Aýdandar kórkeıip keledi

Shal aqyn aýdanynyń or­talyǵy Sergeev qalasy 1969 jyly paıdalanýǵa berilgen sý qoımasy mańynda ornalasqan. 117 sharshy shaqyrymdy alyp jatqan bul sý qoımasy Sergeev qalasyn elektr qýatymen qam­tamasyz etedi. Sonymen birge Esil tasyǵan tusta jaǵa­syndaǵy eldi mekenderdi jaıylma sýdan qut­qaratyn qoıma. Qoımaǵa Imanburlyq ózeniniń sýy da qulaıdy. Aýdan aýmaǵy – 5 myń sharshy shaqy­rymdaı, halqynyń sany – 19 myń, kezinde 45 myńǵa da jetken. Qazir qazaǵynyń úlesi – 46, orysy – 43 paıyz, qalǵany basqa etnostardyń ókilderi. Aýdan uzaq jyldar Sergeev atalyp, 1999 jyly oǵan osy jerde týyp ósken ataqty Shal aqynnyń esimi berildi.

Al Ǵ.Músirepov aýdany 1997 jyly Kók­shetaý oblysy ta­ratylǵanda, onyń Rýzaev pen Chıs­topol aýdandarynyń biriktirilýinen qu­rylǵan. Aýdan alǵashynda «Selınnyı» dep atalyp, artynan, 2002 jyly 100 jyldyq mereıtoıyna baılanysty sóz zergeri Ǵ.Músi­re­povtiń esimi berilgen. Bul aýdan oblystaǵy jer kólemi jaǵynan (11 myń sharshy shaqyrym) úl­ken­ aýdandardyń biri sanalady. Aýdanda 41 myńdaı turǵyn bar, sonyń úshten biri ǵana – qazaq. Bul jerge tyń ıgerýshiler kóptep kelgen. Aýdan ortalyǵy – Novoıshım aýy­ly (burynǵy Kýıbyshev) oblys or­talyǵynan 260 shaqyrym jerde ornalasqan. Aýdan aýmaǵynda ataqty Toqsan bıdiń beıiti bar.

Shal aqyn aýdany keıingi 3 jylda ekono­mıkaǵa ınvestısııa tartýdan kúrt órleýge qol jetkizip, ony jylyna 7 mlrd teńgeden 2,5 ese arttyryp 17 mlrd teńgege apardy. Sonyń ishinde aýylsharýashylyǵynda 2 mlrd teń­geniń asa iri 4 jobasy iske asyryldy. Al bıyl 10 mlrd teńgeniń ınvestısııa­sy quıylǵan birneshe joba iske asyrylyp jatyr. Atap aıtqanda, Ser­geevka qalasynyń túbinde «ZHA-Group LTD» JShS 1 myń tuıaqqa eseptelgen asa iri taýarly-sút fermasynyń qu­rylysyn aıaqtaýǵa jaqyn. «Asyl farms» pen «Germes agro» JShS árqaısysy 600 tuıaq sıyr­­ǵa shaqtalǵan eki taýarly-sút fer­masyn salyp jatyr. Son­daı-aq 6 sharýashylyq 100 myń tonna dán saqtaı alatyn astyq qabyldaý beketterin turǵyzýda. Y.Ybyraev aýylynda «Aýyl amanaty» baǵdarlamasynyń aıasynda sút óńdeıtin seh ashyldy. Osy baǵdarlama boıynsha 172 mln teńgege barlyǵy 22 joba qarjylandyryldy. Sondaı-aq «Agrarlyq-nesıelik korporasııa» AQ 75 mln teńgeniń 500 bas qoı qystatatyn keshen qurylysyn qarjylandyrdy.

Bıyl aýdan dıqandary 202 myń ga jerdiń dánin jınap, gektar berekeligin 11,4 sentnerden aınaldyrdy. Bıylǵydaı óte aýyr jyl bul – jaqsy kórsetkish. Maıly daqyldar 45 myń ga jınalyp, gektar basy 9,1 sentnerden ónim alyndy.

Aýdan ákimi Rahat Smaǵu­lovtyń aıtýyna qaraǵanda, osy aýdannyń aýmaǵynda 1995 jylǵa deıin asa iri Úlken Torańǵul jáne Kishi Torańǵul kólderinen sý tartyp, tórt aýdannyń jerin sýlandyratyn aryq jumys is­tegen eken. «Qazir sol aryqty jańǵyrtýdy qolǵa alyp otyrmyz. Eger ony sátti iske asyrsaq aýdan aýmaǵynda kartop pen kókónis egýdi eselep arttyramyz. Bıyl «Asyl Farms» JShS búrký ádisimen 400 gektar jer­di sý­landyratyn júıeni iske qosty. Oǵan Amerıkanyń aınaldyra sý shashatyn «MAS Agro» mashı­nalarynyń tórteýin qoıý arqyly qol jetkizildi», deıdi ákim.

Bıyl aýdan aýmaǵynda túrli áleýmettik baǵdarlamalarǵa qa­tys­tyra otyryp, 1087 adamnyń jumysqa ornalasýyna múmkindik jasaldy. Al ataýly áleýmettik kómek 479 adamnan turatyn 93 otbasyna berilgen.

Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes qolda­nylmaı jatqan jerlerdi memlekettiń jer qo­ryna qaıtarý munda jaqsy qarqynmen júrgi­zilýde. Sońǵy eki jylda 19 myń gektar jer memleketke qaı­taryldy.

Aýdannyń veterınarııalyq-sanıtarııalyq ál-aýqaty turaqty. Aýdan aýmaǵynda asa qaýipti aýrý­lar tirkelgen joq. Aýrýlardyń ta­ralý qaý­pin boldyrmaý jáne azaıtý maqsa­tynda Si­bir jarasynan ólgen maldyń kómilgen ornyn mal qorymdarynan alastaýǵa erekshe nazar aýdarylǵan.

Aýdan aýmaǵynan 557 shaqy­rym avtojoldar ótedi, sonyń 182 km – respýblıkalyq, 78 km – ob­lystyq mańyzy bar joldar. Qal­ǵany aýdandyq mańyzy bar­lar, bıyl olardyń 74%-y

qa­naǵattanarlyq jaǵdaıǵa jet­­­kizildi. Aýdan­daǵy 41 eldi me­kenniń 6-ýy ǵana aýyz sýdy Esil­diń toptyq qubyrynan ishedi. Qal­ǵandary jer asty sý kóz­de­rinen alyp otyr. Bıyl 4,0 jáne 1,6 mlrd teńgeniń eki jobasy arqyly 10 aýyl­dy toptyq sý jú­ıesine qosý qolǵa alynǵan. Sondaı-aq Kókshetaý toptyq sý qubyryna 5 aýyldy qosý úshin 7,4 mlrd teńgeniń jobasy ıgeriletin bolady. «Shaǵyn aýyldarda sýdy tazartý júıesi bar keshendi blok-modýlderdi ornatý esebinen taza sýmen qamtamasyz etýdi josparlap otyrmyz. Jalpy, 12 modýldi ornatý josparlanǵan», deıdi R.Smaǵulov.

Aýdandaǵy 30 jalpy bilim beretin mektep, 1 balabaqsha jáne 26 shaǵyn ortalyq barlyq 2 692 oqýshy men 553 bóbekti qamtyǵan. Bıyl, burynǵynyń ústine 16 mektep jańadan jyly týalettermen qamtamasyz etildi. Oblys­tyq bıýdjettiń esebinen 4 mektep kúrdeli jóndeýden ótkizildi, al kelesi jyly 9-yn jóndeý úshin JSQ daıyndaldy.

Bıyl Ǵ.Músirepov aýdanynda ortasha eń­bekaqy byltyrǵymen salystyrǵanda 15,7 paıyzǵa artyp, 238 myń teńgege jetti. 2009 adam jumysqa ornalastyryldy, sonyń 1 619 turaqty oryndarǵa qoıyldy. Aýdan aýmaǵyna bıyl 217 adamnan turatyn 69 otbasy kóship kelip, qonystandyryldy.

Osy jyldyń 10 aıynda aýda­n ekonomıkasyna 29,6 mlrd teńge ınvestısııa tartyldy. Jeke ın­­vestısııalar kólemi sonyń 97,0 paıyzyn qurady. Qury­lys ju­mystarynyń kólemi 4,8 mlrd teńgeni qurap, 11,9 myń shar­­shy metr turǵyn úı paıda­lanýǵa berildi, bul ótken jylmen salystyrǵanda 9,9 paıyzǵa artyq. «Dıplommen – aýylǵa» baǵdar­lamasy boıynsha bıyl 25 mamanǵa 129,4 mln jáne 40 maman­nyń aýyldarǵa kóship barýyna 13,8 mln teńge ústemeaqy berildi.

Bul aýdanda ónerkásip jaqsy qarqynmen damyp kele jatqa­nymen ekonomıkanyń draıveri áli de aýyl sharýashylyǵy bolyp qala beredi. Bıyl aýdan dı­qandary 97,6 mlrd teńgeniń óni­min aldy. Aýa raıynyń ba­ryn­sha qolaısyz bolǵandyǵy sebepti bul byltyrǵymen salys­tyrǵanda 33,4% tómen. Jı­nalǵan astyqtyń jalpy kólemi 610,3 myń tonna boldy, al maıly da­qyldar kólemi 43,5 myń tonnany qurady.

Aýdanda mal sharýashylyǵy jaqsy qar­qynmen damýda. «ÝK Ádil» JShS bıyl 400 tuıaq sıyrǵa taýarly-sút fermasyn (TSF) ashýdy kózdep otyr, búginge deıin 309 tuıaq sa­typ alyndy. «Bý­dennoe-SK» JShS 1200 tuıaq­qa shaqtalǵan TSF qurylysyn bastady. «Nejınka Erke» men «AZKO» JShS da tıi­sin­she 600 jáne 400 tuıaqqa arnalǵan TSF salý­dy josparlaǵan. Al «Adanı-Agro» JShS 1 200 tuıaq et beretin qara mal ósirýdi qolǵa aldy.

Aýdanda maıly jáne dándi daqyldardy óńdeıtin eki iri ónerkásiptik kásiporyn bar. Sonyń biri «Maslodel» JShS táýligine 400 tonnaǵa deıin raps, kúnbaǵys, zyǵyr maılaryn ón­diredi. Aǵymdaǵy jyly 37 myń tonnadan astam maı óndirip, olar elden tys jerlerge de eksport­talady. «Kazmıl» JShS 360 myń tonnaǵa deıin qurama jem óndiredi. Aǵymdaǵy jyly 155 myń tonnadan astam ónim óndirip, Qytaıǵa eksporttady.

Búgingi tańda aýdanda 1 900-den asa ShOB ókilderi tirkelgen, bul byltyrǵymen salys­tyrǵanda 7,3% artyq. Sonyń ishinde bıyl 14 ShOB 579 mln teńgeniń sýbsıdııalaryn aldy. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy boıynsha 24 turǵyn 182,5 mln teńgeniń jeńildetilgen nesıesine qol jet­kizdi. Bıyl aýda­n kásipkerleri óz kúshterimen 21 bıznes nysanyn iske qosyp, 136 jańa jumys ornyn ashty. Bulardyń qatarynda «Semeınyı» sýpermarketi, «Qýa­nysh» meıramhanasy, «Karavan» saýda úıi jáne t.b. bar», deıdi aýda­n ákimi Rýslan Ańbaev.

Aýdan aýmaǵynan 931 shaqy­rym avtojol ótedi, sonyń 304 shaqyrymy – respýb­lı­­kalyq, 141 shaqyrymy – oblystyq jáne 486 shaqyrymy aýdandyq mańyzy bar joldar. Bıyl jalpy somasy 1 mlrd teńgege «Shuqyrkól-Andreevka-Raısovka» aýdandyq mańyzy bar avtojolǵa jóndeý júrgizildi, Berezovka aýylynyń kireberisine jóndeldi. Sondaı-aq Nejınka, Stavropol, Peskı, Chervonnoe, Shóptikól, Novo­selovka, Vozvyshenka aýyl­da­ryn­daǵy kentishilik joldarǵa 483 mln teńgege jóndeý júr­gizildi. Taǵy 8 aýyldyń kentishilik jol­da­­ryn jóndeý josparlanyp otyr.

Aýdan aýmaǵynda bıylǵy 10 aıda bar­lyǵy 11,8 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Jyldyń aıaǵyna deıin aýdan ortalyǵynda 50 páter­lik turǵyn-úı paıdalanýǵa be­riledi dep kútilýde. Bıyl 398 mln teńge qarajat bólinip, Andreev, Lomonosov, Drýjba aýyl­dary­nyń orta mek­tepteri kúrdeli jón­deýden ótti. Jóndeýdi qajet etetin qalǵan mektepterge JSQ jasalyp, keler jyldyń josparyna engizilgen. Oqý­shylardy mektepterge tasymaldaý úshin eki Yutong avtobýstary alynǵan. Bar­lyq aýyl mektepteri jyly týalettermen qam­tamasyz etilgen. Aýdannyń densaýlyq saqtaý júıesi jaqsarýda. Bıyl «Aýyl – El besigi» baǵdarlamasy aıasynda Rýzaev aýylynda orna­lasqan dárigerlik ambýlatorııa ǵı­maratynyń shatyryna 75 mln 866 teńgege kúrdeli jón­deý júrgizildi. Aýdandyq aýrý­hananyń qabyldaý bólimi 10 mln 503 myń teńgege jóndeldi.

Soltústik Qazaqstan oblysy