Jáńgir han qaı jyly týǵan?

Onyń týǵan jyly áli kúnge deıin talas týdyryp keledi. Kóp­tegen ǵa­lymdar Jáńgirdiń anasy Atan ha­nymnyń 1815 jyly 8 maýsymda I Aleksandrge joldaǵan ótinishin­degi: Kú­ıeýim Bókeı han Nuralyuly ót­­ken mamyr aıynyń 21-i kúni dúnıe­den ótti. О́mirden óter aldynda Siz­diń Im­­peratorlyq raqymyńyzben ruq­sat eti­lip, ózi basqarǵan qazaq hal­qyna bılik etýge murageri etip menen týǵan uly 14 jastaǵy Jáńgirdi taǵa­ıyndap, ósıet jazyp qaldyrdy, – degen sózin negizge alyp, han Jáń­gir 1801 jyly týǵan dep kórsetedi. [Reseı memlekettik tarıh arhıvi, 1291-qor, 81-tizim, 5-is, 95-paraq]. Bul Atan hanymnyń uly Jáńgirdi han taǵyna otyrǵyzý maqsatynda jazǵan haty ekeni sózsiz. Sebebi, Bókeı han ólgennen keıin patsha úkimeti Jáńgir sultannyń jasy kámeletke jetkenshe dep handyq bılikke inisi Shyǵaı sultandy taǵaıyndaıdy. Shyǵaı sul­tan handyq bılikti ózi ıelenbekshi bol­yp, eldiń sultandary men bedeldi bılerine Orynborǵa ótinish jazdyryp, ózin «han» dep jarııalaıdy.

Jáńgirmen kezdesken zertteý­shi­­lerdiń pikiri de ártúrli. A.Te­re­shen­ko «Deshti Qypshaq izderi jáne Ishki qyrǵyz-qaısaq ordasy» atty eńbeginde: «Ol (Jáńgir) 1845 jyly ómirden ótti, 45 jasynda bolsa kerek [kn. Bokeevskoı Orde 200 let. 4 knı­­ga. «О́lke» baspasy, 2001. 172-b.) – dese, Ishki Qazaq orda­syn basqarý jónindegi Ýaqytsha Keńes tóraǵasy I.S.Ivanovtyń «Astra­hanskıı lıs­tok» basylymynyń 1898 jyly №185 nómirindegi «Jáńgir, Ishki Qazaq or­dasynyń hany» («Djanger, han Vnýt­renneı Kırgızskoı ordy») degen eńbeginde: «Bókeı hannyń uly Jáńgirdiń jasyn naqty anyqtaý qıyn. Anasy Atan hanymnyń aıtýynsha 1815 jyly 14 jasta bolǵan. Osyny negizge ala otyryp, Bókeı sul­tan ishki tarapqa 1801 jyly kóshti desek, Jáńgir Astrahan gýbernııasynda dúnıege kelgen bolady. Qazan ýnıversıtetiniń professory Fýks­tiń aıtýynsha, 1826 jyldyń qazan aıynda Jáńgirmen kezdeskende hannyń jasy 24-te. Han Stavkasyna 1834 jyly kelgen Gebel, Jáńgir 30 jasta deıdi. Al Stavkada 1837 jyly bolǵan Kazansev hannyń jasyn 40 shamasynda dep kórsetedi. Hanykov 1822 jyldyń aıaǵynda aǵasy Shyǵaıdyń jalasynan aqtalyp, óziniń kámelettik jasqa jetýine baılanys­ty Ordany basqarýǵa taǵaıyndaýdy suraǵanyn kórsetedi» [Han ordasy mýzeı-qo­ryǵy №374v] Sonymen hannyń zamandastary men anasy Atan hanymnyń aıtqandary sáıkes kelmeıdi.

Endi muraǵat qujattary boıyn­sha 1837 jyly 3 sáýirde toltyrylǵan han Jáńgirdiń qyzmeti men dáreje­leri týraly formýlıarlyq tizimde: «Aty, tegi jáne jasy: Ishki Qazaq or­da­synyń hany Jáńgir, 1832 jyly jáne 1839 jyly ımperator tájimen bezendirilgen Áýlıe Anna ordeniniń I dárejesimen marapattalǵan, 34 jasta. Neni basqa­rady, qaı jyl, aı, kúnnen bastap: 1823 jyly maýsymnyń 22-si kúni han saı­lanǵan, – dep jazylǵan [QR OMA F. ı-4-qory, 1-tizim 1607-is, 6-paraq]

Taǵy bir qujat 1843 jyldyń 31 qań­tarynda toltyrylǵan hannyń qyz­­meti týraly formýlıarlyq tizim. (Sheni, aty, tegi, qyzmeti, alǵan ma­ra­pat­tary, jasy: general-maıor Jáń­­gir Bókeev Shyńǵyshanov; ákesi Bókeı han basqarǵan qazaqtardyń hany, gaý­har tasty ımperator tájdi Áýlıe Anna ordeniniń I dárejesimen jáne osyndaı I dárejeli gaýhar tastarmen bezendirilgen ımperator tájdi ordenmen marapattalǵan; 39 jasta. [HO mýzeı-qoryǵy №4212/4v] Osy atalǵan qujattar hannyń kózi tirisinde óz aıtýymen jazylǵanyn eskersek, Jáńgir 1803 jyly dúnıege kelgendigin kórsetedi.

Tóreler tarıhyn zertteýshi, tarıhshy Arman Qııat zertteýinde: «sul­­tan­dar sharıǵat boıynsha 15 ja­synda kámeletke tolyp, úılenip, úıdiń qo­jaıynyna aınalǵanymen, eldiń qamyn moınyna artyp, tóre bolý úshin taǵy 5 jyl el basqarý isterine úıretilip, tájirıbeden ótedi. Menińshe, qazaq sultandary úshin kámelet jas osy 20 jastan bastalady, – dep jazady (Qııat A. «Qazaq sultandary» Almaty: «Polıgrafkombınat» baspasy, 2017-276-b).

1823 jyldyń 26 qańtarynda starshyndar Músirep Aıdaboluly men Aıtbaı Mámetqazyuly Orynbor ás­ke­rı gýbernatory P.K.Essenge orda­lyq sultandardyń, starshyndar­dyń, bılerdiń jáne qarapaıym ha­lyqtyń ótinishi boıynsha Bókeıdiń murageri Jáńgir sultandy Ishki Qazaq ordasynyń hany etip taqqa otyrǵyzý týraly hat joldaıdy. [HO mýzeı-qoryǵy 4139/14] Sol jyldyń 22 maýsymynda patshanyń Jáńgirdi han taǵaıyndaý týraly gramotasy ja­zylady. Han kóterý rásimi 1824 jyl­dyń maýsym aıynyń 26-sy kúni Oral qalasynda ótedi (Mýkataev G.K. «Han Jangır. Velıkıı preobrazovatel stepı» Sankt-Peterbýrg, «Izdatelstvo M.V.Ir­hınoı» 2001. 38-bet]

Hannyń basyna qoıylǵan qulpy­ta­syndaǵy jazý da aıtqanymyzdy rastaı túsedi. Qulpytasta:

(Jer betinde) bári de ómirden ótedi. Máńgilik tek uly ári jomart Rabbyń­nyń júzi ǵana.

Deshti qypshaq hany han Ábilqaıyr uǵly

Nur(ǵ)alı hannyń nemeresi

han Jahangır Bókeı hannyń kóziniń qarashyǵyndaı perzenti

fanıdan baqıǵa sapar qyldy.

 Biz Allaǵa tıistimiz jáne Oǵan qaıtamyz

42 jasynda 1260 jyl muhamadıede 1845 jyl masıhıede súmbile aıynyń 11 kúninde

Rýhyna fatıha.

Artqy betinde joqtaý óleń ja­zylǵan:

Jıyrma súrip handyq jahanda

О́tipti ǵumyry onyń bul ámanda

Báriniń óletini haq taǵala

Ashyndyq oǵan eshteńe qylmas

Bu dúnıede esh adam qalmaq emes

Han da, sultan da, dárýish.

Jáńgir han 1845 jyly 11 tamyzda 42 jasynda Tarǵyn ózeni ma­ńyn­daǵy jazǵy qonysynda ómirden ótti. Ol týraly Fatıma hanymnyń aǵasy, gvardııa porýchıgi Á.Gýseınov: «Vmenıaıý sebe v obıazannost donestı Vashemý Vysokoprevoshodıtelstvý, chto han Vnýtrenneı Kırgızskoı Ordy General-Maıor Djanger Býkeev, posle kratkovremennoı boleznı, 11-go chısla sego avgýsta mesıasa v 6½ chasov popolýdnı pomer» dep raport joldaıdy. [Mýkataev G.K., «Sýltan Gýbaıdýlla Chıngıshan polnyı general ot kavalerıı» Sankt-Peterbýrg, «Izdatelstvo M.V.Irhınoı» 2003. 18-bet] Marqum handy kúnniń ystyǵyna jáne jer­diń shalǵaılyǵyna baılanysty dinı rá­simmen Tar­ǵyndaǵy qonysyna amanattap jer­leıdi. Osylaısha, az ǵumyrynda kóp is tyndyrǵan, talas-tartysty ómir súr­gen «Uly dalanyń jańǵyrtýshysy» atanǵan han Jáńgir baqıǵa kóshedi.

1848 jyly 7 qyrkúıekte Ordalyq sultandar Shúke Nuralyhanov, Meń­digereı Bókeıhanov, Kóshekqalı Shyǵaev, Batyráli Jansultanov Oryn­­bor áskerı gýbernatory V.A.Ob­rýchevke han Jáńgirdiń máıitin Han Stav­kasyndaǵy óz aǵaıyn-týysta­ry jer­lengen qorymǵa qaıta jerleý tý­raly ótinish joldaıdy [RGIA RMTA, 6-qor, 10-tizim, 6092-is, 1-paraq]. Alaıda hannyń máıitin qaıta jer­leý týraly másele keshiktirilip, Jáń­girdiń uly Ibrahım 1849 jyl­y 15 aqpanda Orynbor gýber­natoryna raport joldaıdy. Onda: «Joǵary mártebeli, meniń ákem han Jáńgir 1845 jyldyń jazynda Tar­ǵyn ózeni boıyndaǵy jazǵy ıme­nıesinde dú­nıe saldy. Aǵaıyn-týys­tarymyz sol kezde marqumnyń dene­sin Han Stav­kasyndaǵy qorymǵa áke­lýdi oıla­ǵanmen, qıyndyqtarǵa baı­lanysty keıingige qaldyrýǵa týra kelgen edi. Týystarymyzdyń marqum hannyń máıitin qaıta Han stavkasyna jerleý týraly tilegi oryn­dalmaǵandyqtan jáne marqumnyń denesin qaıta jer­leýge musylman dininde ruqsat beril­gendikten, Sizden Joǵary mártebe­lim, ákemniń múrdesin Han Stavkasyn­daǵy qorymǵa ákelip qoıýǵa ruqsat be­rýi­ńizdi suraımyn», dep jazady [Bul da sonda, 4-paraq] Orynbor áskerı gýbernatory Obrýchev 1849 jyly 22 aqpanda sultan Ibrahımniń ótinishin Ishki Ister mınıstrine jetkizedi [Bul da sonda, 5-paraq] Gýbernatordyń bul hatyna Ishki Ister mınıstri sol jyldyń 8 naýryzynda №1179 jaýap hat joldap, han Jáńgirdiń denesin qaıta jerleýge ruqsat berilgenin jazady. Alaıda qazylyp alynǵannan keıin hannyń denesin birden qorǵasyn ne bolmasa shaıyrly (zasmolennyı) tabytqa salýdy tapsyrady.

Ishki Qazaq Ordasyn basqarý jó­nindegi Ýaqytsha Keńes tóraǵasy M.Bókeıhanov Orynbor áskerı gýber­natoryna 1849 jyly 11 qarasha­da jazǵan №428 raportynda mar­qum han Jáńgirdiń denesin Tarǵynnan Han Stavkasyndaǵy qorymǵa kóshirý­di jaz mezgiliniń ystyǵyna baılanys­ty kúzge qaldyrǵanyn, ótken qazan aıynda hannyń týystary máıitti kó­­shirýge qajetti zattardyń daıyn­dy­­ǵyn habarlaıdy. Ýaqytsha Keńes sul­tan Meńdigereı Bókeıhanovqa Tar­ǵyndaǵy stavkaǵa týystarymen baryp, hannyń múrdesin qazyp alyp qorǵasyn nemese shaıyrly ta­­bytqa salyp Naryn qumyndaǵy Stav­­kaǵa ákelip jerleýdi tapsyrady. M.Bókeı­hanov aıtylǵandardyń to­lyqtaı oryndalǵanyn, qazyp alyn­ǵan kezde múrdeniń búlinbegenin, han­nyń denesi salynǵan tabyt 29 qazan kúni Han qorymyndaǵy týystarynyń qasyna qaıta jerlengenin jetkizdi [Bul da sonda, 14-paraq 15].

Han Jáńgirdiń Tarǵynnan Han Stavkasyna qaıta jerleý rásimde­rin ótkizgen osyndaǵy jámı meshitin ­ahýny, qazı Jábır Hamaduly Orynbor dinı basqarmasyna joldaǵan hatyn­da: «So­vetnık jasaýyl sultan Meńdige­reı Bókeıhanulynyń 1849 jyly 24 qazandaǵy №3932 buıryǵymen Jáń­gir hannyń máıitin Naryn qumyn­daǵy týystarynyń janyna jerleý úshin 25 qazanda shyǵyp, 27 qazanda Borsyǵa jettik. Hannyń qabirine Quran sharıf hatym ettik. Sol kúni han qabi­rin qazyp aldyq, tań qalyp turdyq, han súıegi buzylmaǵan, sony kórip shattanǵanymyzdan jyladyq. Sodan soń jańa bózge orap, hannyń súıegin Ordadaǵy Han Stavkasyna jetkizý úshin jolǵa shyqtyq. Orda halqy aldymyzdan shyǵyp, hannyń tabytyn kóterip, qurmet kórsetti. 29 qazanda han qabirin Ordada qaraǵaı tabytqa salyp, sultan Ádil Bókeıhanuly tarapynan túzilgen qabirine keltirdik. Rýhyna Quran Sharıf baǵyshtadyq», dep jazady [«Asar» kitaby. III-IV tom. Qazan: Rýhııat, 76-b.].

Jáńgir han qulpytasynyń zert­telýi týraly birer sóz jaza keteıik. Han qulpytasyn oqyp, basylym­ǵa jarııalaǵan – Orda tarıhı mura­jaıynyń (qazirgi Batys Qazaqstan ob­lystyq Han Ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq etnografııalyq mý­zeı-qoryǵy) aǵa ǵylymı qyzmetkeri Tal­­ǵat Sháripqalıev. T.Meńdiǵalı­uly­nyń «Qulpytas betindegi kóne jazý­lar syr shertedi» maqalasynda: «Búgin­deri Jáńgir hannyń mazaryn qaıtadan qalpyna keltirý jumysy aıaqtal­dy. Osy oraıda oılandyrar jaıt – han qorymynda jerlengen hannyń týma-týys, ul-qyzdarynyń esimderi anyq­talmaı, jumbaq bolyp jatýy. Biz­diń qolymyzda qazir eki qulpytas jazýy­nyń aýdarmasy bar. Onyń bireýi – hannyń óz basyndaǵy qulpytas. Al­maty qalasyndaǵy túrik-qazaq lıse­ıiniń muǵalimderi (arab tiliniń mamandary) aýdaryp berdi. Qulpytas­taǵy jazýlar tómendegideı retpen shyqty: «Qypshaq hany Ábilhaıyrdyń oǵy­ly Nuraly hannyń nábárasy Jıhan­ger han Bókeı hannyń barzandasy darfanıden darybakkaıyr rehlet etken (bul dúnıeden o dúnıege ketken). Aıat: «Hallý ınnahı ıllahı va ınnıhı ıllahı radjı an». 44 jasynda 1845 jylynda (musylmansha 1265 jyl) duǵa oqylǵan. Bul qulpytastyń aldyńǵy betindegi jazýlar, al artqy beti men eki janynda quran súreleri órnektelgen», dep jazady. [«Orda juldyzy» gazeti, 15.08.1997]. Orda aýdanynyń bas ımamy S.Áshenovtiń «Qulpytastar qupııasy» maqalasynda: «Han Jáńgirdiń qulpytasyndaǵy jazýdy oqyp, 44 jasynda 11 sımmahrıda 1845 marhomda dep, artyna jazylǵany joqtaý báıit ekenin» jazady [«Oral óńiri» gazeti, 25.07.1998.] Keıin T.Sháripqalıev Jáńgir han qulpytasyn qaıta zerttep, «Han Jáń­gir qashan dúnıege kelgen? Dúdamal paıymdaý­lar men qarama-qaıshy derekter» atty maqalasynda Jáńgirdi 42 jasyn­da 1845 jyly dúnıeden ótti dep kór­setken [«Oral óńiri» gazeti, 31.01.2002].

2004 jyly Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy tarıh jáne etnologııa ıns­tıtýtynyń ma­­gıstran­ty A.Oma­rova, 2014 jáne 2016 jyl­dary R.Sú­leımenov atyn­daǵy Shy­ǵys­taný ıns­tıtýtynyń ǵalym­dary Á.Mú­mi­nov, A.Nurmanova, D.Mede­rovalar da Jáń­gir hannyń qulpy­ta­syndaǵy «1845 jyly 42 jasta dúnıe­den ótti» degen derekti qýattady.

Muraǵat qujattary men qulpytas jazýlaryn eskere otyryp, han Jáń­girdiń týǵan jyly 1803 degen pikirdi qoldap, ǵylymı birizdi aınalymǵa en­gizgen durys dep esepteımiz.

Gúlmarý MYRZAǴALIEVA,

Batys Qazaqstan oblystyq

Han Ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵy dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary