BASShYSYNA TAQ TURATYN EL – BASYNA BAQ TURATYN EL

Elbasy men El Basynyń aıyrmasy bar Parlament óz sózin aıtty. Biz sol kúni nómirge shuǵyl maqala ja­zyp, pikir qostyq. “Keshe Par­la­ment qabyldaǵan sheshim, ıýrıs­prý­den­sııa tilimen aıtsaq, de-fakto jaǵ­daıdy de-ıýre jaǵdaıyna aýys­tyrý ǵana, aıdan anyq nárseni zań júzinde aıǵaqtaý ǵana. Ol mártebe Nursultan Nazarbaevtyń jeke ózine kerek emes, ol mártebe bizge kerek, bizdiń eldigimizge, bizdiń bolashaǵymyzǵa kerek. “Súıer ulyń bolsa sen súı, súıinerge jarar ol” degen Abaı atamyz. Asyldy taný da, azamatty ardaqtaý da qaı zamanda bolsyn eldiń ózine qoıylatyn syn”, dedik (EQ, 2010, 14 mamyr). Arada jıyrma kún ótti. Kez kelgen zańnyń taǵdyry bir aıdyń ishinde sheshilýi kerek. Bir aıǵa jetkizbeı, aldyńǵy kúni Prezıdent óz sózin aıtty. El azamattaryna, el Parlamentine, eldiń bılik ba­syn­daǵy partııasy – “Nur Otannyń” Saıası bıýrosyna arnaýynda: “Men kúrdeli kezeńde eldiń kóshin bastaý qurmetine ıe boldym. Sonda sizder­diń naqty qoldaýlaryńyzdy, ynta-jigerlerińizdi, qajyr-qaırat­ta­ry­ńyzdy árdaıym aıqyn sezindim. Bul – orasan baqyt. Budan ózge maǵan eshteńe qajet emes. Boıdaǵy qýat, bilik pen tájirıbe múmkindik berse, men halqym júktegen qasterli min­detti oryndaý maqsatynda áli de qajymaı eńbek ete beremin”, dedi, “Men árqashan túrli maqtaý men madaqtan bıik turýǵa tyrysamyn jáne osy ustanymymda qala be­remin”, deı kelip, sózin: “Joǵaryda atalǵan jaǵdaılarǵa baılanysty, qurmetti Senat jáne Májilis de­pýtattary, maǵan jiberilgen zań­darǵa qol qoıýdan bas tartý jó­nin­degi ustanymymdy durys túsiný­lerińizdi ótinemin”, dep túıindedi. Durys. Endi bári oryn-ornyna keldi. Rasynda da, Elbasy men El Basynyń arasynda aıyrma bar edi.  Parlamenttiń qos palatasy bul ustanymǵa baılanysty keshe óz baılamdaryn jasady. Biz keshe kúni boıy el óńirlerine saýal salyp, ta­ny­mal tulǵalarǵa habarlasyp, Pre­zı­dent sheshimine baılanysty pikir­lerdi shuǵyl jınaqtadyq. Olar osy nó­mirde jarııalanyp ta otyr. Qa­zaqstan halqy óz Kóshbasshysynyń bul ustanymyn ulyq bolǵan saıyn kishik bolatyn kisiliktiń kelisti kórinisi retinde ǵana emes, órke­nıet­ti de demokratııalyq memle­ket­tiń, Eýropadaǵy Qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymyna tóraǵa­lyq etýshi eldiń basshysyna laıyq­ty sheshim dep baǵalap otyr. Tek bir tilegimizdi jetkizgimiz keledi. Elbasymyz ózi jaıyndaǵy el sóziniń bárin “túrli maqtaý men madaq” dep qaramasa eken, ózi jaıynda jaqsy aıtqannyń bárin jaǵynǵandaı kórmese eken deımiz. Tipti Elbasyny maqtaǵanda da onyń ózi Eliń úshin maqtaný ekenin eskerse eken deımiz. Elbasy – eldik­tiń bir sımvoly.  Onyń ústine “Jaq­synyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn” deıtin halyqpyz, birin biri batyr deıtin óser eldiń balasymyz. Biz osyndaı oılarymyzdy bul kúnderde baspadan jaryq kórgeli jatqan ujymdyq jınaǵymyzdyń alǵysózinde aıtqan da edik. Sondaǵy “múmkin” degenimiz dál kelipti. Elimizdegi demokratııanyń damýynda aıtýly beles bolǵan orasan mándi osy oqıǵanyń tusynda sol alǵysózdi kitapqa basylǵan kúıinde oqyrman nazaryna usynýdy artyq kórmedik. Alǵysóz kitapta “Elbasy jáne “Egemen Qazaqstan” dep atalady. “Sosıalıstik Qazaqstannyń” tabaldyryǵynan jańa attaǵan, jasymyz jıyrma beske de jet­pe­gen kezimiz. Qansha jerden jan­ta­las degenmen redaksııa jumysynyń da ara-arasynda aralasyp-qura­lasýǵa múmkindik beretin kezderi bolady. Sondaıda sekretarıatty jaǵalaımyz. Aǵalardyń áńgimesin tyńdaımyz. Qozǵalmaıtyn taqy­ryp joq. Laýazymdy adamdardyń bárinen maqalalardyń oryssha keletini, kabınet ataýlydan estı­tiniń tek oryssha sóz ekendigi aı­tyldy bir kúni. Qazaq gazetine qy­ryn qaraıtyn biraz hatshynyń qu­la­ǵy shýyldatyldy. “Olar tipti qa­zaqsha amandasýdy qoıyp barady”, dep qaldy bireý. “Bári birdeı emes qoı, adamyna baılanysty ǵoı” degen de pikir qosylyp jatyr. – Onyń ras, ana jyly Qara­ǵandydaǵy sekretar jigittiń qazaqsha josyltqanyn aıtsańshy, aıyzymyzdy qandyryp edi-aý, – dedi bir aǵamyz. Sol-aq eken, basqalar ilip ala jóneldi. – Qazaqy ázili qandaı, shir­kin­niń, – dep jatyr bir aǵamyz. – Ázilin aıtasyń, dombyramen án salǵanyn aıtsaıshy, – deıdi bir aǵamyz. – Án salǵanyn aıtasyń, óziniń ánin oryndaǵanyn aıtsańshy, – dep taǵy bir aǵamyz qosyp qoıady. Odan keıin jýrnalıster hatshynyń keń tolǵap, áriden oılaıtyny, qa­ǵazǵa qaramaı sóıleıtini, qanshama sıfrlardy jatqa aıtyp, kez kel­gen suraqqa qysylmaı jaýap be­re­tini jóninde jarysa jalǵastyryp jatty. Áńgime Temirtaý qalalyq par­tııa komıtetiniń ekinshi hatshysy týraly eken. Otyzdan jańa asqan jigit kórinedi. 1973 jyly sol hat­shynyń usynysymen “Sosıalıstik Qazaqstannyń” oblystardaǵy men­shik­ti tilshileriniń kóshpeli jına­ly­sy Temirtaýda ótipti, oǵan re­daksııadan da biraz adam barypty. Sonda keshe ǵana metallýrgter or­ta­synan shyqqan jas hatshy oıy­nyń nárimen de, sóziniń árimen de jýrnalısterdi tánti etip, qaıran qaldyrypty. Ýahap Qydyrhanov aǵamyz hatshynyń ózi shyǵaryp, ózi oryndaǵan “Shubarat” degen ániniń sózin de jazyp alypty. Umyt­pa­sam, esinde qalǵan bir shýmaǵyn sol arada aıtyp ta jiberdi-aý deımin. Jas hatshynyń jarqyldaǵan mine­zine súısingen arqaly aqyn, gazet­tiń Kókshetaý oblysy boıynsha tilshisi Erkesh Ibrahımniń kózi jasaýrap turyp: “Alda, qaraǵym-aı, seni dúnıege ákelgen ata-anańa rahmet. Men bilsem, túbi úlken adam bolarsyń”, degeni eske alyn­dy. Sol kezdegi bas redaktor Uzaq Baǵaev jambyldyq tilshi, aqyn Jaqsylyq Sátibekovke: “Kóresiń, myna jigit áli el basqarady, biz na­sıhattaýymyz kerek” dep qadap, tap­syrys berip turyp, ballada jaz­dyrtqany aıtyldy. Osy alǵy­sózdi qaǵazǵa túsirerde sol ballada basylǵan 1973 jylǵy 1 mamyrdyń merekelik nómirin taýyp, qarap shyqtyq. Onda “Jaralsa da salqyn lepten, Keýdesine jalqyn bókken, Taǵdyr búgin syrlasady, Nursul­tanmen, Altynbekpen” dep keletin shýmaqtar bar eken. Altynbek Dá­ri­baevtyń Qazaqstan Magnıtkasy­nyń ataqty metallýrgi ekenin biraz adam bilýge tıis. Elbasymyzdyń esimin alǵash ret solaı estip edik. Artynsha Nursul­tan Nazarbaev Qaraǵandy oblys­tyq partııa komıtetiniń ekinshi hat­shysy qyzmetine kóterildi. Aǵala­rymyz shý ete qaldy. “Aıtyp edik qoı” dep. Kóp ótpeı Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń hatshylyǵyna joǵarylady. Aǵala­ry­myz dý ete qaldy. “Bilip edik qoı” dep. Biraz jyldan keıin res­pýblıka Úkimetiniń tizginin ustady. Taǵy biraz jyldan keıin res­pýblıka Kompartııasynyń bas­shy­sy qyzmetine kiristi. Taǵy birer jyldan keıin Qazaqstan Prezı­denti bolyp saılandy. Osy oqıǵa­lardyń bár-báriniń tusynda redak­sııamyzda “Aýzy dýaly gazetpiz ǵoı, aldymen bas basylym bata bergen ǵoı” degen áńgime maq­tanyshpen aıtylyp júrdi. Sodan bergi jıyrma jylǵa jýyq ýaqyttyń ishinde bizdiń gazet­tiń turaqty taqyryptarynyń biri Prezıdent Nursultan Nazarbaev­tyń ómiri men qyzmeti bolyp, Elbasymyzdyń ónege órnekteri, taǵdyr taǵylymy, qajyr-qaıraty, bilim-biligi, parasat-paıymy júıeli túrde áńgime arqaýyna aınalyp keledi. Basylym basshylarynyń qaı-qaısysy da Elbasymen bir­neshe ret suhbat jasady. Prezıdent qyzmetiniń san túrli qyrlaryna arnalǵan qyrýar maqalalar, por­trettik dúnıeler jazyldy. Azama­tymyzdyń altyn basyn ardaqtap, jyrǵa qosqan aqyndarymyzdyń óleńderi, poemalar da jarııa­lan­dy. “Egemen Qazaqstan” gazetiniń betindegi osyndaı suhbattar men maqalalardyń elimizdegi pre­zıdenttik bılik júıesiniń ózindik sıpatyn tanýǵa, Elbasymyzdyń elim dep, jerim dep janyn jep, attan túspeı júrgen asa aýyr, asa jaýapty eńbeginiń baǵasyn bil­gizýge, memleketimizdiń osy jyldar ishinde júrip ótken qadir-qasıetin kórsetýge, sóıtip eldigimizdi eńse­lentýge, bizdiń óz kúshimizge, óz bo­lashaǵymyzǵa senimimizdi arttyrýǵa, qıyndyqtardy eńserýge, jarqyn jetistikterge jetýimizge septeskeni sózsiz. “Egemen Qazaqstannyń” qashanda aldymen jaqsyny kóre­tin, árbir ıgi nyshanǵa qýanatyn darhan kóńili, bárinen buryn el­diktiń múddesin kózdeıtin mem­le­ketshil minezi, synaǵanda da sy­paıy sóıleýge tyrysatyn sarab­daldyǵy Prezıdentke de kómek­teskeni kúmánsiz dep bilemiz. Elbasymyzdyń bizdiń basylymdy qandaılyq qadirleıtinin gazettiń 85 jyldyǵyna oraı joldaǵan qut­tyqtaýynda “Egemen Qazaqstandy” “Otanymyzdyń bas gazeti” dep ataǵanynan da kórýge bolady. Osy jyldar ishinde Prezıdent “Egemen Qazaqstandy” erekshe nazarda ustady, eki ret ujymdy óz kabınetinde qabyldady, kezinde basylym basshysyn mınıstr qyzmetine de joǵarylatty, gazettiń 90 jyldyǵynda redaksııaǵa arnaıy kelip, ardagerlerdi, shyǵarmashy­lyq ujymdy mereıli merekemen quttyqtady, jańa ǵımaratymyzdyń saltanatty jaǵdaıda ashylýyna oraı bir top buqaralyq aqparat qu­raldary basshylarymen suhbattas­ty. Al Elbasymyzdyń redaksııany elordaǵa kóshkeli beri sonaý 1954 jyly, tyń ıgerý jantalasynda sa­lynǵan eki qabatty eski úıde on jyldaı turǵan jerinen tikeleı ózi­niń tapsyrýymen qomaqty qarjy bóldirtip, aınalasy bir jyldyń ishinde segiz qabatty sáýletti ǵı­ma­ratqa shyǵaryp bergen jaqsyly­ǵyna razylyǵymyz tipti bólekshe. Elbasytaný – eltanymnyń enshi bólinbes bóligi. Prezıdent ınstıtýtynyń tarıhy – Táýelsiz­dik shejiresiniń eń jarqyn beti. Solaı bolǵandyqtan da biz Elba­symyz ómirindegi bıik belestiń aldynda Prezıdent jaıyndaǵy gazet jarııalanymdarynan arnaýly jınaq qurastyrýdy oryndy kór­dik. Osynshama mol kólemine qara­mas­tan, mundaǵy dúnıeler Elbasy­myz týraly “Egemende” shyqqan maqalalardyń jarym-jartysyn ǵana qamtıtynyn eskertip, osy ta­qyryptaǵy maqalalary kitapqa en­beı qalǵan avtorlarymyzdyń ta­laıy­nan aldyn-ala ǵafý ótinýge májbúrmiz. Nursultan Nazarbaevtyń ha­lyq­tyń baǵyna týǵan perzent ekendigi endigi jerde eshqandaı talas týdyrmaıdy. Nursultan Na­zarbaev, shyn máninde, múmkin emes derlikteı isterdi júzege asyra alǵan, tarıhta talaı esesi ketken týǵan eliniń, arǵy ǵasyrlardaǵy bodandyqty qozǵap, bozdamaǵannyń ózinde, osydan nebári shırek ǵasyr ǵana ýaqyt buryn basqarýǵa Máskeý kóldeneń kók attyny jibere sala­tyn eliniń etektegi basyn tórge shy­ǵaryp bergen adam. Taǵy da aıtamyz: Nursultan Nazarbaevtyń adamzat tarıhynan oıyp turyp oryn alatyn tulǵalar tobynan ta­bylatyny qazirdiń ózinde aıdaı álemge aıqyn – jıyrma jylǵa da jet­peıtin ýaqyt ishinde qırandy­dan, qulandydan memleket qurý, qoǵamdy bir formasııadan ekinshi formasııaǵa aýystyrý, ótpeli ke­zeń­degi qıynshylyqtardan eseń­gireı jazdaǵan halyqty tar jol, taıǵaq keshýden aman-esen alyp ótý, eldiń eńsesin kóterý, aıaǵynan tik turǵyzý, kóp tildi, kóp dindi eldiń jurtyn bir úıdiń balasyndaı uıytyp ustaý, alys ta, jaqyn da, Batys ta, Shyǵys ta moıyndaıtyn, sanasatyn, qurmetteıtin elge aı­nal­dyrý, san túrli sebepterge baı­lanysty birneshe ǵasyr boıynda dúnıejúzilik órkenıetten shetteti­lip qalǵan eldi jer-jahanǵa tany­tý, tipti EQYU tarıhynda tuńǵysh ret azııalyq memleket, tuńǵysh ret TMD memleketi, tuńǵysh ret hal­qynyń negizgi bóligi musylman dinin ustanatyn memleket, tuńǵysh ret túrki tildes ult uıystyryp otyr­ǵan memleket Eýropaǵa tóbe bı bolatyndaı jaǵdaıǵa jetkizý, álemdi jaılaǵan daǵdarystan qaı­ta-qaıta alyp shyǵý tek shynaıy reformatordyń, ulttyń uly perzentiniń ǵana qolynan keledi. Sondyqtan da halqymyz eli súıgen, elin súıgen perzentin, tuńǵysh Prezıdentin Elbasy dep ardaqtap otyr. Elbasy men El Basynyń ara­synda aıyrma bar. Tipti Parlament biraýyzdan sheship berip turǵanda da El Basy atanýdan Prezıdenttiń ózi bas tartýy múmkin. Ol arasyn biz bile almaımyz. Bizdiń biletinimiz – “Elbasy” sózin “Prezıdent” sóziniń qazaqy balamasyndaı ǵana qaraý uǵymnyń maǵynasyn taryltatyny. El basshysynyń bárin Elbasy deýge bolmaıdy. Elbasy – eldiń basy. Eldiktiń basy. Eldiń, eldiktiń basynda, bastaýynda turǵan adam. El bolýdy bastap bergen, eldi ornatyp bergen adam. Elbasy – Memleketqurýshy. Bizdiń kitabymyz da “Elbasy” dep atalady. Bul jınaq mereıtoıǵa tartý ázirleý maqsatymen daıyndal­ma­ǵan. Bul jınaq basymyzdaǵy baǵymyzdy baǵalaýǵa shaqyrý úshin, qoldaǵy qazynamyzdyń qadirine je­týge úndeý úshin daıyndalǵan. Prezıdent týraly sóz Elbasynyń ózinen buryn eldiń ózine kóbirek kerek. Keleshegimiz úshin kerek. Qadym zamannan qaǵanyn qadirlep, hanyn qasıet tutqan eldiń bola­shaqta da bıliktiń baǵasyn bilý, halyqtyń ózi saılap, eki tizgin, bir shylbyrdy qolǵa bergen adamyn qaltqysyz qurmetteý, el basshy­syna taq turý dástúri ornyǵa túsýi úshin kerek. Basshysyna taq turatyn el – basyna baq turatyn el. Saýytbek ABDRAHMANOV.