Shyǵarmashylyq dástúrde qalypqa túsken eski daǵdyny buzyp, qańqasynan jańa dúnıe jasap shyǵarýǵa árekettený – erkin oıly búlikshilerge tán minez. Adamnyń arman-ańsaryn janyshtap, shiritip, shekteý men tuıyqtyqqa aparyp tireıtin qoǵamnyń tulǵa damýyn únemi tejep otyratynyna kelise almaıtyn búlikshil óziniń de, ózgeniń de jeke shekarasyn keńeıtý arqyly sol qysymnan qutqarǵysy keledi. Tar qapasty, eski erejeniń bárin talqandap, tyń taqyryp tapqysy kelgendegi maqsaty sol.
Osy maqsaty jolynda ol sheginbeıdi de, eshkimmen ymyraǵa da kelmeıdi, sana erkindigi, shyndyq pen aqıqatty moıyndatý úshin bárin japyryp, taptap ótýge bar. Sanany shań qaqqandaı silkip qalyp, júrektiń ishine jaryq túsirip, kóz janaryn jarq etkizse, búlikshil maqsatynyń oryndalǵany. M.Áýezov atyndaǵy ulttyq drama teatrynyń sahnasynda «Quıyn» júrip ótkennen keıin ne maqtaýǵa ne dattaýǵa kelmeıtin ári-sári kúıge túskendegi alǵashqy oı rejısser Álibek О́mirbekti «búlikshil» dep baǵalaýǵa májbúr etti.
«Quıyn» spektakli osydan on jyl buryn, bes jyl buryn qoıylǵan ózge spektaklderge uqsamaıdy. Qaı qyrynan alsań da bólek. Birinshiden, pesanyń avtory Erkin Jýasbek bolǵanymen, afıshada ol «ujymdyq jumys» dep jazylyp tur. Sebebi rejısser dramatýrg ıdeıasyn paıdaǵa jaratqanymen, sahnaǵa shyqqanda avtordyń tún uıqysyn tórt bólip jazǵan shyǵarmasynan jurnaq ta qalmaǵan. Otyzdan asa akter, ár dáýirge laıyq kıim úlgisi men sol kezeńge saı sahna dekorasııasyn, býtaforııasyn beınelegen sýretshi, mýzykamen úılestirgen kompozıtor qatysyp, aýqymdy spektakldi sahnaǵa shyǵarǵan premera aldyndaǵy baspasóz máslıhatynda muny pesa avtory E.Jýasbektiń ózi aıtty. Ekinshiden, rejısser men onyń komandasy qazaq tarıhynyń basty betteri men taqyryptaryn búgingi kúnniń kúıip turǵan máselesimen baılanystyrǵanymen, qısynǵa qurylǵan naqty ári aıqyn ádebı kompozısııa joq. Tarıhtyń ár taramyn súırep ákelip bir tóbeniń basyna úıe salǵandaı áser qaldyrady. Biraq aqtap alarlyǵy sol, sol qasiretti tarıhtyń bári qazaqtyń basynan ótken. Sondyqtan da «Quıyn» spektakliniń ótken tarıhqa sheginis jasaı otyryp búgingi ýaqytqa týra baǵyttaǵan saýaly ótkir.
Spektakl akter men rejısserdiń dıaloginen bastalady. Áınek terezeniń arǵy jaǵynan keletin 1-keıipker Maǵjan Asaýbaıdy rejısser spektakldiń bastalýyn oryssha habarlaýǵa májbúrlep tur. Keıipker orys tilin belden basyp áreń sóıleıdi. Orysshasyna kóńili tolmaǵan rejısser betinen eden jýatyn shúberekpen aıaýsyz salyp qalady jáne birneshe ret. Osy áreketi úshin Á.О́mirbekulyn «kórermendi syılamady» dep jazǵyrýǵa bolar edi. Sahnany syılasa, kóńilinen shyǵýǵa tyryssa, on bes mınýt boıy Maǵjan Asaýbaıǵa bir sózdi birneshe ret qaıtalatyp, qolaısyz áreketpen kórermenniń alpys eki tamyryndaǵy qandy atoılatyp basyna shapshytpas edi. Shydam shekke jetti degende shymbaıyna batqan mazaqtan kúıip turǵan Maǵjan oryssha taza sóıleýin talap etken rejısserge arystansha atylyp, alqymynan sheńgeldep ustaǵan kúıi qylǵyndyryp óltirdi. Qazaq tili men orys tiliniń qoǵamdaǵy ahýaly anyq kórinis tapty myna aıqastan. Qaǵajý, qysym kórip kele jatqan qazaq tili kenet qanatyn jazǵandaı kórermen de dúrdeı bolyp keýdesin bir kóterdi...
Spektakldiń premerasyna teatrtanýshylar, sahna óneriniń synshylary tegis kelip qatysyp otyrǵanyn kózimiz shalǵan. Úsh saǵattan asa sahnadaǵy quıyn men daýyldyń ótinde otyryp, kórgenimizdi qorytý qıynǵa soǵyp, teatrtanýshy, ónertaný kandıdaty Zýhra Islambaevadan «Spektakldi qalaı qabyldadyńyz?» dep syr tarttyq. Akterler tóbesimen júrip oınaǵan sekildi tosyndaý kóringen dúnıege kásibı teatr synshysynyń kózqarasy bólek bolsa kerek.
–Jalpy, buǵan deıin pesanyń qurylymy dramanyń teorııasyna negizdelýge tıis deıtin zańdy qaǵıdanyń bolǵany ras, alaıda búgingi jańa rejıssýra, atalǵan qoıylymnyń júıesi ondaı qatań mindettemege táýeldi emes. Bul jerde akter men keńistik ózara bite qaınasa otyryp, qoǵamdaǵy ashy shyndyqtardy ájýá-mysqylmen, metaforalyq, sımvoldyq, groteskilik, karıkatýralyq sarynda jetkizedi. Máselen, eń alǵashqy kórinistegi 1-keıipkerdiń (M.Asaýbaı) orys tilin bilmeı, oıyn anyq jetkize almaı qınalýy dál qazirgi ózimiz ómir súrip otyrǵan qoǵamdaǵy ulttyq til máselesiniń, onyń ózge tilderdiń kóleńkesinde qalǵan beıshara kúıin kórsetedi. Jáne onyń spektakldiń basynan-sońyna deıin aıaǵyn syltyp basýy adamnyń emes, qoǵamnyń aqsap jatqanyn bildiredi. Sol sııaqty belgili sahna sheberi Bekjan Turys keıiptegen Anna Ioannovna patshaıymnyń isingen beınesinen, onyń eshkimdi mensinbeı kóziniń astymen qaraıtyn kózqarasynan qaı kezde de qazaq ultyna tóngen syrtqy qysymdy baıqaımyz.
Rasynda, shyǵarmada ótken ǵasyrlardaǵy qazaq dalasynda bolyp ótken qoǵamdyq-saıası túrli qysymdardyń bet qaratpas quıyndaı soqqan daýylynyń syzy bar. Rejısser kóp jyldar (tipti ǵasyrlar) boıǵy Reseıge táýeldilikti isingen, ıyǵynan dem alyp, ysyldap sóıleıtin, sarań júristi Anna Ioannovna patshaıymnyń beınesinde kórsetedi. Sol sııaqty Á.О́mirbekuly HH ǵasyrdyń basynda «asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» deıtin qoldan jasalǵan uranmen qazaq jerine ashtyq ornatyp, qarapaıym halyqtyń sońǵy malyna deıin zorlyqpen tartyp alǵanyn da nazardan tys qaldyrmaǵan. Muny ol sahnada oıqastap, erkin shaýyp júrgen jylqynyń goloshekındik saıasattyń qurbany bolýymen, ıaǵnı jylqynyń qasaphanaǵa alynýymen ańǵartady. Sondaı-aq bul kórinis jazyqsyz qurban bolǵan Alash qaıratkerleriniń aýyr taǵdyryn baıandaıdy. Jalpy, atalǵan spektaklde bútin bir halyqtyń basyndaǵy qysyltaıań ýaqyttardyń syzy, psıhologııalyq-moraldyq kúıreý saryny bar.
Alaıda dál qazirgi ýaqytta óziniń ózgeshe formadaǵy qoıylymdarymen tanylǵan Á.О́mirbekulynyń bul spektaklinde aldyńǵy qoıylǵan shyǵarmalarynda paıdalanǵan keıbir sahnalyq element-detaldardyń baryn jasyrmaımyz. Máselen, ilinip turǵan, jaryǵy biliner-bilinbes sham, qımyl-qozǵalysy kúlki týdyratyn, ıaǵnı júrip-turýy qıyn jebir sheneýnikter men bılik ókilderiniń beınesi buǵan deıingi qoıylymdarynda da qoldanǵan bolatyn. Negizinen teatr, onyń ishinde rejıssýra ónerinde «Rejısserdiń ózin-ózi qaıtalaýy qııal baılyǵyn kórsetpeıdi» (Á.Tájibaev) degen qaǵıda bar. Sol turǵydan alǵanda Á.О́mirbekulynyń belgili bir sahnalyq detaldarǵa ǵana qatyp qalmaǵany durys. Osy jerde qoıylymnyń ekinshi bóliminiń tempo-rıtminiń múldem túsip ketkendigin atap ótkimiz keledi,–deıdi teatrtanýshy Zýhra Islambaeva.
Ǵasyrlar boıy qazaqtyń basyn kótertpeı qoıǵan bodandyq, ashkózdik, satqyndyq tragedııalyq-dramalyq sıpatta tarıhı jylnamamen shynaıy órbıdi. Reseı patshalyǵy men keńes ókimetiniń ozbyrlyǵy ár sahnalyq kóriniste atoılap tur. Al ondaı sahnalar munda jetedi: Nıkolaı patshanyń zamany, Kenesary han, Ekaterına II, Eraly men Nuraly, Goloshekın, jylqy beınesindegi azattyq ańsaǵan Alash arystary... Ásirese bes bıeniń sabasyndaı jaıqalǵan «qatyn patsha» Anna Ioanovnanyń semizdikten demigip júre almaı, esi-derti kóbelek qýyp, toılaǵannan sharshamaıtyn muńsyz beınesiniń arǵy jaǵyndaǵy qazaq deıtin kishkentaı halyqty aıaýsyz tonap alǵan toıymsyzdyǵy irkildegen iri denesinde tańbalanyp tur. Buratana halyq ózi-aq aıaǵyna bas uryp tur. Oısyz. Qamsyz. Qyzyl kóılekti kıip alyp, qyzyq qýyp júrgen patshaıymnyń beınesi Bekjan Turys jasaǵan obrazdar gallereıasyna sarkazmge toly, tuspaly tereń, qaıtalanbas dara beıne bolyp qosylatyny daýsyz. Tańqalarlyǵy, Á.О́mirbekuly Anna patshaıymdy qazaqtyń qolymen óltirdi. Tarıhta bolmaǵan, bolýy da múmkin emes jaıtty kórsete otyryp, qazaqtyń ǵasyrlar boıǵy armanyn óltirmeı, jyltyraǵan úmit sáýlesin syılaǵysy kelgen syńaıly.
Alyp Faberje jumyrtqalary men portret beınedegi Romanovtar áýleti sahnalanǵan sát te kórermen kóńilin terbemeı qoımady. Al sahnaǵa Goloshekın shyqqanda, áýmeserlik, esersoqtyq birge erip shyqty. Aldynan shyqqan adamdy atyp, artyn qyzyl jalynǵa orap, jaıqalǵan jazıra dalany órtep ketedi. Osqyrynyp turǵan orys óktemdigine qara qazaqtyń sabyry men tóziminen basqa qarsy qoıar túgi joq...
Sımvolıkalyq tuspal-belgisi kóp spektaklde yzyńdaǵan masa kóringende jumbaq túıin sheshilip, túsinikti qalyp tanyldy. Búgingi qazaq tanymynda masa – «oıatý» mindetin arqalaǵan qýatty qural. Qanatyn bezekteı qaǵyp, qalyń uıqyǵa ketken meshel sanany oıatamyn dep ushyp kelgen bette eki quzǵyn qaǵyp saldy...
Keshegi ótken tarıhtyń úı qulatardaı ekpininen sahnada, ras, quıyn júrip, daýyl turdy. Kópshilik sahnasy mol, qurama oqıǵalary qysqa bolǵanymen, máni tereń aýqymdy qoıylymda baı dekorasııa sýret tilinde ózi sóılep turdy. Rejısser maqsatyn shyǵarmashylyq qııalymen shıratyp, maǵyna ústeı alǵan sýretshi Murat Saparovtyń eńbegi zor. Qazaq tarıhynyń basty sahnasynda oınap, qasiretti izin tastap ketken Nıkolaı, Stalın, Goloshekın syndy keıipkerlerdi keıiptegen Ásel Saılaýova, Dastan Shymyrbek, Zarına Kármenova sııaqty talantty akterler qatpary qalyń qabiletin jańa qyrynan tanytty. Árıne, kúshtiń salmaqtyraq jaǵy Maǵjan Asaýbaıdyń ıyǵyna túskenin bólek atap ótkenimiz oryndy.
«Biz, eń aldymen, «kishkentaı adam» kompleksinen arylýymyz kerek. О́zimizdi «uly halyqpyz» deımiz. Uly halyq ózi týraly «ulymyn» dep aıta ala ma? Men úshin shyǵarmadaǵy mańyzdy dúnıe – qazaqtyń qylmys jasaǵany. Birin-biri satqany. Teatr ártisterimen birge sol jaǵdaıdy ulttyq deńgeıge úlkeıttik», dedi «Quıyn» dramasynyń qoıýshy-rejısseri Álibek О́mirbekuly. Al biz tarıhtyń mańyzdy oqıǵalaryn taspadan ótkizgendeı tamashalap otyryp, ótken tarıh týraly aıtylǵan búgingi jańa urpaqtyń sózi bul dep qabyldadyq. Erkin sóz. Batyl qadam.
ALMATY