Ejelgi Babyldan dúbirli dúnıege tarydaı shashylǵan adamzat balasynyń alǵashqy ydyraýyna tilderiniń ózgerýi sebep bolǵan desedi. Degenmen, dinı qundylyqtarda tilderdiń árkelkiligi – bólinýge emes, birlesýge hám túsinisýge umtylys ekeni aıtylady. Iá, til – týystyqqa, izgilik qorǵanyna bastar abzal qural. Tilde ulttyń rýhy men jany, ótkeni men bolashaǵy bar.
Qazaq tili – burshaqsha shashylyp, qoıny-qonyshy birtutas úılesimge, ádet-ǵuryp pen ar, uıatqa uıysyp, ǵasyrlarmen qaltqysyz aralasqan túbirli ulttyń kıeli jádigeri. Tilimiz yrǵaqty, kórkem, kesteli, áýezdi, salaly bolǵandyqtan, onda «qaınaǵan qannyń, qınalǵan jannyń, tolǵantqan kóńildiń, lúpildegen júrektiń saǵynyshy» toǵysqan. Bodandyq buǵaýyna shiderlenip, azattyq pen qarańǵylyq arpalysqan tusta Maǵjan aqyn:
«Erlik, eldik, birlik, qaırat,
baq, ardyń, –
Jaýyz taǵdyr joıdy bárin
ne bardyń...
Altyn Kúnnen baǵasyz bir
belgi bop,
Nurly juldyz, babam tili,
sen qaldyń!»
– dep shejireli baba tiline táý etip, táýbe bildiripti. Til barda ult bar, tili sóngen ulttyń ózi de joq. «Eger tilim erteń bolsa qurymaq, men daıynmyn ólýge de búgin-aq!» degen R.Ǵamzatovtyń, «О́sse tilim, mende birge ósemin, óshse tilim, men de birge óshemin!» degen Á.Tájibaevtyń paıymy – ult pen tildiń bite qaınasqanyna aıqyn dálel.
Álemde bes myń tiri tildiń aı saıyn ekeýi óledi desedi. Máselen, Kamerýn elinde 1995 jyly 5 qarashada kasaba tili joıyldy dep jarııalandy. Oǵan sebep, kasaba tilinde sóıleýshi sońǵy urpaq Mombıla aýdanyn mekendegen Bogon esimdi azamattyń dúnıe salýy. Lıngvıst Maıkl Kraýs joıylýǵa bet alǵan tilderdiń alǵashqy belgisi, ol tilde jastardyń sóıleýden bas tartýy degen tujyrym bildirgen. Táńirge táýbe, jatsa túsinen, tursa esinen ketpegen táýelsizdikke jetken qazaq tili búginde baldyrǵan-bóbekter únimen santúrli qubylyp, jańasha tynys taýyp keledi. Jańbyrdan keıingi kókteı kóterilgen qaıratty órender Abaı jolyn temirqazyq etip, Alash rýhymen qýattanyp keledi. Bostandyq tańy atqanda, kóp ýaqyt tomaǵasy alynbaǵan qyrandaı alǵa qaryshtaǵan serippeli jiger oty báseńdegen joq.
«Týǵan tilim – babam tili – óz tilim,
Týǵan tilim – anam tili – óz tilim.
Týǵan tilim – dalam tili – óz tilim,
Týǵan tilim – adam tili – óz tilim.
Týǵan tilde syry tereń janym bar,
Týǵan tilde ánim menen sánim bar.
Týǵan tilim til bolýdan qalsa eger
Júregimdi sýyryp-aq alyńdar!»
(Dıhan Ábilev)
...Qazaq tilinde, rasynda, tuńǵıyq shejire elesi, san urpaqtyń ǵumyr baıany qattalǵan qasıeti bar. Kisi qazaq tilin ıgerý úshin basy shytyrman, sońy muratyna jetip tynym tabar dala ańyzdaryn, qysqy shopannyń qoınyna tyǵylǵan súırikteı, mańyraq jetim qozy daýsyn, saı-saladan qulap aqqan tańdaıdan óter tas bulaq syldyryn, uǵynbasa da bas shulǵyp, tanymasa da darııadaı meıirimin tóser qarapaıym sharýa adamymen tanys bola bilýi qajettigine senimim kámil. Sebebi ulanǵaıyrqazaq tilinde týǵan jerin qımaı tyraýlaǵan tyrnalar úni, ıt tumsyǵy ótpeıtin toǵaı shóbin belýardan keshken jolaýshy súıinishi, nemketti bozbalaǵa nazdana qaraǵan aqkerbez qalqanyń kúlkisi qabat-qabat tuman ıiriminde shúńeıit kózi qubyla izdegen tekti jylqynyń osqyrynýy, oımaqtaı-oımaqtaı móldiregen gúl qaýyzyndaǵy tamshylardyń qyryna qulap, qaıyrylmaı ketken qapysyz ǵashyǵyn izdegen seri jigittiń sergeldeń ókinishiniń taby bar.
Qaısybir ataýlary zattyń ózinen de qymbat tartatyn, poetıkalyq sáýle shashqan shýda-shýda sózder jyqpyly rýhanı ashyqqandy toıdyryp, óshkendi jandyryp jiberer-aý. Qaraǵaıdyń tasasynda ósken gúlderdeı injý shashqan mańyzdy tirkester, biri batpan-batpan jaqut-jaýhar ornyna alystaǵy yntymaqty kórshige arnalyp, biri qandy kegi bitpegen qas jaýdyń áp-sátte-aq betin qaıtarǵan qulja sóz tórkini qazaqqa ǵana tán-aý, sirá. Sondyqtan da bolar, shyǵystanýshy-túrkolog Platon Melıoranskıı: «Túrki tilderiniń ishinde eń baıy qazaq tili ekenin búkil zertteýshi moıyndaǵan», – degen-tin. Ǵalymdarymyzdyń Shekspır men Baıronnyń bútin shyǵarmasynyń sózdik qorynda bar-joǵy 15 myń, al Muhtar Áýezovtiń bir ǵana «Abaı joly» epopeıasynda 17 myń sóz qoldanylǵany jaıly tujyrymy – ana tilimizdiń kemeldik qudiretiniń anyq aıǵaǵy.
Iá, eki mıllıonnan astam sózdik qory bar qazaq tili asqan senimmen bolashaq qaqpasyn qaǵyp tur. Endi oǵan úıme-júıme seń de, qulash-qulash bıigi bar qamal da bóget emes. Sebebi ol qushaqqa syıar qalyptan, uǵymǵa kirer sheńberden zaý kókke shyrqap shyqty. Eń jaqsysy, qushaqqa syımasty eshkim de qushaqtap áýre bolmaıdy. Tek moıyndap qana tynysh tabady.