Baǵany jiti baqylaý qajet

Arman Shaqqalıev búginde mınıstr­lik­tiń jumysy úsh negizgi baǵyt – ishki saýda, saýda-ekonomıkalyq ıntegrasııa jáne eksportty qoldaý boıynsha júrgizilip jatqanyn aıtty. Áleýmettik baǵyt bo­ıynsha saýda salasy birinshi orynda, ishki jalpy ónim ekonomıkalyq úles boıynsha ekinshi orynda tur.

«Barlyq shaǵyn jáne orta bıznes sýbek­ti­leriniń 36 paıyzy saýdamen aına­lysady. Áleýmettik baǵyt boıynsha saýda salasy birinshi orynda tur, 1,5 mıllıonnan astam adamdy jumys oryndarymen qamtamasyz etedi. Bıyl 11 aıda saýdaǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi 410,6 mlrd teńgeni qurady. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 41,3 paıyzǵa joǵary.

Ishki taýar aınalym 21,1 paıyzǵa ósip, 53,6 trln teńgege jetti. Saýdanyń naqty kó­lem ındeksi 111,3 paıyzǵa jýyqtady. Syrtqy saýda qyzmetinde de oń dınamıka baıqalady. 2023 jyldyń 10 aıynyń qorytyndysy boıynsha syrtqy saýda aınalymy 114,1 mlrd dollardy qurap, ótken jyl­dyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 2,6 paıyzǵa artty», dedi A.Shaqqalıev.

Mınıstrdiń sózine súıensek, elimizde zamanaýı saýda formattarynyń úlesi 31 paıyzdy quraıdy. Saýda alańymen qamtamasyz etý halyqaralyq deńgeıden tómen. Sala basshysy memlekettik qoldaý quraldary arqyly 2027 jylǵa qaraı saý­danyń qazirgi zamanǵy formattarynyń úlesin 56 paıyzǵa deıin arttyrý ekenin atap ótti.

«Bıznestiń jol kartasynda qurylys salýǵa, qaıta qurýǵa nemese jabdyqty satyp alýǵa kredıt alatyn saýda nysandary úshin syıaqy mólsherlemesin tómendetý qarastyrylǵan. Osyndaı fýnksııany iske asyrý úshin normatıvtik bazany qalyptastyramyz. Saýda-sattyqtyń uıym­­dastyrylǵan jáne kóp formatty qa­ǵı­datyn damytý, saýda bazarlaryn jań­­ǵyrtý baǵyttary boıynsha sharalar qabyldanady.

Qazirgi ýaqytta barlyq saýda nysanyn zerttep jatyrmyz. Zerttelgen aqparat saý­da nysandarynyń ınteraktıvti sıfrlyq kartasynda kórsetiledi. Saýda-sattyqqa qolaıly jaǵdaı jasaý úshin ákimdiktermen birlesip saýda alańdarymen qamtamasyz etýdiń oblystyq normatıvterin qabyl­daı­myz. Jármeńkeler, kóshe saýdasy, jetkizý saýdasy, kórmeler, «úı janyndaǵy» dú­ken­der sekildi kóp formatty saýda-sat­tyqty damytýǵa erekshe nazar aýdarylady. Bıznes-qoǵamdastyqpen birlesip ulttyq standarttar ázirlenedi, qosymsha oıynshylar tartylady, franshıza elementteri engiziledi.

Biz kooperatıvtik dúkenderdi jáne «úı janyndaǵy dúkender» kooperasııa­syn qurýdy pysyqtap jatyrmyz. Bul shaǵyn dúkenderge birlesken kóterme satyp alýdy uıymdastyrýǵa múmkindik beredi. Bola­shaqta biz olardy aýyl sharýashy­ly­ǵynyń ónimdi saqtaý, irikteý sııaqty ortalyqtarymen baılanystyramyz. Bul ónim­derimizdiń ishki naryǵyn molaıtýǵa jaqsy áser etedi», dedi A.Shaqqalıev.

Sala basshysy saýda bazarlarynyń mańyzdy ekenine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bári birdeı qala qurylysy, órt jáne sanıtarlyq standarttarǵa sáıkes kelmeıdi. Sondyqtan bıznespen birge bazarlardy jańartýdy qajet etetin nysandar anyqtalǵan.

«Qazirgi tańda 460 ýnıversaldy ba­zar­dyń 195-in zaman talabyna saı ózger­­tý qajet bolǵan, olardyń 121-i ja­ńar­tyldy. Qalǵan 74-i bo­ıynsha ákim­dik­termen jáne bazarlardyń menshik ıelerimen birlesip 2025 jylǵa deıingi jol kartasy bekitildi. Jańartýdy aıaqtaýdyń ártúrli merzimi belgilendi. Oblystar úshin – 2025 jyl, al astana men respýblıkalyq mańyzy bar qalalar úshin – 2023 jyl.

Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna baǵanyń ósýine jol bermeý jónindegi jumysqa erekshe nazar aýdarylady. Jumys Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, monopolııaǵa qarsy organ, ákimdikter, Azyq-túlik korporasııasy jáne turaqtandyrý qorlarymen bir­le­sip keshendi sıpatta júrgizilip jatyr. Jalpy, bul Prezıdenttiń ınflıasııa deń­geıin 2 ese tómendetý jónindegi tapsyr­ma­syn oryndaýǵa baǵyttalǵan», dedi A.Shaqqalıev.

Mınıstr keltirgen derekterge súıen­sek, elektrondy shot-faktýralardy paı­da­lana otyryp, 3,5 myńǵa jýyq baǵa belgileý tizbegine taldaý jasalǵan. Bız­nes sýbektilerine bar­maı-aq buzý­shy­lyqtardyń 500-ge jýyq táýe­keli anyq­tal­dy. Barlyq fakt boıynsha mate­rıal­darǵa shara qabyldaý úshin tıisti organ­darǵa jol­danypty.

«Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesi Áleý­mettik taýarlar baǵasynyń ındeksi 5,5 esege tómendep, 3,4 paıyzdy qurady. Jalpy, jyldyq ınflıasııa 10,3 paıyz deń­geıinde qalyptasty. Sonyń ishinde aqyly kórsetiletin qyzmetter – 12 paıyz, azyq-túlik emes ınflıasııa – 9,9 paıyz, azyq-túlik ınflıasııasy – 9,2 paıyz.

Taýarlardy baqylaýdyń Ulttyq jú­ıe­­sin qurý boıynsha jumys júrgizilip jatyr. Ol – aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirý­shilerden tutynýshyǵa deıingi Áleý­mettik taýarlardyń satylý úderisiniń «elektrondyq ashyqtyǵy». Júıeniń ne­giz­gi kontýrlary kórmede usynylǵan.

Sonymen qatar Prezıdenttiń áleýmet­tik taýarlar baǵasyn memlekettik retteýden kezeń-kezeńimen bas tartý jónindegi tapsyrmasyn oryndaı bastadyq. Onyń ornyna ataýly áleýmettik kómek alatyn toptarǵa qoldaý basqasha kórsetiledi», dedi A.Shaqqalıev.

Kelesi mańyzdy baǵyt – tutyný­shy­lar­dyń quqyǵyn qorǵaý. Mınıstrdiń aıtýynsha, basty maqsat – tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaýdyń tıimdiligin arttyrý. Sondaı-aq 2023 jylǵy 1 shildeden bastap «Qazaqstanda jasalǵan» tańbalaý belgisi» jáne «Qazaqstanda jasalǵan» tańbalaý belgisin qoldaný tártibi» atty eki ulttyq stan­dart qoldanysqa engizildi.

Mınıstrlik jumysynyń úshinshi negizgi baǵyty – shıkizattyq emes eksportty damytý jáne ilgeriletý. Sonymen qatar álemdik trendterdi eskere otyryp, na­ryqtarda taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdi syrtqy naryqtarǵa ilgeri­le­tý boıynsha ortamerzimdi tásilder ázir­lengen.

«Eń aldymen, Qytaımen ózara saý­dany 40 mlrd dollarǵa deıin jetkizý jó­ninde jumys istelip jatyr. Qazir Hýbeı, Sychýan provınsııalarymen maı ónerkásibi, astyq óńdeý salasyndaǵy jobalar belsendi pysyqtalýda. Ortalyq Azııa elderimen ózara is-qımyl jalǵasady. О́zbekstanmen shekarada «Ortalyq Azııa» Halyqaralyq ónerkásiptik kooperasııa ortalyǵynyń quqyqtyq sheńberi aıqyn­dal­dy. Bul jańa óndiristerdi ashýǵa, qaıta óńdeýdi jolǵa qoıýǵa, taýarlardy tasymaldaý úshin logıstıkalyq qyzmetterdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Eýrazııalyq ıntegrasııa sheńberinde elder eksportty qoldaýdyń, atap aıt­qanda, 2023 jylǵy 22 qarashada qu­ryl­ǵan Eýrazııalyq qaıta saqtandyrý kom­pa­nııasynyń alańynda birlesken sharalaryn qoldanady. Ońtústik Azııa men Taıaý Shyǵys naryqtaryna, Úndi muhıtynyń porttaryna shyǵý maqsatynda saýda-eko­no­mıkalyq baǵyttardy ártarap­­tan­dy­rý josparlary iske asyrylyp keledi.

«Ashyq aspan» rejimi júk tıeý ar­qyly tikeleı kommersııalyq reıs­termen turaqty áýe tasymalyn jolǵa qoıý perspektıvalaryn ashady. Qazirgi ýa­qytta BAÁ (Dýbaı), Qatar (Doha), Vetnam (Nachang), Qytaı (Sıan), Iran (Tegeran) – pers­pektıvaly baǵyttar», dedi A.Shaqqalıev.

Mınıstr bıyl bıznestiń jol kartasynda qurylys salýǵa, qaıta qurýǵa ne­mese jabdyqty satyp alýǵa kredıt ala­tyn saýda nysandary úshin syıaqy mól­­sherlemesin tómendetý qaras­tyryl­ǵanyn atap ótti. Sondaı-aq 2024 jyl­dyń birinshi jartyjyldyǵynan bas­tap 100 pa­ıyz otandyq óndiris (tuz, un, rojkı, qaraqumyq jarmasy, kú­rish, nan, sút, kartop, jumyrtqa) 9 ta­ýar­­ǵa shekti jáne shekti ruqsat etilgen ba­­ǵa­­­­­lardy belgileýden bas tartý usy­ny­lady.

Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý ko­mıtetiniń tóraǵasy Nurtaı Sabılıanov jyl basynan beri áleýmettik ma­­­­ńyzy bar 19 azyq-túliktiń 13-iniń (nan, et, jumyrtqa, sút, maı, t.b.) baǵasy kóte­ril­genin aıtty.

Onyń sózine qaraǵanda, taýardy ótkizý ortasyn qurý, ishki naryqty qorǵaý, otandyq taýar óndirýshilerdiń ále­ýetin paıdalaný, qazaqstandyq taýarlardy syrt­qy naryqqa shyǵarýdaǵy kedergilerdi joıý jáne ónim qaýipsizdigin qamtamasyz etý de túıtkildi másele.

Nurtaı Sabılıanov álemdik trendterdi eskere otyryp, elektrondy saýdany damytý qajettigin atap ótti. Osyǵan baı­la­nysty salyqtar da, ta­ýarlar men qyz­met­ter­diń aınalymy da el ekonomıkasyna jumys isteýi úshin otandyq elektrondy platformalardy belsendi damytý qajet. Májilismenniń aıtýynsha, bul jalpy taýar aınalymyndaǵy elektrondy kommersııa úlesin ulǵaıtyp, básekelestikti arttyrady, sondaı-aq baǵany turaqtandyrýǵa oń áser etedi.

Otyrys barysynda depýtattar taqy­ryp­qa qatysty sheshimin tabý qajet basqa da máselelerdi ortaǵa saldy. Aıtylǵan usynystar usynymdarda jınaqtalyp, Úkimetke joldanady.

Úkimet saǵaty aıasynda ǵımaratta Saý­da jáne ıntegrasııa mınıstrligi uıym­dastyrǵan otandyq taýarlar men qyz­met­terdi eksport­taýshylardyń qa­tysýymen ta­qyryptyq kórme ótti. De­pýtat­tarǵa ınnovasııalyq ónimder men tehnologııalar, ónerkásip ónimderi, sondaı-aq otandyq azyq-túlik ónimderi kórsetildi.