Ǵylym men tehnologııanyń qaryshtap damyǵan kezinde ómir súrip jatyrmyz. Tipti ǵylymdaǵy jańalyqtarǵa tańǵalmaıtyn da boldyq. Postkeńestik elderde ǵylymnyń kenjelep qalǵany eshkimge qupııa emes. «Ǵalamdyq jylynýǵa» baılanysty tıimdilikke, únemdilikke, ekologııalyq tazalyqqa talap kúsheıe tústi. Energııanyń kez kelgen túrin saqtaý da kún tártibinde tur. Elektr qýatyn saqtaıtyn batareıalardyń damýy elektrmobılder dáýirine ákeldi. Endi biri – jylýdy saqtaý tehnologııasy. Tabıǵatta glaýber tuzy sııaqty zattardyń jylýdy «sińirip alatyn» qasıeti bar, kerek kezinde sol jylýdy qaıta alýǵa da bolady. Ony aǵylshynsha PCM-phase change material deıdi. Zat bir termodınamıkalyq kúıden (qatty, suıyq, bý) ekinshi kúıge ótkende jylý bóledi ne sińiredi.
Jańa jyldyń aldynda ınternetten sondaı materıaldardy qarap otyryp sheteldik ǵalymdardyń Kenisarin degen ǵalymǵa silteme jasaǵanyn kórip qaldyq ta, Kenesary hanǵa qatysy bar ma eken dep izdep kórdik. «Murat Kenesarın – ulybrıtanııalyq Nortýmbrııa ýnıversıtetiniń (Northumbria University) akademııalyq zertteýshisi. Avtor «Jylý energııasyn saqtaý jáne jasyryn (latenttik) jylý» taqyryptaryndaǵy zertteýlerge óz úlesin qosqan. Avtordyń h ındeksi – 13, 22 jarııalanymnyń birlesken avtory, odan 2837 dáıeksóz keltirilgen. Murat Muhameduly Kenesarınniń burynǵy jumys istegen oryndary – О́zbekstan Ǵylym akademııasy men Durham ýnıversıteti», degen málimet taptyq. Dereý elektrondy poshtasyn taýyp alyp, hat jazdyq. Kóp keshikpeı jaýap ta keldi. Poshtany oqı bermeıtinin, kózi nashar kóretindikten telefonmen sóıleskendi qup kóretinin aıtyp, nómirin jazyp jiberipti. Ýatsappen habarlasyp, jón surasyp biraz áńgimelestik. Tyńdaýshy bolǵan soń, sóz retin buzbaı sol qalpynda berýge tyrystyq.
Bir tańǵalǵanymyz, ǵalym aǵamyz О́zbekstanda týyp, Máskeýde oqysa da, qazaqsha taza sóıleıdi eken. Ǵylymı termınderge kelgende ǵana orysshalap, aǵylshynshalap ketti. «Qazaq elinde Kene hanǵa degen qyzyǵýshylyq erekshe», degen sózime: «Ol sóz júzinde ǵana. Alashorda arystaryn da tolyq moıyndamaı jatyr», dep jaýap berdi aǵamyz.
Ol Kenesarynyń báıbishesi Kúnimjannan týǵan úsh uldyń kishisi Ahmet sultannyń urpaǵy eken. Onyń bir balasy – Ázimhan. Murat aǵamyz Ázimhannyń nemeresi. Atasynyń segiz balasy bolǵan. Ázimhan 1937 jyly «halyq jaýy» retinde ustalyp, atylyp ketken. Segiz bala dalada qalǵan. Ákesi Táshkenge 13 jasynda kelip, sonda qalyp qoıǵan. PTÝ-da oqyp, «otarba pesh jaǵýshysy» degen mamandyq alǵan. Almatydaǵy ózi quralyptas Kene babamyzdyń urpaqtarymen habarlasyp turady eken. «Tóreler – bekzat ta qarapaıym, olar ózderiniń tarıhy men ornyn biledi jáne qazir ne bolyp jatqanynan da habardar», deıdi aǵamyz.
Otbasynda bir ul, úsh qyzy, alty nemeresi bar eken. Úlken qyzy dáriger. Uly aqparattyq tehnologııa salasynyń qyzmetkeri. Ortanshy qyzy aǵylshyn tiliniń mamany, kishi qyzy Germanııada oqyǵan, qazir AQSh-ta turady. «Tashkent qalasynyń shyǵysyna qaraı Dúrmen, Arǵyn, Qybyraı degen eldi mekender bar. Sol Dúrmen men Arǵynnyń ortasynda turamyz. Ol jerde turatyn qazaq otbasylary kóp», dedi.
Ǵalymnyń jasy seksende, elý jyl boıy ǵylymmen, onyń ishinde RSM materıaldarymen aınalysqan. Máskeý energetıkalyq ınstıtýtyn bitirgen, ınjener-jylý tehnıgi. Kandıdattyq jumysy – «Joǵarǵy temperatýralarda erıtin materıaldardy balqytý». Mysaly, nıobıı, molıbden, berılıı sııaqty. О́zbekstan Ǵylym akademııasynyń Fızıka-tehnıkalyq ınstıtýtynda kún energetıkasy salasynda jumys istegen. Kózi nashar kórgendikten jumysty qoıǵanyna úsh jyl bolypty. Eki kózine de operasııa jasatqan. Keıingi jyldary Nıý Kassldyń Nortýmbrııa ýnıversıtetinde jumys istegen. Sońǵy ǵylymı maqalasy aǵylshyn tilinde 2023 jyly jaryq kóripti. «Jalpy, jylýdy saqtaý máselesimen KSRO kóp aınalysa qoıǵan joq. Ol kezde bul tehnologııanyń qoldaný aıasy keń bolmady», deıdi ǵalym. Kandıdattyq dıssertasııa qorǵaıtyn kezdegi ǵylymı jumysy ǵarysh kemelerinde kún men tún jyldam aýysatyndyqtan, ystyq pen sýyq tez almasatyndyqtan, sol jylýdy saqtap, sýyq kezde qoldanýdy zertteý bolǵan. «Bul ǵylym salasynda buryn jylyna on shaqty ǵana maqala basylsa, qazir myńdap shyǵyp jatyr. RSM ǵylymynda jetistikke jetý ońaı sharýa emes, maýsymdyq jylý saqtaýdy qamtamasyz etý de qıyn», deıdi aǵamyz.
Aǵamyzdyń oı-pikirleri de erekshe. Mysaly: «Qytaı álemdegi barlyq patent pen tehnologııany satyp alyp, jalpy kún, jel, geotermaldyq jabdyqtardy óndirýde álemde birinshi orynǵa shyqty. О́zbekstan áli AES salýǵa qatysty sheshim qabyldaǵan joq. «Rosatom» stansa salýǵa qulshynyp-aq otyr. Sheshim qabyldaı almaýdyń negizgi sebebi sý máselesi. Atom reaktoryn sýytý úshin mol sý kerek. Ámýdarııa men Syrdarııanyń sý mólsheri keıingi elý-alpys jylda eki ese azaıdy. Araldyń jaǵdaıy belgili. Pamırdegi sý muzdyqtary juqaryp keledi».
«Men ártúrli halyqaralyq deńgeıdegi ǵalymdar bas qosqan kezdesýlerge qatysyp júremin. Túrkııaǵa jol túskende baıqaǵanym, qazaq jastary onda kóp oqıdy. О́ıtkeni ondaǵy bilim deńgeıi Qazaqstan men О́zbekstanǵa qaraǵanda joǵary. Qazir olarǵa orys, ýkraınder de baryp oqıtyn boldy. Tamyr-tanystyq ne para berip oqý degen joq. Túrikter – memleketshil ári patrıot. Túriktektes halyqtarǵa baýyrym dep qaraıdy. Oqýy da arzan, emtıhansyz qabyldaıtyn oqý oryndary da bar. Sabaq beretin ustaz mindetti túrde aǵylshynsha bilýi kerek. Oqý arzan, jylyna 200-800 dollar shamasynda. Myqty ýnıversıtetterde – 2 myń dollar, al medısınalyq ýnıversıtette 5 myń dollar bolady».
«Ulybrıtanııanyń kitaphanalary ǵajap. Kitap oqıtyn zaldary keremet, kompıýtermen jabdyqtalǵan, ýnıversıtetterdiń tehnıkalyq bazasy myqty. Oqytýshylar búkil dúnıe júzinen konkýrs arqyly qabyldanady. Jergilikti aǵylshyndar aılyǵy kóp ınjenerlik mamandyqqa umtylady. Bizdegi muǵalimderdiń 90 paıyzy aǵylshynsha bilmeıdi. Bilim deńgeıin baǵalaýda obektıvtilik joq. Muny ózimniń balalarymnyń, nemerelerimniń qalaı oqyǵandarynan bilemin. О́zbekstanda granttyq oqý jalpy bilim berý salasynyń 30 paıyzyn quraıdy. Qalǵany aqyly oqý, tólemi jylyna 2 myń dollardaı. Biz áli «Ortalyq azııalyq» dep atalatyn mentalıtetten qutyla almaı kelemiz».
«Men sheteldik granttarǵa qatysyp, 100 baldyq múmkindikten 93 ball ıelenip grant utyp alyp, Ulybrıtanııanyń Northumbria ýnıversıtetinde jumys istedim. Sheteldik ýnıversıtetterde álemdik sıfrlanǵan kitaphanalarǵa, ǵylymı jýrnaldarǵa qol jetkizýge múmkindik bar. Onsyz ǵylym jasaý múmkin emestigin túsinýimiz kerek, bizdegi ýnıversıtetterde ol joq».
«Bizben (Kenesary urpaqtary degeni bolsa kerek – S.Y.) kóp adam habarlasqysy keledi, ásirese jýrnalıster qaýymy. Biraq senim máselesinde tartynamyz. Sondyqtan syrymyzdy bótenmen bólisýdi qalamaımyz. О́kinishke qaraı, Qazaqstanda pendelik áńgimeler, tamyr-tanystyqpen qyzmetke turý birinshi prezıdenttiń kezinen bastalyp, tyıylýy qıyn bop tur...»
Aǵamyzben sóılesip bolǵan soń, jyly qoshtasyp, aldaǵy kezde habarlasyp turýǵa tyrysatynymyzdy aıttyq. Tóre tuqymynyń atajurtynan jyraqta júrse de, memleketshildigi men patrıottyǵy, ǵalymdaǵy joly bizge úlgi bolatyndaı. «Tektiden tekti týady, tektilik tuqym qýady» degen osy. «Tórimde otyratyn tórem syrtta júr» degendeı, bul aǵamyzǵa artar kiná joq. Taǵdyrdyń jazýy solaı boldy. Kenesarynyń bas súıegine qatysty alypqashpa áńgime aıtqannan buryn artynda qalǵan urpaǵyn túgendep alǵan durysyraq-aý, sirá.
Sultan YBYRAI