О́z kezinde táp-táýir baǵalansa da, ýaqyt oza kele, kózden ketkennen keıin de kóńilden ketip, asa elenbeı qalǵan jazýshylardyń biri – Zeınel-Ǵabı Imanbaev. Bul qalamgerdiń shyǵarmalaryn mektepte júrgende, ıaǵnı ótken ǵasyrdyń 60-70 jyldary qyzyǵa oqyǵan balalardyń qatarynan ózim de tabylatyn edim. Ol kisiniń ár alýan taqyrypqa jazǵan shyǵarmalary sol zamandaǵy jas oqyrmandardy bir shýaqty áserlerge jeteleıtin.
Sóıtsek, ádebıettiń bilimpazdary da bul qalamgerge ár jyldary oń baǵasyn berip otyrypty. Máselen, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, akademık Zeınolla Qabdolov: «Zeınel-Ǵabı Imanbaevtyń tili jap-jatyq. Ara-tura ońaılyqqa urynyp, tym keleńsiz kórinisterdi sýretteıtini bolmasa, jınaqy da yqsham. ...Zeınel-Ǵabı peızajǵa qatty kóńil bóledi. Onysy jaqsy! Bul – mádenıetti prozanyń belgisi», dep jyly lebizben tujyrymdasa, qalamger inisi Ermek Qonarbaev: «Zeınel-Ǵabı Imanbaev – aýyl ómiriniń sýretkeri. Onyń áńgimelerinen soǵys kezindegi jáne odan keıingi aýyl tynysy, tyń jáne tyńaıǵan jer, aýyl adamdarynyń san qıly minez erekshelikteri, jibergen qatelikteri men jetken jetistikter sııaqty tolyp jatqan moraldyq turǵydaǵy san alýan taqyrypty tabý qıyn emes. Balalar taqyrybynyń ózi – bir tóbe. Bala tilimen jazatyn qalamgerler saýsaqpen sanap alarlyq bolsa, Zekeń osy taqyryptyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken deýge ábden bolady», dep keń kósilipti.
«Biz mektepte Zeınel-Ǵabı Imanbaevtyń «Bastama» degen kitabyn basymyzǵa jastap oqyǵanymyz áli esimizde. ...О́ıtkeni óziniń ómirbaıandyq jazýy boıynsha Zekeń birinshi Abaıdy ustaz tutqan. Ekinshi Chehovty, úshinshi Beıimbet Maılındi, tórtinshi Ostrovskııdi ustaz etken. О́ıtkeni Abaıdaı fılosofııalyq oı qozǵaýdy Abaıdan, qysqa jazýdy Chehovtan, tabıǵı, ulttyq boıaýdy jaǵyp tabıǵı, tartymdy jazýdy Beıimbet Maılınnen jáne ótkir, qajyrly da qaıratty jazýdy Ostrovskııden úırengen», degen eken kórnekti syqaqshymyz Kópen Ámirbek.
Bıyl týǵanyna 100 jyl tolyp otyrǵan qalamgerdi eske alý maqsatynda jazǵan bul qalamger týraly aıtpaǵymyz osy joǵaryda pikir bildirgen ádebıet ókilderiniń oılaryn ary qaraı damytý ǵana. Eseıgen shaǵymda sol kezdegi prozalyq týyndylardyń keıbireýin qaıtadan paraqtaı otyryp, jazýshy qalamynyń tartymdylyǵy nede ekenin túsingendeı boldym.
Birinshiden, shyǵarma jazýdaǵy sheberliktiń nyshandary. Z.Imanbaev óziniń kórkemdik oıyn keıbir áriptesteri tárizdi qalaı bolsa solaı tizbektep, retsiz tógetin júıesiz oılardyń ıesi emes. Eń aldymen, bul jazýshynyń áńgime-hıkaıattarynyń kompozısııalyq qurylymynda belgili bir júıe bar. Oqıǵanyń bastalýy, sharyqtaý shegi oqyrman kókeıinde «Qalaı aıaqtalar eken?» degen suraý týǵyzyp, ary qaraı eliktirip tartyp otyrady.
Ekinshiden, nazar aýdaratyn nárse – tildik qurylymy. Jazýshy tili aıqyn da naqty. Qarapaıym jazamyn dep qarabaıyrlyqqa da urynbaıdy. Qysqa sóılemderdiń ózderinen órnekti sózderdi, beıneleýish tirkesterdi taýyp alýǵa ábden bolady.
Úshinshiden, obrazdary sol shaǵyn shyǵarmalardyń ózinde birshama janr tabıǵatyna laıyq táp-táýir somdalǵany kórinip turady. Harakterdiń ashylýy, personajdyń oı-armany, aınaladaǵy qorshaǵan ortaǵa degen kózqarasynyń kórinis tabýy realıstik sıpatta.
Taqyryptyq jaǵynan alyp qaraǵanda, jazýshy shyǵarmalary tórt-bes salany qamtıdy. Solardyń ishinde ásirese kóbirek kórinis tabatyny – malshylar, shopandar ómiri. Mysaly, malǵa qatysty ekeni attarynan-aq kórinip turatyn «Kishkene malshy», «Shopannyń balasy» tárizdi áńgimeleri. Birinshi shyǵarmasynda jaıylymǵa Serik atty balasyn ertip kelgen malshy óz sharýasymen ketip, balasyn qosqa qaldyrady. Bergen tapsyrmalary da naqty.
Jaýapkershilik sezimi mol bala ákesiniń «Oıanǵanda ana buzaýdy baıqaı salarsyń» degen sózine oraı durystap dem ala almaıdy da. Sóıtip, dalaǵa shyqsa, buzaý sheshilip ketken eken. Buzaý ustatpaı, ormanǵa qaraı uzaı túsedi. Keıipkerdiń osydan keıingi bar sharýasy – sol buzaýdy qaıyryp ákep, qaıtadan qostyń aldyna baılap qoıý. Biraq bul – ońaıshylyqpen iske asyratyn sharýa emes. Balany aldymen jetkizbegen ol, keıin ustap alǵannan keıin de dedektete súırep, aıdaǵanǵa tipti kóne qoımaıdy. Ekeýi tartysyp júrip, áreń degende ıt azappen buzaýdy qosqa qalaı jetkizgenindegi ómir sýretteri shynaıy.
Ekinshi «Shopannyń balasy» áńgimesinde pikirtalas ózegine aınalatyn nysan – Serikjannyń óskende ákesindeı shopan bolǵysy keletini, sheshesiniń oqý oqyp, professor bolǵanyn qalaıtyny. Bala aıtqanynan qaıtar emes. Kúzdi kúni ákesine mal baǵysqan Serik bir otar qoıǵa ıe bolady. Aýa raıy buzylǵannan keıin adasyp keter dep qaýiptengen ákesi jaıaý-jalpylap ony óristen izdep tappaq bolyp áýre. Bul arada bala obrazy arqyly oqyrmandar kóz aldyna kóldeneń tartylatyny – malshylar eńbeginde kezdesip jatatyn tosyn qıyndyqtar. Serik degen jas keıipkerdiń óz isine jaýapkershilikpen qaraýy, maldy aman-esen qoraǵa ákelýi oqyrmandy rıza etetini sózsiz.
Z.Imanbaevtyń malshylar ómirine qatysty «Túngi sapar» áńgimesiniń oqıǵasy bul aıtylǵandardan da kúrdeli. Osyndaǵy oqıǵaǵa ózek bolatyn jaǵdaıat – túngi qoı kúzetinde júrgen Nurmash pen Sadyq degen eki balanyń tapqyrlyǵy men batyldyǵy. Kórshiles shopannyń damyldap jatqan malyna beımezgil ýaqytta basqa bir kóldeneń mashınanyń kelýi, ondaǵy adamdardyń kúbirlesip sóılesýi balalardyń kóńiline kúdik uıalatady. Ekeýi baspalap kelip qarasa, shynynda da álgi kelgen adamdar naǵyz urylardyń ózderi bolyp shyǵady. Balanyń bireýi olardy baqylap qalady da, ekinshisi Sadyq aýylǵa baryp habar beredi. Biraq ókinishke qaraı, aýyldaǵy kisiler kelgenshe urylar mashınasyn toltyryp alyp, taıyp turypty. Oqıǵany qoıýlata túsetin – olardy baqylap qalǵan Nurmashtyń da ornynda joq bolyp shyǵýy. Kóńiline kúdik kirgen top dereý amalsyzdan mashınanyń izine túsýge áreket jasaıdy.
Sóıtse, qaısar bala Nurmash qalaı da mashınanyń nómirin julyp alý áreketimen uzap ketken eken. Qolyn qanatyp, bir jaǵy urylardan tyǵylyp júrip, aqyry mashınanyń nómirimen birge jerge qulap túsedi. Ony esinen tanyp jatqan jerinen taýyp alǵandar – artynan kelgen izdeýshiler.
Jalpy, shyǵarmashylyǵynyń biraz taqyryby – ańshylyq, ańdar, haıýanattar, bir sózben aıtqanda, tabıǵat ortasy. Munda da ol ózge qalamger áriptesterin qaıtalamaýǵa tyrysyp, taqyrypqa bir sony jaǵynan qalaı kelýge bolatynyn izdestirip otyrady. Onyń ózi de jazýshynyń izdenimpazdyǵynyń, sheberlik jolynda shyǵarmashylyq ómiriniń sońyna deıin talmaı eńbek etkeniniń dáleli.
Áńgimeleriniń basym bóligi kishi jáne orta jastaǵy balalarǵa arnalǵan. Áli basynan ótetin usaq oqıǵalardyń ózinen ońy men solyn tanı qoımaǵan baldyrǵannyń bir tujyrym jasaýǵa yqylas tanytýy da – jazýshy sheberliginiń bir qyry. Mysaly, «Dostar» áńgimesinde jas balanyń torǵaılardy ustaǵysy kelýi, biraq olarmen dostasa almaýy jáne sońynda qalaı dostasqany sýretteledi. Úlkenderdiń aqylymen ol torǵaılarǵa jem shashady da, sóıtip, baldyrǵannyń qanattylarmen til tabysyp ketý tásilderin tabýy shaǵyn detaldar arqyly sýretteledi.
Nemese Jabaı esimdi kishkene balanyń («Jabaıdyń aǵasy») dalaǵa shyǵyp, traktorlardy qyzyqtaýy, sosyn «tyń ıgerýshilerge gúl syılaý kerek» degen eskertpe esine túsip, jaqyn jerdegi traktorǵa qaraı júgirýi, gúldi ustaǵan traktorshynyń qýanyp ketip, kabınaǵa otyrǵyzýy bári tabıǵı qalpynda. Sóıtse, otyrǵyzyp alǵan aǵaıy Tatarstannan bolyp shyǵady da, «Senderge bıdaı egýge kómektesý úshin keldik» degendi aıtady. Oı dúnıesi shekteýli kishkentaıdyń: «Tatarstan – ol qandaı aýyl?» degen ańqaý suraǵynyń ózi kúlki keltiretin deńgeıde. Artynan osyndaı bóten aǵamen dostasyp, ózine aǵa etip alýy bir jaǵynan qazaqtyń qonaqjaılylyǵyn, keńpeıildiligin kórsetedi. О́ıtkeni úıge ertip kelip, atasy men ájesine tanystyryp júrgen de – osy Jabaı bala. Jastary eseıgen saıyn balalardyń bastarynan ótetin oqıǵalar da shıelenisip, óziniń qyzyqtylyǵymen oqyrmandy tarta beredi.
Jazýshy shaǵyn janrdyń sheberi desek, tipti de asyra baǵalaǵandyq bolmas edi. Onyń balalarǵa da, eresekterge de arnaǵan týyndylary sol ózine tán stılden aýytqymaı, aıtar oıyn túpkilikti ıdeıasyn kóz aldyńyzǵa kóldeneń tartýymen baǵaly bolyp keledi.
Balalarǵa arnalǵan shyǵarmalarynyń ishinen, ásirese osyndaı qasıetterimen kózge túsetinderi – «Dostar», «Zeınur», «Jabaıdyń aǵasy», «Traktorshy bala», «Qajykenniń armany», «Balyq jekken Jumeken», «Saıahat», «Maıly aıaq», «Em», «Qupııa tapsyrma», «Kúzette», «Kezdesý», «Ańshynyń áńgimesi», «Kishkene malshy», «Tańdanarlyq oqıǵa», «Álimniń uıalǵany-aı», «Zaıra», «Jez topsalar», «Shopannyń balasy», «Túngi sapar», «Orman tutqyny» áńgimeleri jáne taǵy basqa týyndylary.
Qaı shyǵarmasyn alyp qarasaq ta, keıipkerleriniń qatary sanaýly, kóbinese eki-úsh adamnan asa da qoımaıdy. Sonymen birge jazýshy tómengi jastaǵy oqýshylardyń nazaryna usynylatyn shyǵarmalaryn mazmunyna qarap-aq, eresek balalarǵa arnalǵan týyndylarmen shatastyra almaısyń. Avtor ár balanyń jasyna laıyq psıhologııasymen sanasýǵa asa muqııat.
Z.Imanbaevtyń shyǵarmashylyǵynyń ishinde taǵy bir nazar aýdaratyny – móltek áńgimeleri men ertegileri jáne mysaldary. Munda da avtor kez kelgen adam ańǵara bermeıtin shtrıhtardan astarly maǵynalar taýyp alyp, oqyrmandy oıǵa qaldyrýǵa sheber. Aıtalyq, «Tabaq pen eleýish» mysalynda tesilgen tabaqty ıeleriniń dalaǵa, esik aldyna shyǵaryp tastaýy, soǵan bola tabaqtyń «eleýishtiń tesikteri kóp, biraq dalaǵa tastamaıdy. Al meni jalǵyz tesigim úshin laqtyryp jiberdi» degen narazy kúıi oqyrmandy oılandyryp qana qoımaı, muqtaj zattardyń ózi tirshilik barysynda kereksiz bolyp qalatyn sátteriniń de kezdesetinin eske salady. Oqıǵa ústinde ár zattyń ózine tán mindeti men qasıeti saralanady.
Z.Ǵ.Imanbaevtyń úlkenderge arnalǵan shyǵarmalarynyń ózinde de oqyrmannyń jasyna shekteý qoımaıtyny baıqalady. Eresekterge qatysty áńgimeleriniń balalar úshin de tárbıelik mańyzy az emes.
Nurdáýlet Aqysh,
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri