Jaıly úı, jyly tósekte alańsyz jatyp, ymyrt tússe, ár buryshty saǵalap pana izdegen qaraýsyz jannyń kezbe ǵumyry týraly bir sát oılanyp kórdińiz be? Qoǵamda san qıly sebeppen mundaı múshkil kúıge túskender az emes. Biri erik-jigerin ishimdik pen esirtkige táýeldi etse, biri – týystan taıanysh tappaı, et jaqyndary teris aınalǵan taǵdyrlar.
Mıllıondar toǵysqan megapolıste bul sanatqa jatatyn 300-den astam, tipti odan da kóp adam ómir súrip jatyr. «Degenmen belgili bir turaǵy joq adamdardyń sanyn dál anyqtaý múmkin emes», deıdi mamandar. Olardyń deni qala bıliginiń qaramaǵyndaǵy «Pana» áleýmettik beıimdeý ortalyǵynan saıa tapqan. 2000 jyly irgetasy qalanǵan mekeme – jylyna júzdegen muqtajǵa jylý syılap, jan-jaqty qoldaý kórsetetin jalǵyz ortalyq.
Bıyl jyl basynan qazan aıyna deıin munda kezeń-kezeńimen 598 azamatqa kómek kórsetilgen. 180 adamǵa shaqtalǵan ortalyqty úı-kúısiz jandar men túrmeden bosap shyǵyp, barar jer, basar taýy qalmaǵandar panalaıdy. Olar ortalyq qyzmetin birneshe aıdan bir jylǵa deıin paıdalana alady. Áleýmettik beıimdeý mekemesi osy ýaqyt aralyǵynda dárigerlik kómekten bastap, qujattaryn qalypqa keltirý, jumysqa ornalastyrý, jaqyndaryn izdestirý, múgedektik pen zeınetkerlik járdemaqylaryn resimdeý, sheteldikterdi eline qaıtarý syndy birneshe baǵyt boıynsha kelýshilerge keshendi kómek kórsetýmen aınalysyp keledi.
«Bizge keletinderdiń taǵdyry san alýan. Tipti keıbir adamdardyń týý týraly kýáligi de joq. Endi biri araqqa salynyp, ómirden baz keshken. Kezbe ómirge eti úırengenderdiń keıbiri ortalyqqa tek túneltý úshin ǵana kelip ketedi. Mekemede ondaı azamattarǵa arnalǵan qosymsha 50 tósektik oryn bar. Bilikti mamandar mundaǵylardyń jaı-kúıin eskerip, olardy qalypty ómirge qaıta beıimdeýge kúsh salady. Tórt ýaqyt tamaq beredi. Ashylǵan ýaqyttan beri ortalyq myńdaǵan adamnyń jaqsy arnaǵa burylýyna septigin tıgizdi. Birer jyl buryn mekeme ǵımaratynyń tarlyǵy men ornalasý qolaısyzdyǵy týraly másele kóterilip, byltyr ákimdiktiń qoldaýymen jańa nysannyń qurylys jumystary bastalǵan edi. Osylaısha, Alataý aýdanynyń «Tomırıs» shaǵyn aýdanynan 3 800 sharshy metrlik jańa ǵımarat boı kóterdi. Birer aıda paıdalanýǵa beriledi dep kútip otyrmyz», deıdi «Pana» áleýmettik beıimdeý ortalyǵynyń dırektory Bolat Dıhanbaıuly.
Munda bireýler óz betimen, endi bireýler eriktilerdiń nusqaýymen keledi. Al keıbir azamattardy mekemege polısııa ákelip tapsyrady. Ortalyq basshysy atap ótkendeı, kúz ben qys aılarynda tek túneltip ketý úshin kelip turatyndar da jeterlik.
Kóringenge kóz satyp, kóshe kezýdi kim armandaıdy deısiz? Mundaı kúıge túskenderdiń ishinde jaqyndaryn joǵaltyp nemese barynan aıyrylyp, túrli synaqqa synyp ketkender kóp. Qaıyr surap, kóshe kezgenderdi qalanyń qaı buryshynan da kezdestiresiz. «Kók bazar» mańynan ótip bara jatyp solardyń birin áńgimege tartýǵa tyrystyq. Oryssha-qazaqshany aralastyra sóıleıtin 50-ler shamasyndaǵy er adam bastapqyda salqyndyq tanytqanymen, jónimizdi aıtqannan keıin óz ómiri týraly qysqasha baıandap berdi.
«Otbasym da, úıim de boldy. Keıin túrmege tústim. Shyqqan soń kishkene ishtik endi. Úıimizden aıyryldyq, áıelim ketip qaldy. Qalada jalǵyz ápkem turady. О́z otbasy bar. Oǵan da bara bermeısiń. Qysqasy, eshkimge kerek emespin», dep kúrsingen ony araq jeńip ketkenin ańǵardyq. «Emdelýge tyrysyp kórdińiz be?» degen saýalymyzǵa «Báribir eshqandaı nátıje bolmaıdy», dep qolyn siltep kete bardy.
Áleýmettanýshy Bekzat Nurmetov qala kóshelerinde kúneltken qańǵybastardyń qujatyn túgendep, qatarǵa qosýǵa keıbir memlekettik mekemeler tarapynan asa yqylas joq ekenin aıtady. «Olardyń qujaty bolmaǵandyqtan, esh jerge jumysqa qabyldanbaıdy. Al keıbiriniń qoldarynda qujaty bolmasa da, aıyppuldary az emes. «Belgili turaǵy joq adamdardyń arasynda shash etekten qaryzǵa batyp, osyndaı kúıge túskender de bar», deıdi áleýmettanýshy.
Aıtpaqshy, «Pana» áleýmettik beıimdeý ujymyn kópten beri alańdatyp júrgen bir másele bar. 2019 jylǵa deıin munda arnaıy polısııa beketi jumys istep, mekemeniń tártibin qadaǵalaýǵa septigin tıgizgen. Alaıda polısııa departamenti munda tártip saqshylarynyń qajeti joq degen jeleýmen jumysyn toqtatqan. «Ortalyq qyzmetin paıdalanýshylardyń 40 paıyzy túzeý mekemesinen shyqqandar ekenin eskersek, polısııanyń qadaǵalaýy bul mekeme úshin aýadaı qajet», deıdi mekeme qyzmetkerleri. Sebebi ortalyq turǵyndarynyń arasynda janjal, tóbeles sekildi kıkiljińder jıi bolyp jatatyn kórinedi. Osy rette jaýapty oryndar ortalyq aýmaǵyndaǵy polısııa bólimshesin qaıta iske qossa degen tilekterin jetkizdi.
Qalada biz aıtyp otyrǵan sanattaǵy adamdardyń qatysýymen birdi-ekili qylmystyq jaǵdaılar da bolmaı turmaıdy. Aıtalyq, osy jyldyń sáýir aıynda «Áıgerim» shaǵyn aýdanynyń turǵyndary «beıit basy qańǵybastar mekenine aınaldy» dep dúrlikken edi. Turǵyndar talaby da oryndy. Olar turǵyn úı aýmaǵyna jaqyn ornalasqan mazarlarda ishimdik iship, uıqy qandyratyndar qabirge qoıylǵan belgilerdi julyp, temir-tersek qabyldaıtyn orynǵa ótkizdi dep qapalanǵan. Dabyl qaqqan turǵyndar men meshit qyzmetkerleri qorymdy aıryqsha baqylaýǵa alǵannan keıin mundaı júgensizdiktiń joly kesilgen.
Qala ákiminiń baspasóz qyzmeti bergen málimetke súıensek, 2022 jyly áleýmettik beıimdeý ortalyǵyna 931 azamat júgingen. Onyń 170-i túrmeden bosap shyqqandar. 57 adamnyń jeke basyn kýálandyratyn qujattary qalpyna keltirilse, 27 adam otbasymen qaıta qaýyshyp, qalypty ómirge qadam basypty. Ortalyq mamandary 12 azamatqa jasyna baılanysty zeınetaqy resimdeýge, 5 adamǵa múgedektik týraly kýálik alýǵa, taǵy tórt adamnyń týý týraly kýáligin qalpyna keltirýge atsalysqan. Sondaı-aq О́zbekstan, Reseı, Ázerbaıjannyń alty azamaty óz eline qaıtarylǵan.
Psıholog Dına Hasenova tirshilikti tárk etip, aıanyshty halge túskenderdi psıhologııalyq turǵydan emdeý bárinen de mańyzdy dep esepteıdi. Sarapshynyń aıtýynsha, olardyń kóbi – on eki múshesi saý, eńbekke qabiletti jandar. Tipti aralarynda joǵary oqý ornyn aıaqtaǵan myqty mamandar da bar. «Qoǵam ondaı azamattardy keri ıtermeı, kerisinshe qatarǵa qosýǵa kúsh salýy qajet. Munymen tek jaýapty oryndar emes, qoǵamnyń árbir múshesi aınalysýǵa tıis dep sanaımyn. Olardyń arasynda qumar oıynǵa qurban bolǵandar, ishkilikke salynǵandar, túrmeden júıke júıesi buzylyp kelgender, keıde tipti otbasyndaǵy qarapaıym máselelerge shydamaı ózin tastap jibergender bar. Durys baǵyt kórsetip, keshendi saýyqtyrý, moraldyq jáne zańdyq turǵydan kómek kórsetý kóp jaǵdaıda nátıjesin beredi. Kúder úzgen jaqyndarymen baılanysyp, olardy da bul jumystarǵa tartý mańyzdy. Sebebi psıhologııada jaqyn týystardan ajyraý, olardyń senimin joǵaltý adamdy aýyr kúızeliske ákeledi», deıdi D.Hasenova.
Almaty