Jylýǵa qatysty shuǵyl is-sharalar

Jaýapty salaǵa naqty tapsyrma

Energetıka mınıstri Almasadam Sát­qalıevtiń málimdeýinshe, Qazaq­standa aýa raıynyń sýýyna baılanysty energııa kózderi men jylý jelilerinde birqatar tehnologııalyq aqaý oryn aldy. Atap aıtqanda, Rıdder JEO-sy, Temirtaý 1-MAES-i jáne Ekibastuz JEO-sy jumysynda aqaýlar boldy. Atalǵan nysandar boıynsha temperatýralyq rejim tolyǵymen qalpyna keltirildi. Sonymen qatar Stepnogor, Balqash, Aqtaý jáne Kók­she­taý qalalaryndaǵy jylý jeli­lerin­degi tehnologııalyq aqaýlar da jedel jón­deldi. Qazirgi ýaqytta barlyq tutynýshy jylýǵa qosylǵan.

Jylý berý maýsymyna júıeli daıyndyq aıasynda respýblıkanyń elektr stansalarynda 8 energetıkalyq blok, 40 qazandyq jáne 42 týrbınaǵa kúr­deli jóndeý júrgizildi. 2 energe­tıkalyq blok, 9 qazandyq jáne 11 týrbına boıynsha jumystar – sońǵy kezeńde. Oǵan qosa 25,3 myń shaqyrym elektr berý jelileri, 564 qosalqy stansa jáne 3,5 myń taratý pýnkti kúrdeli jóndeýden ótti. О́ńir ákimderi Kókshetaý men Stepnogor qalalarynda jylý berý maýsymynyń qalaı ótip jatqany, Ekibastuz jáne Rıdder JEO-laryndaǵy ahýal, Balqash pen Temirtaýdaǵy jylý berý nysandaryn jóndeý, sondaı-aq Aqtaýdy jylýmen jabdyqtaý jáne Atyraýdy sýmen jabdyqtaý týraly aqparat berdi.

Premer-mınıstr respýblıkada kúnniń kúrt sýytyp ketýine baılanysty kommýnaldyq júıelerge túsetin júkteme de arta túskenin aıtty. Mundaı kezde jylý jáne energııa nysandarynda shtattan tys jaǵdaılar oryn alatyny málim. «Tehnologııalyq aqaýlarǵa baılanysty ınsıdentter bolyp jatyr. Buzylǵan telimderdi normatıvtik merzimde qalpyna keltirý boıynsha shuǵyl sharalar qabyldandy», dedi Á.Smaıylov.

Onyń aıtýynsha, apattar bolǵan jaǵdaıda barynsha shuǵyl áreket etip, tıisti sharalar qabyldaý kerek. «Ha­lyqqa naqty jaǵdaı týraly, jóndeý ju­mystary men josparly jumystar týra­ly der kezinde obektıvti ári túsi­nikti aqparat berý – mańyzdy másele. Áıtpese ótirik aqparat pen feık tarap ketedi», degen Úkimet basshysy óńir ákimdikterine jylý obektileriniń ıe­leri­men birge turaqty jumys is­teı­tin jóndeý brıgadalarynyń bolýyn, shu­ǵyl jóndeý jumystary qajet bol­ǵan jaǵdaıda qosalqy bólshekterdiń ázir tu­rýyn qamtamasyz etýdi tapsyr­dy. Oǵan qosa «Qazaqstan temir joly» jáne «QazMunaıGaz» ulttyq kom­panııalarynan birinshi kezekte jylý stan­salary men qazandyqtarǵa otynnyń ýaqy­tyly jetkizilýin qamtamasyz etýdi talap etti.

Ekonomıkalyq turaqtylyq – Úkimettiń basty mindeti

Úkimet otyrysynda bıylǵy qań­tar-qarasha aılarynda elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý qory­tyn­dylary men respýblıkalyq bıýd­jettiń atqarylýy da kún tártibine shyqty. Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov esepti kezeńde el ekonomıkasynyń ósý qarqyny 4,9%-ǵa jetkenin baıandady. Naqty sektordaǵy oń dınamıka 3,5%-dy, qyzmet kórsetý sala­synda – 5,6%-dy quraǵan. Negizgi kapı­talǵa salynǵan ınvestısııalardyń ósý qarqyny 14,6%-ǵa turaqtap, ınvestısııalar aǵyny aqparat jáne baılanysta – 2,8 esege, kólik jáne qoımalaýda – 58%-ǵa, saýdada – 34%-ǵa, bilim berýde – 17%-ǵa, aýyl sharýashylyǵynda – 11%-ǵa, ónerkásipte – 8,5%-ǵa, onyń ishinde óńdeý ónerkásibinde 4,6%-ǵa ósken.

Aldyn ala jasalǵan qorytyn­dy­larǵa sáıkes qańtar-qazan aılarynda syrtqy saýda aınalymy 2,6%-ǵa kóteri­lip, 114 mlrd dollardan asty. Eksport sha­mamen 65 mlrd dollar deńgeıinde tur. Bul rette óńdelgen taýarlar ekspor­ty shamamen 21 mlrd dollarǵa jýyqtady, taýar­lar ımporty 49 mlrd dollardan asty. Jalpy, respýblıkanyń oń saý­da balansy 15 mlrd dollardan asyp jyǵylady. Premer-mınıstrdiń oryn­basary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaevtyń aıtýynsha, memlekettik bıýdjetke shamamen 18,2 trln teńge kiris túsken, jospar 98,6%-ǵa oryndalyp otyr. Máselen, respýblıkalyq bıýdjetke – 12,6 trln teńgege jýyq qarajatpen, al jergilikti bıýdjet kiristeri 5,7 trln teńgege tolyq­ty. Sonymen qatar memlekettik bıýdjet shyǵystary 96,5%-ǵa oryndaldy.

Premer-mınıstr 11 aıdyń qory­tyn­dysy boıynsha ekonomıkanyń bar­lyq sektorlary oń ósý qarqynyn kór­setip otyrǵanyn atap ótti. Mashına jasaý salasy shamamen 27%-ǵa ósken. Al jeńil ónerkásipte 12%-ǵa jýyq jo­ǵary ósim tirkelgen. Mıneraldy ónim­der óndirisi – 4%-dan, plastmassa bu­ıym­daryn óndirýde – 5%-ǵa, tamaq ónimderin shyǵarýda 2%-ǵa jýyq ósim qalyptasty. Taý-ken ónerkásibi munaı men tabıǵı gazdy óndirý esebinen 5%-dan astam ósti. Sonymen qatar qurylys sektorynda 12% joǵary ósý qarqyny qamtamasyz etildi. 15 mln sharshy metrden astam turǵyn úı paıdalanýǵa berildi.

Úkimet basshysy atap ótkendeı, ınvestısııalardy belsendi tartý – ekonomıka ósiminiń negizgi faktory. «Shıkizattyq emes salalarda, eń aldymen, óńdeý ónerkásibinde, aýyl sharýashylyǵynda, kólikte, logıstıkada, IT jáne týrızmde ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa basa nazar aýdarý qajet. Jalpy, ınvestısııalyq saıasat sheteldik jáne ishki ınvestısııalar sapasyn arttyrýǵa, ınvestorlarǵa arnalǵan ınfraqurylymdy jaqsartý­ǵa baǵyttalýǵa tıis», dedi ol. Sóıtip, atal­ǵan jumystyń tıimdiligin arttyrý úshin Memleket basshysy In­vestısııalyq shtabqa erekshe ókilet­tikter berý týraly Jarlyqqa qol qoıǵanyn eske saldy.

Onyń aıtýynsha, memlekettik qol­daý sharalary júıesin básekege qabi­letti, eksportqa baǵdarlanǵan jáne joǵa­ry tehnologııalyq kompanııalarǵa qaraı qaıta baǵdarlaý kerek. «Taza paraq­tan retteý» qaǵıdatyn tolyq engizý jáne memlekettik baqylaý men qada­ǵalaý salasyndaǵy Táýekelderdi bas­qarý júıesin naqty iske qosý bız­nesti damytýǵa qosymsha serpin berý­ge tıis», dep sózin jalǵaǵan Úkimet basshy­sy, bıylǵy qarasha aıynda ınflıa­sııa 10,3%-ǵa deıin tómendegenin jáne mem­lekettik organdar ınflıasııa deń­geıin ba­qylaý jáne tómendetý jónin­de­gi sha­ra­lar keshenin sapaly oryndaýdy qam­tamasyz etýge tıis ekenin nazarǵa aldy.

«Kelesi jyly ekonomıkanyń sapaly ósýin qamtamasyz etý jumy­syn jalǵastyrý kerek. Turaqty eko­no­mı­kalyq ósýdi keminde 6% deń­geıin­de qam­ta­masyz etý – Úkimettiń ortamerzimdi kezeńge arnalǵan basty mindeti. Árıne, biz bıik maqsat qoıyp otyrmyz jáne ol bárimizden nátıjeli jumys pen birlesken kúsh-jigerdi talap etedi. Bul maqsatqa jetý úshin bizde qajetti múmkindikter bar», dedi Á.Smaıylov.

Teńiz porttary arqyly júk tasymaly artady

Kezekti otyrysta sý kóligin damytý máseleleri de qaraldy. Kólik mınıstri Marat Qarabaevtyń aıtýynsha, Aqtaý men Quryq teńiz porttarynyń jalpy ótkizý qabileti búginde 21 mln tonnany quraıdy. Olar munaı quıý, astyq jáne basqa da júkterdi aýystyryp-tıeýdi qamtamasyz etedi. Saýda floty tankerlerdi, qurǵaq júkterdi jáne konteınerlik kemelerdi qamtıtyn 20 kemeden turady. 11 aıda teńiz porttary arqyly júk tasymaldaý kólemi 6,5 mln tonnany qurady, bul ótken jylǵy kórsetkishten 10%-ǵa artyq. Qazirgi ýaqytta eýropalyq elder baǵytynda qazaqstandyq júkterdi eksporttyq tasymaldaý – basym.

Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyna keletin bolsaq, ótken jylmen salystyrǵanda munda tasymaldaý kólemi 2 esege ósip, 2,5 mln tonnany qurady. Onyń ishinde THKB boıynsha bizdiń ónimniń eksporty 3 esege artty. Sonymen qatar ımporttyq júk aǵynynyń ósýi baıqalady – bul eýropalyq kompanııalardyń osy baǵytqa qyzyǵýshylyǵyn kór­setedi. Qazir Qazaqstan kórshiles memle­ketterdiń ýákiletti organdarymen jáne kompanııalarymen THKB baǵdary­­na eksportty tartý boıynsha kelissóz­der júrgizýde. Jalpy, Memleket bas­shysy Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty boıynsha júk tasymal­­daý kólemin 5 esege arttyrý mindetin qoıdy. Ol úshin Ázerbaıjan, Grýzııa jáne Túrkııamen tıisti jol kartalaryna qol qoıyldy. Olardy iske asyrý aıasynda ár el kólik ınfraqurylymyn sınhrondy damytý jóninde sharalar qabyldap jatyr.

Tasymaldardyń serpindi ósýin eske­re otyryp, Kólik mınıstrligi teńiz porttarynyń akvatorııasyn tereń­detýge, termınaldyq qýattardy jáne port­tarǵa qolaıly temirjol ınfra­qurylymyn damytýǵa, kólik dálizderin sıfr­landyrýǵa, saýda flotyn damytýǵa jáne navıgasııalyq qaýipsizdikti qam­ta­masyz etýge basymdyq beredi. Premer-mınıstr álemde sý kóligi eń úlken suranysqa ıe bolyp otyrǵanyn aıtty. Jahandyq júk aınalymynyń 60%-dan astamy, búkil saýdanyń 80%-y osy sý kóligine tıesili. «Qazaqstannyń álemdik muhıtqa tikeleı shyǵatyn joly joq, sondyqtan biz barlyq kólik túrin damytyp kelemiz. Onyń ústine jahandyq geosaıası jaǵdaılarǵa jáne dástúrli saýda joldarynyń úzilip qalýyna baılanysty balama marshrýttardy izdeý qajettiligi týyndap otyr. Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýty – osynyń naqty mysaly», dedi Á.Smaıylov.

Ol porttardy jan-jaqty damytý úshin kelesi jyldyń sońyna deıin Quryqta, 2025 jyly Aqtaýda teńiz túbin tereńdetý jumystary aıaqta­la­tynyn aıtty. Bul iri tonnajdy keme qatynastaryna múmkindik beredi. «Teńiz porttarymyzdyń áleýeti óte joǵary. Olar arqyly qazirgiden 3 ese kóp júkti aýystyryp-tıeýge bolady. Sondyqtan eldegi ınfraqurylymnyń múmkindigin barynsha tıimdi paıdalaný úshin talapqa saı kelmeıtin jerlerdiń bárin retke keltirý qajet», dedi Premer-mınıstr.

Aldaǵy jyly Qazaqstannyń tapsyrysymen alǵashqy paromdardyń qurylysy bastalady. 2027 jyly olardyń sanyn tórtke jetkizý josparlanyp otyr. Oǵan qosa Á.Smaıylov keme jasaıtyn zaýyt salý máselesin tezdetip qaraý kerektigin aıtty. Onyń sózinshe, búginde temirjol toraptary men porttarǵa deıingi kirme joldardy keńeıtý máselesi ózekti bolyp otyr, sondaı-aq júkterdi rásimdeýge qatysty suraqtar bar. «Sondaı-aq Ertis ózeni arqyly júk tasymalyn 2,5 esege deıin ulǵaıtýǵa múmkindigimiz bar. Ol úshin qoldanystaǵy ınfraqurylymdy jaqsartyp, kemelerdiń sanyn kóbeıtý qajet. Jalpy, sý kóligin damytý kólik júıesiniń, tranzıt pen saýda salasynyń ósýine mýltıplıkatıvti áser beredi», dedi ol. 2024 jylǵy qań­tar aıynyń sońy­na deıin Teńiz ınfraqurylymyn damy­týdyń keshendi sharalaryn ázir­leýdi tapsyrdy. Olar saýda flotyn, port qýattaryn jáne júkterdi aýysty­ryp-tıeý kólemin ulǵaıtýdy qam­týǵa tıis. «Kólik mı­nıstrligi Ertis ózeni­niń saýda áleýetin damytý boıynsha naqty is-sharalardy ázirleýi kerek. О́zen kó­ligin paıdalaný jáne tranzıtti ulǵaıtý­dyń jańa múmkindikterin qarastyrý qajet», dedi Úkimet basshysy.

«QTJ» kompanııasy Qarjy jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­lik­teri­men, She­kara qyzmetimen birlesip, júk­ter­di rá­sim­deý kezindegi ákimshilik ke­der­­­­gi­ler­di azaıtý úshin aqparattyq jú­ıe­­­ler­­diń ın­te­grasııasyn qamtamasyz etýi shart.