Bıyl qazaq ádebıeti kóginen quıryqty juldyzdaı erte aǵyp túsken talantty jazýshy Aqan Nurmanovtyń týǵanyna 90 jyl toldy. Soǵan oraı elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada «Alys ta jaqyn Aqan Nurmanov» atty ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Oǵan jazýshyny kózi kórgen qalamgerler, ádebıetshi-ǵalymdar, oqyrmandar jáne jerlesteri qatysty.
Qazaqta «tektiden tekti týady» degen sóz bar. Osy naqyldy qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyr keshken Aqan Nurmanovqa qaratyp aıtýǵa bolady. Jazýshynyń atasy Nurman Torǵaı óńirinde din jolyn ustaǵan molda bolsa, ákesi Shaıdahmet 1916 jylǵy Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóterilisiniń bas sardary Amangeldi Imanovtyń senimdi sarbazdarynyń biri bolǵan. Keńes ókimeti ornaǵannan keıin el ishindegi dáýletti, aýqatty adamdardyń mal-múlkin tárkilep, ózderi men otbasylaryn qýǵyndap, jer aýdarǵany belgili. Osy náýbet Nurman áýletin de sharpıdy. Bir jaǵynan, sholaq belsendiler Alash qozǵalysyna qatysy bar dep Shaıdahmetti baýyrlarymen birge qýǵynǵa salady. Budan áýletin aman saqtap qalý úshin ol Álibı Jankeldınniń kómegimen Torǵaıdan qııan shette jatqan Jetisý ólkesine bas saýǵalap barady. Sóıtip, Aqan Nurmanov 1933 jyly qazirgi Jetisý oblysy Aqsý aýdanynda týǵan. Biraq zamannyń buralań jeli shamaly basylǵannan keıin ata-baba mekeni – Batpaqqaraǵa oralyp, Aqan aýdan ortalyǵyndaǵy orta mektepti támamdap, aldymen Qazaq taý-ken ınstıtýtyna túskenimen, biraq bala kúninen kórkemsóz ónerin pir tutyp ósken óren ony aıaqtamaı, Qazaq ulttyq ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń jýrnalıstıka bólimine qaıtadan oqýǵa qabyldanady.
Jıyn shymyldyǵy daryndy sýretkerdiń jasyndaı jarq etken ómiri men shyǵarmashylyǵyn zerdelegen «Aqan da aqqan juldyz Arqadaǵy» dep atalǵan beınebaıanmen ashyldy. Odan keıin konferensııa moderatory Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Astana qalalyq fılıalynyń dırektory, belgili aqyn Dáýletkereı Kápuly qabyrǵaly qalamgerdiń mereıtoıyna arnalǵan is-sharanyń mańyzyna toqtalyp, aldymen sóz kezegin Qazaqstannyń halyq jazýshysy Tólen Ábdikke berdi.
– Ádette jazýshyny oqyrman shyǵarmasy arqyly tanıdy. Biraq adamnyń jeke basynyń ózi – bir shyǵarma. Adamnyń minez-qulqy, ómirdegi júris-turysy, qoǵamdaǵy orny týraly ony kózi kórgender ǵana aıtady. Aqan menen segiz jas úlken bolǵanymen zamanymyz bir boldy, – dep bastady sózin Tólen aǵa.
– Biz ádebı ortaǵa 1966 jyldan bastap aralasa bastadyq. Aqan ol kezde bir-eki prozalyq jınaǵy jaryq kórgen jas jazýshy edi. Biraq ózi kóp sóılemeıtin, óte tuıyq bolatyn. О́zimen birge júrgen Qalıhan Ysqaqov, Ramazan Toqtarov, Ákim Tarazı sekildi dostary ashyq-jarqyn sóılep, jarqyldap kúlip júrgende ol tómen qarap, únsiz otyratyn. Sol jyldary Aqannyń bir jınaǵy shyqty da, soǵan engen bir povesi maǵan onsha unamady. Onda maǵan áleýmettik máselelerdi basa aıtyp, adamnyń jan-dúnıesi ashylmaı qalǵan sekildi kórindi. Shyny kerek, sodan ba bilmeımin, meniń Aqanǵa degen úlken yqylasym bolmady. Jaqyn aralasqan joqpyz. Qazir soǵan ókinemin. Umytpasam, 1968 jyly Aqan qaıtys boldy. 34 jastaǵy jap-jas jigit edi. Úıine baryp, kóńil aıttyq. Shyn máninde, Aqan ómirden túk kórgen joq. Kózi tirisinde qalamdastarynan jaqsy lebiz de estimedi. Sodan keıin «Qulannyń ajaly» romany shyqqan kezde, biz Aqandy ádebıette ábden ornyqqan óz bıigine jetken saqa jazýshy retinde jańa qyrynan tanydyq. Shyǵarma alǵashqy betinen bastap, oqyrmandy jeteleı jóneledi. Oqıǵasy qandaı tartymdy. Árbir sózinen shynaıylyq, qarapaıymdylyq esip turady. Keıipkerlerdiń minezi, sezimi, jan-dúnıesi tolyq ashylǵan. Sóıtip, Aqannyń ekinshi rýhanı ómiri bastaldy.
Táýelsizdik alǵannan keıin Keıki mergen týraly kóptegen dúnıe jazyldy. Biraq solardyń bireýi Aqan týraly aıtqan emes. Shyndyǵynda, sonaý 60-jyldardyń ózinde-aq keńes ókimetiniń qaharynan yqpaı, Keıkini tiriltip, onyń qaıtalanbas obrazyn jasaǵan Aqan bolatyn. Sol ýaqytta úndemeı júrip, osyndaı ǵajaıyp shyǵarmany jazý – erlik. Bir jaǵynan, bul shyǵarmanyń eki-úsh taraýy oryssha jazylyp, sońǵy núktesi qoıylmaı qalǵan edi. Ony dosy Qalıhan Ysqaqov qazaqshalap, sońyn aıaqtady. Biraq soǵan qaramastan osy shyǵarmanyń qazaq ádebıetinde alatyn orny óte úlken. Ol kezde dál osyndaı kórkemdik deńgeıde jazylǵan týyndylar óte sırek bolatyn. Qazir kózqaras ózgerdi, romanǵa da basqasha qaraý kerek, Alaıda maǵan osyndaı súıekti shyǵarma jazǵan Aqan Nurmanovqa degen qurmet áli de óz deńgeıinde emes sekildi. Aqandy keńirek dáripteý, onyń ádebıetimizdegi ornyn anyqtaý bolashaqtyń isi sııaqty kórinedi, – dep qalamger parasatty oı qorytty.
Arqaly aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Serik Turǵynbek jas kúninde Almatyda jazýshynyń úıinde turyp, onymen jaqyn aralasqanyn aıtty.
– Aqan aǵa kóp úndemeıtin, eshkimge syr asha qoımaıtyn adam edi. О́te bilimdi bolatyn. Oqymaǵan kitaby joq. Mektepte oqyp júrgende aýdandyq kitaphanadaǵy kitaptardy oqyp taýysqan. Aqannyń ádebıetke birge kelgen dostary da shetinen myqty. Qalıhan Ysqaqov, Ramazan Toqtarov, Saıyn Muratbek, Ákim Tarazı aǵalarymyz ádebı basylymdarda Aqannyń shyǵarmalaryn joǵary baǵalap, dáriptedi. Olardyń dostyǵyna, syılastyǵyna áli kúnge deıin tántimin. Mundaı dostyq jazýshylar arasynda sırek bolady. Meniń Keıki mergen týraly dastan jazýyma Aqan aǵamyz sebep boldy. Biraq men onyń kitabynda aıtylǵan derekterge jolaǵan emespin. El ishinen estigen ańyzdardardyń jelisimen jazdym, – dep jyly esteligimen bólisti.
Al qarymdy qalamger, Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty Saýytbek Abdrahmanov birtýar sýretkerdiń «Qulannyń ajaly» romanynyń álem ádebıetindegi úzdik úlgilerdiń deńgeıinde jazylǵan jańashyldyǵyna toqtaldy.
– Jańa qalamger týraly beınebaıanda «Esenberlınniń erligin qaıtalady» degen óleń shýmaqtary boldy. Osy jerde bir synı pikir aıta keteıin. Aqan Nurmanovtyń «Qulannyń ajaly» romany 1968 jyly jaryq kórse, Ilekeńniń «Qahary» 1969 jyly shyqty. Sonda A.Nurmanov Esenberlınniń erligin qalaı qaıtalaıdy? Áıteýir ádebıettegi keıbir ańyzdardy Ilekeńe teńegimiz kelip turady. Shynynda, 1968 jyl qandaı jyl edi? Bul jyldary jazýshy Tahaýı Ahtanovtyń «Boran» romany endi jaryq kórgen. Ábdijámil Nurpeıisovtiń «Qan men ter» trılogııasynyń alǵashqy kitaby da sol jyldary basyldy. Osyǵan qarap, Aqan Nurmanovtyń otyzdan endi asa bere bas-aıaǵy jınaqy, oqıǵasy shymyr roman jazýy – ádebıetimizdegi proza janry úshin rezonans edi. Bul shyǵarmanyń óz kezeńindegi jańashyldyǵy, batyldyǵy, stıldik ereksheligi, tazalyǵy, sheberligi múlde bólek. Eger Aqan quryǵanda 60 jasqa jetip, «Qulannyń ajaly» sekildi osyndaı úsh roman bergende ǵajaıyp oljaǵa keneler edik. « Otty kún óziniń aýmas, aınymas jolymen batysqa qaraı quldılap barady. Qoǵaly ótkel basy typ-tynysh edi. Kenet alystan at dúbiri estildi. Sol sát ózen boıyn qaýmalaǵan toǵaı ishi aıdahar jorǵalap ótkendeı ızeń-ızeń ete qaldy da, jas tal japyraǵy biraz bulańdap turyp basyldy. О́tkel basy taǵy tynshydy». Nege degen sýret, ne degen yrǵaq. Shyǵarmany bir demmen ustap otyryp, romannyń oqıǵasyn aldymyzǵa jaıyp salady. Bir jerden múdiris kórmeısiz. Peızaj deısiz be, portret deısiz be, dıalog deısiz be – bári ret-retimen ornynda tur. Dıalogterdi de sol kúıinde qabyldaısyz. Oqıǵany quraýy da sheber. Qysqasy, romannyń tildik jaǵynan bolsyn, sıýjet jaǵynan bolsyn, sóılemdegi ekpin, yrǵaq jaǵynan bolsyn aıtar jańalyǵy kóp. Otyz jastaǵy qalamgerdiń keıbir tutas taraýlaryn «oryssha jazsam, artyq nárse jazbaımyn» degen ustanymmen orys tilinde tógiltip jazýy, ózin sóıtip tejeýi, artyq boıaýlarǵa barmaýy – erekshe aıtýǵa turarlyq dúnıe. Qazir atalǵan týyndyǵa jańasha qaraıtyn kez keldi. Menińshe, osy shyǵarmany Qalıhan aǵamyz aıaqtaǵanymen, sońǵy taraýy sol kúıinde qalǵanda áldeqaıda jumbaq bolar edi dep oılaımyn. Bastysy, Aqan Nurmanovtyń osy romanynan alatyn, úırenetin ónegeniń biri – bilim men mádenıet, – dep ádebıetke endi kelgen jastarǵa oı salarlyq taǵylymdy áńgime órbitti.
A.Nurmanov ómirden erte ozsa da, onyń esimin el esinde saqtaýǵa aıtarlyqtaı úles qosyp, shyǵarmalaryn únemi nasıhattap, dáriptegen dostarynyń orny bólek. Ol týraly Qalıhan, Ákim aǵalarymyz keremet estelik jazdy. Tanymal jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Roza Muqanova olardyń osy dostyǵy týraly baıypty oı qozǵady.
– Qalıhan, Saıyn, Ákim aǵalardyń áńgimesin tyndaǵanda olar ómirden erte ketken eki dosy – Aqan Nurmanov pen Telman Januzaqov týraly únemi aıtyp otyratyn. Ákim aǵalaryńyz 1985 jyly jazǵan kúndeliginde: «Bir kezde Aqan qaıtys bolǵanda, biz dostan aıyryldyq dep kúıindik, endi qarasam, búkil qazaq úlken talantynan aıyrylǵan eken, úlken bir úmitinen aıyrylǵan eken» dep jazypty. Jáne ol kisi Aqan Nurmanovtyń «Aqqý shoǵyry» atty povesin klassıka dep baǵalady. «Qandaı ádemi qońyr muń, osyndaı muńmen qalaı ómir súrdi eken», deıdi dosym. Soǵan men qyzyǵyp, keshe atalǵan týyndyny qaıtalap oqyp shyqtym. Bul shyǵarmada bir aýyldyń áleýmettik jaǵdaıy ǵana sóz bolmaıdy. Qystaýdaǵy jalǵyz shopannyń úıi. Bolat esimdi keıipkerdiń ákesi qaıtys bolady. Anasy aýdan ortalyǵyna ketken. Ákesin jerleıin dese jalǵyz ózi. Úıde ákesiniń máıiti jatyr, ózi japan dalada mal baǵyp júr. Osyǵan qarap, sol qoǵamdaǵy adamnyń qunyn, qadiri qandaı bolǵanyn bilesiz. Eger dál osy sıýjetti qarabaıyr qalam ustaǵan adam jazsa, sondaı ish pystyrarlyq dúnıe bolar edi. Al Aqan aǵamyzdyń sheberligi sondaı, elitip áketedi. Bul kisiniń kez kelgen shyǵarmasy fılmge bergisiz. О́ıtkeni kadrlardy kórip otyrasyń, – dep talantty tulǵanyń árbir sózdi músinshideı qashap órnekteıtin sheberliginen syr shertti.
Sondaı-aq L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Raqymjan Turysbek kórkem sóz zergeriniń shyǵarmashylyǵynyń qazaq ádebıeti tarıhynda alatyn orny týraly sóz sabaqtasa, aıtýly synshy, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Amangeldi Keńshilik qalamgerge «qazaq ádebıetinde jańasha jazýdyń súrleýin salǵan sýretker» dep baǵa berdi.
– Aqan aǵamyzdyń sońynda tom-tom ádebı mura qalmasa da biz biletin bir romany, birneshe povesi men áńgimesi ǵana bar. Biraq osy az da bolsa saz dúnıeniń ózimen, ásirese «Qulannyń ajaly» syndy ulttyq ádebıetimizdegi tyń jańalyq bolǵan romanymen A.Nurmanovty klassık dep aıtýǵa bolady. Bul roman – ádebıetimizdiń altyn qazynasyna qosylǵan jaýhar týyndylardyń biri. Sebebi romannyń mátini, jazylý formasy, baıandaý máneri, sol kezdegi qalam terbegen prozashylardyń shyǵarmalarynyń eshqaısyna uqsamaıdy. Nege deseńiz, jazýshy bul týyndysyn álem ádebıetin, onyń ishindegi Batys ádebıetindegi jańalyqtardy jan-jaqty zerttep, sondaı negizde jazǵan. Qulan – Keıki batyrdyń prototıpi, biraq bul tarıhı shyǵarma emes. Sondyqtan ony shatastyrýǵa bolmaıdy. Osyǵan qarap, Keıki ómirde Nurmanov sýrettegen Qulan sekildi boldy deýge bolmaıdy. О́ıtkeni kórkem shyndyq pen tarıhı shyndyqtyń aıyrmashylyǵy eki bólek. Bul jerde jazýshy kórkem shyndyq arqyly qoǵamdaǵy úlken máseleni kóterdi, – dedi ol.
Konferensııa barysynda Qostanaı oblysy, Amangeldi aýdany Aqan Nurmanov atyndaǵy orta mekteptiń dırektory Qýandyq Shońǵalov, jazýshynyń jaqyn týystary atynan tarıh ǵylymdarynyń kanıdaty Aıtjan Nurmanova men Jomart Nurmanov sóz alyp, osy is-sharany ótkizýge uıytqy bolǵan azamattarǵa alǵysyn aıtyp, qonaqtarǵa Aqan Nurmanovtyń beınesi basylǵan tósbelgini tartý etti.