Zaısan aýdanynyń turǵyndary kógildir otynnyń máselesin aıtyp, redaksııamyzǵa bir emes, birneshe ret hat joldady. «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly aımaqtaǵy máseleni Prezıdent nazaryna jetkizsek degen. Aýdan turǵyndarynyń aıtýyna qaraǵanda, 2013 jyldan beri 8 aýylǵa gaz tartý úshin birneshe ret qarjy bólingen eken. Alaıda gaz áli joq. Osyndaıda Sherhan Murtazanyń «Altyn sandyqtyń ústinde jalańbut otyrmyz» degen sózin mysal etkiń keledi.
«2013 jyldan beri 8 aýylǵa gaz tartý úshin birneshe ret qarjy bólingenimen nátıje joq. Bıyl Daıyr aýylynda gazdandyrý jumystary bastalǵan. Alaıda qadaǵalaý kemshin, aýyldyqtar beınetin kórdi. Ala jazdaı kóshelerdi qazyp, qyrýar qarjy shashyp, qysqa qaraı sol shuńqyrlardyń qubyr salmastan kóme saldy. Basy dardaı, aıaǵy qyldaı jumystar úshin aýyl kóshelerine tóseletin asfalt ta jaıylmaı qaldy. Kósheler mı batpaq. Sonyń kesirinen turǵyndar úıdi-úıge otyn-kómir jetkize almaı otyr. Jaz boıy transheıa qazamyz dep, baqshaǵa keletin aryqtardy da qurtty. Kórgen kózde jazyq joq, gazdyń qubyrlaryn jalǵaý jumystaryn 7-8-synyp oqýshylary jasady. Bul bassyzdyqqa baqylaý bar ma? Endigi úmitimiz – Prezıdentte», deıdi Daıyr aýylynyń turǵyny, qoǵam belsendisi Áıgerim Oralhanqyzy.
Aıtsa aıtqandaı-aq, aýyl ishiniń astań-kesteńi shyǵyp jatyr. Qazylǵan shuńqyrlarǵa aýyldyqtardyń maly túsip te ólgen. Qyl aıaǵy kógildir otyn tartylady degen segiz aýyl gazsyz qaldy. Jurt taban astyndaǵy baılyqtyń ıgiligin kóre almaı otyr. Esesine, Qytaıǵa tonnalap eksporttaǵan desedi jergilikti el. Aýyl turǵyny Aıgerimniń aıtýynsha, gaz tartý jumysyn utyp alǵan kompanııanyń basshysymen turǵyndar tildespek bolǵan. Tipti aýdan basshylyǵy da merdigerdi tappaı kele jatqan kórinedi. Keıbir kóshelerdegi shuńqyrlar alań-ashyq qalǵan. Qaraýsyz qalǵan gazdyń qubyrlary qoldy bolyp ta ketip jatqan sekildi. Kógildir otyn aýdanda ótkir turǵan problemalardyń biri ekenin aýdan basshylyǵy da aıtyp otyr. Biraq másele sheshimin tabatyn sııaqty.
«Zaısandaǵy qazirgi gaz qory 7 jylǵa jetip tur. Taǵy da zertteledi. Eger qosymsha qor dáleldenip jatsa, 11 jylǵa jeter edi. Iаǵnı 125 mln tekshe metr gaz áli barlanbaǵan», deıdi Zaısan aýdany ákiminiń orynbasary Rıshat Ramazanov.
Al segiz aýylǵa tartylmaǵan gazdyń máselesin aıtyp, Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıevke resmı hat joldadyq. Áýeli suraǵanymyz, osy ýaqytqa deıin Qytaı memleketine qansha kólemde gaz jiberildi? Qytaıǵa jiberilgen gazdan Qazaqstanǵa qansha paıda tústi? Osyǵan jaýap bergen mınıstrliktiń málimetinshe, 2022 jyly Qytaıǵa gaz eksporty 4,4 mlrd tekshe metrdi quraǵan eken. Eksporttyq gaz jetkizýden túsken tabys týraly aqparat kommersııalyq qupııa dedi mınıstrlik ókilderi.
Karıkatýrany salǵan – avtor
Gaz óndiriletin Zaısan aýdanynyń birneshe aýylyna (Daıyr, Saryterek, Birjan, Qýanysh, Kókjyra, Baqasý, Jarsý...) kógildir otynnyń jetkizilmeý sebebine keler bolsaq, 2023 jyly mınıstrliktiń 003 «Oblystyq bıýdjetterge, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń, astananyń bıýdjetterine gaz tasymaldaý júıesin damytýǵa beriletin nysanaly damý transfertteri» bıýdjettik baǵdarlamasy boıynsha respýblıkalyq bıýdjetten «Shyǵys Qazaqstan oblysy Zaısan aýdanynyń 8 eldi mekeninde (Daıyr, Kókjyra, Qýanysh, Birjan, Saryterek, Jarsý, Baqasý, Sarjyra) kent ishindegi jáne oram ishindegi gazdandyrý jelilerin salý» jobasyn júzege asyrýdy jalǵastyrýǵa 939 mln 950 myń teńge bólý kózdeldi. Alaıda 2023 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti túzetý kezinde Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimdigi atalǵan jobaǵa túzetýler engizýine baılanysty bólingen qarjyny respýblıkalyq bıýdjetke qaıtarǵan.
Iá, halyq kótergen suraqtardyń barlyǵyn mınıstrlikke joldadyq. Máselen, turǵyn úılerdi aıtpaǵanda, gaz magıstrali ótip turǵan Qarabulaq aýylynyń mektebi, mádenıet úıi kógildir otynǵa qol jetkize almaı otyr. Sebebi qandaı? Jalpy, memlekettik mekemeler kógildir otynǵa qashan qosylady? Kelip túsken jaýapqa kóz júgirtsek, mınıstrlik 00 3 bıýdjettik baǵdarlamasynyń ákimshisi retinde jergilikti atqarýshy organdardyń bıýdjettik ótinimderin qaraıdy jáne ótinimderdi odan ári Qarjy mınıstrligine joldaıdy. Iаǵnı mınıstrlik eldi mekenderge jetkizýshi jáne gaz taratýshy jelilerin salýǵa baǵyttalǵan jobalarǵa qarajat bóledi. Bul rette «Gaz jáne gazben jabdyqtaý týraly» zańnyń 12-babynyń 4-tarmaǵyna sáıkes gaz taratý júıesine qosylýǵa arnalǵan tehnıkalyq sharttardy osyndaı obektini paıdalanýshy gaz tasymaldaý, gaz taratý uıymy nemese toptyq rezervýarlyq qondyrǵynyń ıesi beredi. Bul rette berilgen tehnıkalyq sharttar gazben jabdyqtaý júıeleriniń jańadan salynyp jatqan, jańǵyrtylatyn jáne rekonstrýksııalanatyn obektilerin jobalaý úshin negiz bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty gazǵa qosylý úshin tutynýshy (memlekettik mekeme, jeke nemese zańdy tulǵa jáne t.b.) gaz taratý uıymynan (mysaly, «QazTransGaz Aımaq» AQ) tehnıkalyq shart alyp, óz qarajaty esebinen tıisti joba ázirlep, qurylys-montajdaý jumystaryn júrgizýi qajet.
Aýdan ákiminiń orynbasary Rıshat Ramazanov málimdegendeı, Energetıka vıse-mınıstri Álibek Jamaýov ta gazdyń qaldyq qory Zaısan aýdanyn 10-11 jyl boıy kógildir otynmen qamtamasyz etýge múmkindik beretinin aıtty. Biraq qashan? Bul saýaldy Zaısan aýdandyq turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyǵynyń basshysy Danııar Serikovke qoıǵanbyz.
«Eń bastysy, gaz tartý jumystary aıaqtalady. Jobaǵa túzetý engizý úshin bólingen qarjyny respýblıkalyq bıýdjetke qaıtardyq. Qaıta qaraý jumystary úsh aıǵa sozylady. Jobanyń jańa baǵasy ázir belgisiz. Shuńqyrlardy qubyrsyz jaýyp jatyr deıdi turǵyndar. Aıta keteıin, gaz tartý jumystary 11 shaqyrymǵa arnalǵan. Al merdigerler shuńqyrdy artyǵymen qazyp tastaǵan. Olar sol jerlerdi qubyrsyz jaýyp jatyr. Oǵan memleketten shyǵyn shyǵyp jatqan joq. Gaz tartý jumystary qatań qadaǵalaýymyzda, – deıdi Zaısan aýdandyq TÚKSh basshysy Danııar Serikov.
Segiz aýyldyń senimi aqtalyp, óz baılyqtaryn óz ıgilikterine paıdalansa eken deımiz. Ras, qyrýar qarjy jumsalǵan nysanǵa qadaǵalaý qajet. Bılik tarapynan ǵana emes, qoǵamdyq qadaǵalaýdyń bolǵany da durys shyǵar.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Zaısan aýdany