Ishki naryqta dollar qunynyń ósýi qyrkúıektiń alǵashqy kúnderinen bastaldy. Aıdyń alǵashqy onkúndiginde dollardyń quny 466 teńgeden asty, al munaı barreline 90 dollar shamasynda boldy. Qyrkúıektiń birinshi jartysynda eýronyń resmı baǵamy negizinen tamyz aıynyń sońyndaǵy deńgeıden tómen bolyp shyqty, biraq aı ortasynda ol 500 teńgeden qaıta asty. Nátıjesinde, teńgeniń eýroǵa shaqqandaǵy devalvasııalaný deńgeıi 1,8 paıyzǵa deıin ósti.
Bul rette rýbl-teńge jubynyń resmı baǵamy qyrkúıektiń birinshi jartysynda ártúrli baǵytta 4,71-den 4,87-ge deıin qubyldy.
Qazaqstannyń aqsha aıyrbastaý oryndarynda 1 dollar úshin baǵam 473-475 teńge aralyǵynda saýdalanyp jatyr. Qazaqstan Respýblıkasy aıyrbastaý pýnktteri qaýymdastyǵynyń prezıdenti Arshyn Ǵalymbaev apta basynda jýrnalıstermen kezdesken kezde otandastar bul qubylysty asa salqynqandylyqpen qabyldaǵanyn aıtypty. Burynǵydaı dúrbeleń men tolqý joq.
A. Ǵalymbaev qaýymdastyqtyń barlyq aıyrbastaý pýnktteri shetel valıýtasymen de, ulttyq valıýtamen de tolyq qamtamasyz etilgenin, sondyqtan qandaı da bir tapshylyq týraly alańdaýdyń nemese aıtýdyń qajeti joq ekenin atap ótti.
Sarapshynyń pikirinshe, AQSh dollarynyń qymbattaýyn munaı baǵasynyń tómendeýi jáne Reseı rýbliniń shetel valıýtalaryna shaqqandaǵy quldyraýy sııaqty syrtqy faktorlarǵa keshikken reaksııa dep qabyldaýǵa bolady.
Bul joly Ulttyq bank te óziniń qalyptasyp qalǵan ustanymynan tanbaı otyr. Bas bank teńge baǵamyn maqsatty belgilemeıdi nemese boljamaıdy. Teńge baǵamy naryqtyq faktorlar negizinde qalyptasady. «Teńge baǵamynyń aýytqý amplıtýdasy naryq qatysýshylarynyń kútýlerine, álemdik naryqtardaǵy dınamıkaǵa jáne ishki faktorlarǵa baılanysty», deıdi Ulttyq banktiń taratqan baspasóz habarlamasynda.
Saıasattanýshy jáne ekonomıst Ánýar Baqythanov Qazaqstan teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy traektorııasyna basymdyq beretini baıqalyp qalǵanyn aıtady.
Rýbldiń qunsyzdanýy teńge baǵamyna áser etetini jasyra almaıtyn jaǵdaıǵa jetip qaldy. Rýbl álsiregen saıyn teńgeniń quny da tómendeıdi. Bul korrelıasııa Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy osy valıýtalardyń ózara baılanysty sıpatyn kórsetedi. Ulttyq bank teńgeniń rýblge qatysty baǵamynyń mańyzdylyǵyn túbirinen túsinedi. Demek, Ulttyq bank eki valıýta arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa tapsyrma alǵan dep baǵalaýǵa bolady.
UB teńgeniń dollarǵa jáne rýblge shaqqandaǵy aıyrbas baǵamy arasyndaǵy úılesimdi tepe-teńdikti tabý maqsatynda strategııalyq tásildi – teńgerimdi manevrdi qoldanyp otyr. Bul deldaldyq strategııa rýbl baǵamynyń aýytqýyna baılanysty ulttyq valıýtanyń qunsyzdanýyn boldyrmaýǵa baǵyttalǵan.
Qarjyger Rasýl Rysmambetovtiń paıymdaýynsha, jaqyn arada ulttyq valıýta nyǵaıady dep kútýge bolmaıdy.
«Teńgeniń bolashaǵyn boljaý qıyn, bizdiń el AQSh valıýtasy men munaıǵa táýeldi shıkizatqa negizdelgen ekonomıkada. Ártaraptandyrylǵan ekonomıka qura almadyq, valıýtamyz dollar men eýrony ǵana emes, rýblge de táýeldi. Sondyqtan uzaqmerzimdi perspektıvada, ıaǵnı, bes jyl ishinde teńge tek álsireıdi», dep túıindedi sózin Rysmambetov.
Qazaqstan qarjygerleri qaýymdastyǵynyń ókilderi teńgeniń álsireýin syrtqy faktorlarmen emes, ishki faktorlarmen baılanystyryp otyr. QQQ (Qazaqstan qarjygerleri qaýymdastyǵy) sholýynda 2023 jyldyń jeti aıynda eksport 9 paıyzǵa qysqarǵany, ımport 33 paıyzǵa óskeni aıtylǵan. Aqsha-nesıe saıasatynyń basqa parametrlerindegi kórsetkishter de máz emes. Sońǵy birneshe jylda eldiń halyqaralyq rezervteriniń qysqarý úrdisi baıqaldy jáne bul úrdis bıyl da jalǵasýy múmkin.
Ulttyq banktiń jalpy halyqaralyq rezervteri qańtar-tamyzda 4,2 paıyzǵa azaıyp, shamamen 33,6 mlrd dollar deńgeıine jetti. Rezervterdiń qysqarýy erkin valıýtadaǵy aktıvterdiń de, altyndaǵy aktıvterdiń de azaıýyna baılanysty boldy. Bul rette Ulttyq qordyń shetel valıýtasyndaǵy aktıvteri segiz aıda 4 mıllıardtan astamǵa (7,4 paıyz) ósip, shamamen 59,9 mıllıard dollar deńgeıine jetti.
Sońǵy jyldardaǵy memlekettik boryshtyq baǵaly qaǵazdar naryǵynyń jaǵdaıy aınalystaǵy baǵaly qaǵazdar kóleminiń ulǵaıýymen qatar júrdi.
Ulttyq banktiń «artyq» ótimdiligin alý úshin paıdalanylǵan qysqamerzimdi nottarynyń kólemi bıylǵy tamyz aıynyń sońynda 2,8 trln-nan astam teńgeni qurady. Jyl basynan beri 560 mlrd teńgeden asa ósti.
Qarjy mınıstrliginiń aınalystaǵy oblıgasııalarynyń kólemi esepti kezeńde 21,5 paızyǵa (2,95 trln teńgege) ósip, 16,6 trln-nan astam teńgeni qurady. Aınalystaǵy memlekettik baǵaly qaǵazdardyń jalpy kólemi – qańtar-tamyzda 20 paıyzǵa ósip, 20,5 trln teńge.
Aınalymdaǵy memlekettik baǵaly qaǵazdar naryǵynyń ósý dınamıkasy joǵary bolyp qalýda. Degenmen, bul ósimge qýanýǵa bolmaıdy. Qarjy mınıstrliginiń baǵaly qaǵazdaryna keletin bolsaq, olardyń kóleminiń ósýi respýblıkalyq bıýdjet tapshylyǵyn qarjylandyrý qajettiligine baılanysty.
Aqsha agregattarynda álsiz dınamıka baıqalady. Osylaısha, aqsha bazasy keń maǵynada qańtar-shildede 19 paıyzdan asa qysqaryp, shamamen 9,6 trln teńgeni qurady. Osy kezeńde aqsha massasy 0,2 paıyzǵa tómendep, 34,2 trln teńgege jetti.
Aqsha agregattarynyń nomınaldy mándegi ósý dınamıkasy belgilengen kezeńdegi jınaqtalǵan ınflıasııa qarqynynan áldeqaıda tómen bolyp qalýda. Aqsha massasy ekonomıkadaǵy mańyzdy kórsetkishterdiń biri bolyp tabylady. Aınalymdaǵy qarjy kólemi IJО́-ge qatynasy ekonomıkanyń monetızasııalaný deńgeıin anyqtaıdy.
Bizdiń elde bul kórsetkish damyǵan eldermen ǵana emes, kóptegen damýshy elmen salystyrǵanda tómen.
Depozıttik jáne nesıelendirý naryǵynda shamamen osyndaı kórinis saqtalýda. Rezıdentterdiń ekinshi deńgeıli bankterdegi depozıtteri qańtar-shildede 0,7 paıyzǵa azaıyp, 30,7 trln teńgeni qurady. Bul jolǵy tómendeý zańdy tulǵalardyń depozıtteri kóleminiń tómendeýine baılanysty boldy, al jeke tulǵalardyń depozıtteri 6 paıyzǵa ósti.
Nesıe berý naryǵynda anaǵurlym oń dınamıka baıqaldy. Bankterdiń ekonomıkanyń naqty sektoryn nesıelendirý kólemi tamyz aıynyń basynda shamamen 24,9 trln teńgeni qurap, jyl basynan beri shamamen 2,1 trln teńgege nemese 9 paıyzǵa ósti.
Jalpy alǵanda, aqsha-nesıe saıasatynyń kórsetkishteri jyldyń ótken kezeńinde shıkizatqa aıtarlyqtaı qolaıly baǵa konıýnktýrasyna qaramastan, óte álsiz dınamıka kórsetti dep aıtýǵa bolady. Olardyń bolashaqtaǵy serpini de ishinara otandyq taýarlarǵa álemdik baǵalardaǵy jaǵdaımen anyqtalady. Jyl sońyna deıin áli ýaqyt bar, baǵa bir baǵytta ózgerýi múmkin. Sonymen qatar búginde negizgi eksporttyq taýarymyz – munaıdyń álemdik baǵasy ótken jylmen salystyrǵanda 15-20 paıyzǵa deıin tómen bolady degen boljam bar. Álemdik munaı baǵasynyń tómendeýi syrtqy saýda kórsetkishterine jáne eldiń tólem balansynyń jaǵdaıyna keri áserin tıgizýde.
«Teńgeniń álsireýiniń taǵy sebebi Úkimet pen Ulttyq banktiń qalaýy bolýy da múmkin» degen pikirdi kelesi qarjy sarapshysy Erlan Ibragım de qoldaıdy.
Qordalanǵan máselelerdi teńgeniń qunsyzdanýy sheshý qalypty qubylysqa aınalyp barady. Memlekettik bıýdjette bir dollar úshin ortasha jyldyq baǵam – 470 teńge. Jyldyń alǵashqy jarty jyldyǵynda osy deńgeıden tómen boldy. Qazirgi jaǵdaıda dollar 470 teńgege deıin qymbattaýy múmkin, al rýbl odan ári quldyraýyn jalǵastyrsa, onda dollardyń baǵasy 480 teńgege deıin jetedi. Biraq mundaı mólsherleme 2022 jyldyń qyrkúıeginde boldy, sondyqtan onyń qosymsha ınflıasııaǵa baǵanyń aıtarlyqtaı jedeldeýine jáne ákelip soǵýy ekitalaı. Sondyqtan Ulttyq bank dollardyń 500 teńgege deıin nyǵaıýyna jol bermeıdi, 480 teńgege deıin qymbattasa bir áreketke barady. Odan ári sheginýge jol joq. 1 dollardyń 500 teńgeden asyp ketýi ınflıasııalyq jáne devalvasııalyq tolqyndy kóterip, halyqtyń ómir súrý deńgeıine keri áser etýi múmkin. «Bizdiń el ótken jyldyń ortasynan beri rýbl baǵamyna nazar aýdarmaǵan, 2022 jyldyń kúzindegi rýbl jaǵdaıy teńgege áser etpegen. Sol kezde 1 dollar 350 teńgege deıin arzandap ketýi ábden múmkin edi. Biraq biz bul múmkindikti paıdalanbadyq. Qazirgi jaǵdaıda 1 dollar 470 emes, 500 teńgeden asyp ketýi múmkin edi. Dollardyń qazirgi baǵamy – Ulttyq banktiń ıntervensııasynyń emes, ishki operasııalarynyń nátıjesi», deıdi E.Ibragım.
Ulttyq bank bıýdjetti tolyqtyrý úshin Ulttyq qordan aı saıyn 500-700 mıllıon dollar satsa, ekinshi jaǵynan zeınetaqy aktıvterin basqarý aıasynda 200-300 mıllıon dollar satyp aldy. Qalaı bolǵanda da, bul naryqta shetel valıýtasynyń usynysyn arttyrdy. Osyǵan baılanysty sarapshy Ulttyq bank baǵamdy túzetý úshin bul operasııalardy toqtatýdy nemese ýaqytsha toqtatýdy usyndy.
«Ulttyq bank kross baǵamdy ustap turýy kerek. Eger biz tek teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamyn basshylyqqa alatyn bolsaq, onda rýbldiń kúrt qunsyzdanýy teńgeniń rýblge qatysty nyǵaıýyna ákeletin edi. Bul Reseımen saýdada teńgerimsizdik bolsa: reseılik ónimder aıtarlyqtaı arzandap, Reseıden Qazaqstanǵa taýar aǵyny bastalyp, 2014-2015 jyldardaǵy jaǵdaıǵa qaıta oralý qaıtalanar edi», dedi Erlan Ibragım.
ALMATY