Jańa Salyq kodeksin ázirleý aıasynda qosymsha qun salyǵy (QQS) mólsherlemesin kóterý máselesi qyzý talqylanyp jatyr. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń jospary boıynsha QQS mólsherlemesi qazirgi 12 paıyzdan 16 paıyzǵa kóterilýge tıis. Mınıstrlik usynylyp otyrǵan mólsherlemeniń ulǵaıýy bıýdjetke 2,4 trln teńge túsiredi, sondaı-aq kórshi elderden jetkiziletin taýarlarmen salystyrǵanda otandyq taýarlardyń básekege qabilettiligin arttyrady dep sanaıdy. Alaıda sarapshylar qaýymy bul ýájben kelispeıtin syńaıly.
Qosymsha qun salyǵy máselesin bıylǵy Joldaýda Prezıdent te qozǵady. «Byltyr aımaqtar tabysynyń ósimi 30 paıyzdan asty. Sondyqtan reformanyń kelesi kezeńinde osy normany ózge de salyqtarǵa, onyń ishinde qosymsha qun salyǵyna da qatysty qoldaný qajet. Mundaǵy mindet – bıýdjettiń ekinshi deńgeıine kem degende eki trıllıon teńge qosymsha qarajat berý. Kásipkerler qosymsha qun salyǵyn qaıtarý rásiminiń kúrdeli ekeni jóninde oryndy másele kóterip, shaǵymdanyp júr. Bul jaıt elimizdegi ınvestısııalyq ahýalǵa keri áserin tıgizedi. Úkimet kópten beri túıini tarqamaı kele jatqan osy máseleni shuǵyl sheshýge tıis», degen edi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev.
«Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy tóraǵasynyń orynbasary Tımýr Járkenovtiń aıtýynsha, QQS-tyń kóterilýi taýarlar men ınflıasııanyń kúrt kóterilýine ákeledi. Oǵan qosa saldarynan shaǵyn bıznes ortaǵa, orta bıznes iri sýbektige aınala almaı qalady.
«Ýchet.kz» quryltaıshysy Maksım Baryshevtiń de oıy ulttyq palata ustanymymen úndesedi. «Bul shara ósýge emes, Qazaqstandaǵy búkil kásipkerliktiń quldyraýyna ákeledi», deıdi. Aıtýynsha, ózge elderdiń QQS mólsherlemeleri bizden tómen. Mysaly, О́zbekstanda QQS mólsherlemesi – 12 paıyz, Qytaıda – 13 paıyz, Qyrǵyzstanda – 12 paıyz, Ońtústik Koreıada – 10 paıyz, BAÁ jáne Kanadada 5 paıyzdy quraıdy.
«Atameken» UKP basshysy Raıymbek Batalov bizge mólsherlemeni kóterýge túrtki bolǵan dáıekter men taldaýlar kóbirek kerek degen pikirde.
«Saraptama QQS ne úshin kóterilip jatqanyn túsiný úshin kerek. Aldyn ala esepteýimiz boıynsha QQS mólsherlemesin kóterý ınflıasııaǵa ákelip qana qoımaı, naqty mánde IJО́-niń ósý qarqynyn jylyna 1 paıyzǵa tómendetýge ákeledi. Bul jaıt Memleket basshysynyń ulttyq ekonomıka kólemin eki esege ulǵaıtý týraly tapsyrmasyn oryndaýǵa qaýip tóndiredi. Bizge kóbirek dáıek kerek», dedi «Atameken» UKP basshysy R.Batalov talqylaý barysynda.
Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Azamat Amrın jańa Salyq kodeksine usynystar ázirleý kezinde QQS mólsherlemesin belgileýdiń birneshe nusqasy, onyń ishinde ony saralaý qarastyrylǵanyn atap ótti. Alaıda olardyń barlyǵy fıskaldyq fýnksııaǵa – memlekettiń qarjy resýrstaryn qalyptastyrýǵa jaýap bermedi.
«Birinshi kezekte fıskaldy fýnksııa – nysanaly transferttiń ornyna qosymsha 2,4 trln teńge. Ony biz qazir jyl saıyn 2 trln teńge kóleminde Ulttyq qordan alyp otyrmyz. Endi qordan almaıtyn bolamyz. Memlekettiń shyǵyny artyp keledi. Jyl saıyn biz bıýdjet sektoryna 3,5 trln teńgege jýyq qarajat jumsaımyz. Atap aıtqanda, «Bıznestiń jol kartasy», «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamalary, aýyl sharýashylyǵy. Ekinshi másele, QQS – kásipkerlerdiń salyǵy emes. Bul sizderge salynatyn salyq júktemesi emes. Bul – janama salyq, salyq júktemesi koeffısıentinde ol joq. Bızneske múlde tıisip jatqanymyz joq, bul tutynýshy júktemesi», dep túsindiredi mınıstrlik ókili.
Spıker bul Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń ustanymy ekenin, ony Úkimet ustanymy dep qabyldaý áli erte ekenin de eskertti.
Qazaqstannyń táýelsiz bıznes odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy Berik Zaıyrov eger bıýdjetti toltyrǵymyz kelse, onda shekaradan kóleńkeli tásilmen ótip jatqan taýarlardy taýyp, salyqty solarǵa salaıyq degen oı aıtady.
«Kásipkerler qujaty bar taýardy tappaı júr, elge quny tómen nemese kontrabanda arqyly kóp taýar keledi. Iаǵnı bizde qazir QQS-ty qaıdan alýǵa bolatyn rezerv bar. Eger osy taýarlardyń bárin ashyq aınalymǵa shyǵaratyn bolsaq, bıýdjet tolyǵady. Kásibin adal júrgizetin bıznesti qınamaı, zańsyz aınalymdardan bastaý kerek dep oılaımyn. QQS-ty kóterýden orta bıznes jáne shaǵyn bıznestiń joǵarǵy segmenti zardap shegedi. О́ıtkeni mıkrobıznes QQS tólemeıdi. QQS-ty iri bıznes te tólemeıdi. Sebebi onda QQS-tan bosatylǵan bankter, satý kezinde mólsherlemesi 0 paıyz bolyp bekitilgen eksporttaýshylar jáne arnaıy ınvestısııalyq kelisimsharttar jasasqan iri kompanııalar bar. Prezıdenttiń ózi shaǵyn jáne orta bızneske qoldaý bildireıik dep otyr. Al biz aınalyp kelip dál osy segmentke aýyr qysym jasaı beremiz», dedi Berik Zaıyrov.
Sarapshy Aıbar Oljaıdyń pikirinshe, memleket orta men shaǵyn bıznes arasyndaǵy segregasııany naqtylaýǵa tyrysatyn sııaqty.
«QQS-tyń qymbattaýy bir jaǵynan salyqtyń kóp jınalýyna, ekinshi jaǵynan sol salyqqa ilinbeý týraly oılanatyn kásipkerlerdiń kóbeıýine alyp keledi. Endi bıýdjet tabysy men kóleńkeli ekonomıka arasyndaǵy tepe-teńdikti ustap turý anaǵurlym qıyndaı túspek», deıdi.
Sarapshy Aıagóz Hanetova bolsa, «kóleńkeli ekonomıkaǵa» ótpeýdiń joldary jaqsy oılastyrylsa eken deıdi:
«Sebebi «Laffer qısyǵy» boıynsha salyq mólsherlemesin belgili bir deńgeıge deıin ǵana kóterýge bolady. Bul jaǵdaıda bıýdjet túsimderi ulǵaıady. Al ol deńgeıden asatyn bolsa, salyqtyń artýy keri áser berip, kóleńkeli ekonomıka ulǵaıyp ketedi. Iаǵnı salyqtyń tym ósýi jańa kásiptiń paıda bolýyna keri áserin berip, jeke bastamalardy basyp tastaıdy, jańa ınvestısııalarǵa qushtarlyqty tómendetedi. Saldarynan ekonomıkanyń damý qarqyny tejeledi. Degenmen ońtaıly salyq mólsherlemesin tabý – teorııalyq turǵydan qıyn jumys».
«Aýyl» partııasy tóraǵasynyń orynbasary Tóleýtaı Rahymbekovtiń aıtýynsha, salyq mólsherlemesiniń artýy bıýjetti molaıtady, alaıda ónimderdiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa úles qosýy ekitalaı.
«Básekege qabilettilik – baǵa men sapanyń qatynasy. Kez kelgen tutynýshy baǵasy arzan, sapasy jaqsy taýar satyp alǵysy keledi. Bul jerde sapa týraly aıtpaımyz. Al eger QQS-ty 12-den 16 paıyzǵa kóteretin bolsaq, taýar baǵasy qaıtip tómendeıdi? Bul rette «kórshi elderden ımporttalatyn taýarlarmen salystyrǵanda otandyq taýarlardyń básekege qabilettiligi» qalaı artady? Qarapaıym mysal: reseılik sút zaýyty aırandy 100 teńge baǵasymen óndirdi. Reseıdiń ishinde ol kemi 118 teńge, óıtkeni 18 paıyz QQS bar. Elimizdiń sút zaýyty aırandy 100 teńgemen óndiredi, sosyn 112 teńgemen satady, óıtkeni 12 paıyz QQS bar. Reseılik aıran Reseı men Qazaqstan shekarasynan óterde 18 paıyz QQS-tan arylyp, 100 teńgemen ótedi. Biraq elimiz aýmaǵynda ol aıran 112 teńgemen satylady – shekarada 12 paıyz QQS qosylady. Týra qazaqstandyq aıran baǵasymen birdeı bolyp shyǵady. QQS 16 paıyz bolǵanda da týra osyndaı úderis júredi, tek barlyq ónim QQS-tyń 25 paıyzǵa artýyna oraı qymbattaıdy. Al endi aıtyńyzshy, 116 teńgege deıin qymbattaǵan aıran qalaı ǵana 112 teńge turatyn aıranǵa qaraǵanda básekege qabiletti bolmaq?» deıdi Tóleýtaı Rahymbekov.
Negizi Reseı men elimizdegi jaǵdaı birdeı, alaıda olarda óńdeýshi kásiporyndar úshin aýylsharýashylyq shıkizaty birshama arzanǵa túsedi, sebebi aýylsharýashylyq ónimderiniń quny óte kúshti sýbsıdııalanady deıdi.
«Ekinshiden, QQS tólemeıtinderden, sharýa qojalyqtary men jeke qosalqy sharýashylyqtardan satyp alynǵan aýylsharýashylyq ónimderin óńdeý boıynsha aınalym QQS-tan túbegeıli bosatylady. Aıta ketý kerek, Reseıde de Qazaqstandaǵydaı aýylsharýashylyq ónimderiniń kóp bóligin QQS tólemeýshiler óndiredi. Bizde QQS 16 paıyz bolǵan jaǵdaıda bári qymbattaıdy: tamaq, dári, jolaqy, kommýnaldyq qyzmet, kıim, turmystyq tehnıka. Ásirese ımporttyq ónimder. О́ıtkeni ımporttaýshy shekarada QQS-ty qazaqstandyq 16 paıyz mólsherlemesimen tóleýge májbúr», deıdi sarapshy.
QQS – kásipker men kásiporynnyń taýaryna qosylatyn qosymsha salyq. Úkimet bul salyqty bızneske salǵanymen, bıznes ony tutynýshylarǵa salady. Iаǵnı ol ózi tóleýge tıis paıyzdy ónimniń aqyrǵy qunyna qosaqtap, nátıjesinde QQS-ty halyq tóleıdi. Bastamaǵa qarsy shyǵýshylar osyndaı ýáj aıtyp, kelispeı otyr.