyn tabady dep senemiz.
Aısulý SEZHAN,
Abaı atyndaǵy QazUPÝ-dyń stýdenti