Týyrylyp túsken qazy-qarta men jal-jaıadan basqaǵa tábeti tarta qoımaıtyn Kókshetaý men Qaraótkeldiń arasyndaǵy qalyń qazaq jyldyq asy – soǵymdaryn baılaı bastady. Eldegi aǵaıynnyń óz nesibesi bar. Áńgime qala turǵyndarynyń qazanyna túser as jaıynda.
Bıyl jylqynyń dıdary jaman emes. Jaz boıy tilin tistep qamaýda turǵan qalyń jylqy kúzgi jıyn-terin aıaqtalǵan soń órisi keńeıip, táp-táýir qoń jınap qaldy. Oǵan kúzdegi aptalap jaýǵan aq jaýynnyń da ıgi áseri tıdi. Kenezesi keýip jatqan dala mol ylǵaldan keıin qaıta kóktep, beles-belder sary kúzdiń ózinde túrin bermeı, qara otqa meldektedi. Býyny bekip, sabaǵy qatqan shóp ataýlynyń qońyr kúzde balbyraı býsanyp, balǵyn kúıge túskenin kim kórgen? Tabıǵattyń da bizdiń qııalymyz jetpeıtin qudireti sheksiz-aý. Tipti áleýmettik jelide kúzdegi qyzǵaldaqtyń sýreti jarııalanyp, telefonǵa úńilgen támam jurtty tań-tamasha qyldyrǵan. Tabıǵattyń kúrt ózgergendigin osyndaı sırek kezdesetin, jópsheńdi adamnyń aqylyna syımaıtyn qubylystardan ańǵarýǵa bolady. Jeltoqsandaǵy jańbyrdy kórip otyrǵanymyz osy. Jer aıaǵy keńigen soń jylqy aı jarymda jaly kóterilip, qabyrǵasy jabylyp, kóbeń kúıge túsken. El ishindegi malsaq qaýym bıylǵydaı jyly soǵymdy daladan ustap soıa berýge bolady degen berik boljamyn aıtyp otyr. Ári tym uzata bermeı, jeltoqsannyń orta kezinde jyǵyp alǵan jón.
Qystyń basy jaýyn-shashyndy. Qazir qalada da, keń kósilgen dalada da tobyqtan keler sý kólkip jatyr. Saı-salany ǵana emes, jalpaq jondy basyp ketken jańbyr sýy qatqan soń tebindegi malǵa kádik. Jeldiń ótinde, qarly jańbyrdyń astynda lezde jiliginiń maıy ketip, qabyrǵasy yrsıyp aryqtap qalady. Aýa raıyn boljaıtyn «Qazgıdromet» fılıalynyń málimetine qaraǵanda birer táýlikten soń aıaz túspek.
– Jeltoqsan aıynyń alǵashqy aptasy ótisimen Barenseva teńizi aýdandarynan kelgen sýyq arktıkalyq aýanyń saldarynan jaýyn-shashyn tyıylyp, kún kúrt sýyta bastaıdy. Aýa temperatýrasy týǵan aıdyń alǵashqy onkúndiginiń sońynda oblystyń soltústiginde 33-38, ońtústiginde 20-25 gradýsqa deıin tómendeıdi. Kúndiz aýa temperatýrasy oblystyń soltústik jartysynda tıisinshe 25-30, ońtústik jartysynda 15-20 gradýs bolýy múmkin.
Aıaz túsken soń qatyp jatqan qara jerge sińbegen sýdyń bári kók muzǵa aınalary sózsiz. Qutpan aıǵyr men jilikti bıe ǵana sabaǵyna kók muz qatqan óliqaýdy terip jer, al jabaǵy-taıdyń shamasy kele bermeıtindigi anyq. Endigi amal jylqy órisi, mal jaıylymyn qýatty tehnıkamen muzyn jaryp, óris ashý. Áıtpese qyrýar jylqy qolǵa qarasa, jemshóbin taýyp berý úlken máselege aınalmaq.
Qalalyqtar soǵym máselesinde kúmándi kúıde otyr. Onyń basty sebebi – sońǵy jyldary jylqy ataýlynyń dárimen semirtilýi. Qazir irgedegi Omby men Túmennen arzan jylqy úıirlep jetkizilip jatyr. Taqyrypty tym jaqsy biletin, jylqy etin satýdy kásip etkenderdiń aıtýlaryna qaraǵanda, Reseıde jylqy arzan. Qazaq qadirleıtin jylqy etin orystar dastarqan mázirine kóp kirgize bermeıdi.
– Qazir Reseıdiń arzan jylqysy ózge jerdi qaıdam, Astana men Kókshetaýdyń saýda sórelerin jaýlap alǵan, – deıdi kásipker Berik Qazbekov, – bizdiń jaqtyń jylqysynyń eti ótimdi. Ettiń dámi de jylqynyń jegen shóbi men ishken sýyna baılanysty ǵoı. Kóksheniń kókoraıly jaılaýynda shúıgin shóp jep, aıdynynan sý ishken jylqynyń bási joǵary. Qazir keıbireýler Reseı jylqysyn Kókshetaýdyń jylqysy dep satyp júr. Bul arada bir aıta ketetin dúnıe, dárimen semirtilgen jylqynyń eti appaq bolady. Músheleri de kóz tartarlyq. Biraq súısinip jeı almaısyń. Dáriniń qýaty boıynan shyǵyp ketpegennen keıin adam aǵzasyna da qaýipti bolýy múmkin. Ushynǵandar da, ýlanǵandar da bar. Onyń ústine Reseıdiń batpaqty jerinde jaıylǵan jylqynyń etiniń dámi de til úıirmeı, qoǵa tatıdy, qazysynyń maıy sıyrdyń eti sııaqtanyp qatyp qalady.
Mal jaıyn jaqsy biletinderdiń aıtýyna qaraǵanda, Qambar atanyń tuqymyn dárimen semirtken múlde durys emes. Ekinshi bir qyrynan alyp qaraǵanda, osy jaı malsaq qaýymnyń tól malyn satýǵa qyrsyǵyn tıgizedi. Nege deseńiz, sórede appaq bolyp jatqan arzan Reseı jylqysynyń eti ótimdi. Al jyl on eki aı boıy beınettenip baqqan malyn ótkize almaǵan malsaq qaýymnyń úıdegi oıyn bazardyń narqy buzyp, shyǵynyn jaba almaı otyr.
– Mal ishinde ósken biz jaqsy bilemiz. Et tańdaı bilmeıtin qaladaǵy aǵaıyn qazy men jaıanyń syrtyndaǵy sarǵysh reńdi kórip, kári maldyń eti dep at-tonyn ala qashady. Sarǵaıý kárilikten emes, dalada jaıylǵandyqtan. Eger soǵymyn baılap, kók shóp pen sulyǵa qoısa onyń da eti aǵarady. Sondyqtan sarǵaıǵannan qashýdyń qajeti joq. Qaıta daladan jumsalǵan mal tabıǵı taza bolǵandyqtan, dámi til úıirip turady, – deıdi Esenbaı Kereev.
Mal súmesimen kún kórip otyrǵan malsaq qaýym sál de bolsa qońdanyp, áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartýy úshin syrttan keletin sapasy kúmándi, dárimen semirtilgen arzan jylqynyń aıaǵyna tusaý salýy kerek. Keden arqyly, muqııat tekserý arqyly. Jaıylymnyń tarlyǵynan, shabyndyǵynyń azdyǵynan tórt túlik malyn kóbeıtýge múmkindigi azaıyp, qalt-qult etip otyrǵan malsaq qaýym dál búgingi qalypta básekelestikke túse almaıdy. Eń bastysy, dárimen semirtilgendikten adam aǵzasyna qaýipti. Onsyz da jer-kókti jaılap ketken hımııanyń zardaby shash-etekten.
– Qazir adamnyń saqtanýǵa múldem múmkindigi joqtaı. Eginniń ózi – kileń hımııa. Tipti ystyq az bolǵan jyldary kúzge deıin pisip úlgermegen bıdaıdy dári shashyp qatyryp tastaıdy. Bálkim sodan bolar, búginginiń nanyn súısinip jeı almaısyń. Kókónistiń de jaıy solaı. Kartop ekesh kartopty da kolorad qońyzynan tazalaý úshin dári sebedi emes pe, ol dári jaýyn sýymen topyraqqa sińip, túınegine deıin jetedi, – deıdi qala turǵyny Baýyrjan Qaskeev, – endi oǵan dárimen semirtilgen jylqy etin qossańyz, adam aǵzasyna qaýip tóndiretin qaterdiń qara bulty qoıýlana túspegende qaıtsin. Kúndelikti tutynatyn súttiń ózi untaqtan jasalady. Dúkenge barsańyz, sórede aptalap, aılap irimeıtin sút syńsyp tur. Ol neniń esebinen shydamdy, árıne, ártúrli qospalardan.
Kókshetaýlyq bir kásipker osydan on shaqty jyl buryn júz gektar jerge eshbir dári qoldanbaı egin ekken bolatyn. Sol kezde óziniń ádette tys is-áreketin bylaısha túsindirgen.
– Kúnderdiń kúninde densaýlyǵyn oılaıtyn dúıim jurt ekologııalyq jaǵynan taza ónimge zárý bolady, – degen bolatyn ol.
Kásipkerdiń sol pikiriniń jany bardaı. Sońǵy jyldary bazarda qymyzǵa sý qosyp satady degen anyq-qanyǵy belgisiz áńgime jeldeı esip tur. Qazaqty qymyzdan bezdirgen – osy qareket. Endi jyldyq azyǵymyz – jylqy etinen zárezap bolatyn bolsaq, ulttyq asymyzdyń berekesi ketedi deı berińiz.
Aqmola oblysy