15-19 qańtar aralyǵynda Shveısarııanyń Davos qalasynda jahandyq forým ótip jatyr. Forýmǵa álemniń 120 elinen kelgen 2 800 delegat qatysýda. Onyń ishinde 60 eldiń memleket basshysy men BUU, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy, Halyqaralyq valıýtalyq qor sııaqty halyqaralyq uıymdardyń basshylary jáne 40-qa jýyq úkimettik emes uıymnyń ókili bar. Bıyl kún tártibinde álemdegi geosaıası shıelenister, ekonomıkalyq jaǵdaı, jasandy ıntellekttiń damýy men qorshaǵan ortany qorǵaý máselesi tur. Osy oraıda, oqyrman nazaryna Búkilálemdik ekonomıkalyq forým jarııalaǵan 2024 jyldaǵy jahandyq syn-qaterler týraly esepke sholýdy usynamyz.
Esep álemniń bilim berý, memlekettik basqarý, bıznes, halyqaralyq qaýymdastyq, azamattyq qoǵam salasyndaǵy 1 500-ge jýyq sarapshynyń pikiri negizinde daıyndalǵan. Jahandyq syn-qaterler qysqamerzimdi keleshekte 2 jyl ishindegi jáne uzaq merzimde aldaǵy 10 jyldyqtaǵy ózektiligi boıynsha, al sanattaryna qaraı ekonomıka, qorshaǵan orta, geosaıasat, áleýmet, tehnologııa baǵyttaryna jiktelgen.
Qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrýǵa yqpal etetin jalǵan aqparattyń, sonymen qosa, burmalanǵan, qoldan jasalǵan aqparattyń taralýy 2024 jyldaǵy jahandyq syn-qaterlerdiń tiziminde alǵashqy orynda tur. Jalǵan aqparattyń saldarynan qoǵamdyq-saıası jiktelý ýshyǵyp, saılaý úderisindegi legıtımdilik máselesi kóteriledi jáne memlekettiń aqparat kózi retindegi róline senim deńgeıi tómendeıdi. Osy oraıda, Qytaıdyń jasandy ıntellekt qoldanylǵan aqparatqa arnaıy belgi qoıýdy mindetteýi jalǵan aqparatty anyqtaýdy jeńildetetin oryndy sheshim retinde qarastyrylady. Jalǵan aqparattyń taralýy men áleýmettik jiktelý birin-biri eselep ýshyqtyra alady. Saıası ınstıtýttarǵa qoǵamdyq senim deńgeıi tómendep, ulttyq kelisim álsireıdi.
Esepte kórsetilgendeı, Ýkraına men Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵystyń ári qaraı jalǵasýy, Taıvan máselesiniń ýshyǵýy iri derjavalardyń geosaıası tartysyn arttyryp, resýrstardyń ár baǵytta bólinýi, álemdegi gýmanıtarlyq daǵdarystardy kúsheıtedi. Mamandardyń paıymdaýynsha, atalǵan úsh aımaqta da jetekshi derjavalardyń múddesi bar: Taıaý Shyǵystaǵy munaı qory men saýda joldary, Shyǵys Eýropadaǵy turaqtylyq pen kúshter teńgerimi, Shyǵys Azııadaǵy tehnologııalardyń jetkizý tizbegi. Geosaıası turaqsyzdyq álemdik naryqta belgisizdik týdyryp, memleketterdiń aqsha-nesıe saıasatyna yqpal etedi. Joǵary paıyzdyq ústeme men qymbatshylyq tutynýshylardyń ekonomıkalyq múmkindikterin shekteıdi.
2023 jyly ornaǵan eń ystyq aýa raıy bıyl da jalǵasyp, qurǵaqshylyq, orman órtteri men sý tasqyny qaıtalanady. Sondyqtan memleketter úshin azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi de basty nazarda bolady.
Al uzaqmerzimdi keleshektegi syn-qaterlerdiń arasynda qorshaǵan orta men tehnologııalyq damý máselesi aldyńǵy qatarǵa shyǵatyny kórsetilgen. Jer sharyndaǵy klımattyq ózgerister májbúrli mıgrasııa qaýpin arttyratynyn baıqaýǵa bolady.
Esepte atalǵan syn-qaterlermen 4 baǵytta kúresý usynylǵan: jergilikti deńgeıdegi sheshimder, serpindi jobalar, ujymdyq áreket pen shekaraaralyq yntymaqtastyq.
Jergilikti deńgeıdegi sheshimderdi júzege asyrýǵa memleketterdiń ınfraqurylymǵa ınvestısııa quıyp, orman órtterimen, sý tasqynymen, aýa raıynyń ysýymen kúresý joldaryn qarastyryp, qurylys jumystaryna jańa erejelerdi engizý tetikteri jatady. Mysaly, pandemııa kezinde aýrýhana tósekteriniń, jedel terapııa bólimsheleriniń jetkilikti bolýy vırýstyń jergilikti deńgeıdegi taralý aýqymyna tikeleı áser etti. Ekpe boıynsha erejelerdi saqtaý polıomıelıt sııaqty juqpaly aýrýlardyń keń taralýynyń aldyn alady. Sonymen qatar jalǵan aqparattyń yqpalyn tómendetý úshin turǵyndardy aqparatpen qamtamasyz etý men saýattandyrý asa mańyzdy.
Serpindi jobalardyń paıda bolýy ǵylymı zertteýler men jańalyqtar, syn-qaterlerge degen tyń kózqarasty bildiredi. Pandemııa kezinde memleketterdiń vaksına jasap shyǵarýdy qoldaýy sátti sheshimderdiń biri boldy.
Ujymdyq áreket degenimiz áriptestik negizinde júzege asatyn emes, kerisinshe, jekelegen adamdardyń, kompanııalardyń, elderdiń bir mezettegi áreketteri: janar-jaǵarmaımen júretin kólikterdi azaıtý, adam quqyqtary, eńbek jáne qorshaǵan ortany qorǵaý standarttaryn saqtaý. Mysaly, seısmıkalyq apat qaýpi bar Japonııada turǵyndardyń apat jaǵdaıyndaǵy áreketi sheshýshi ról atqarady.
Shekaraaralyq yntymaqtastyqqa halyqaralyq kelisimderdi saqtaý, qaqtyǵystardyń aldyn alý, bılogııalyq, hımııalyq, ıadrolyq qarý qoldaný múmkindigin shekteý, daǵdarys qaýpi bar memleketterge qarjylaı kómek berý arqyly qoldaý jatady.
Davos forýmy esebinde kórsetilgendeı, qazirgi álem jasandy ıntellekttiń qarqyndy damýy, klımattyń ózgerýi, geosaıası shıelenister men demografııalyq dúmpý áserinen qurylymdyq ózgeriske ushyrap otyr. Sondyqtan jahandyq syn-qaterlermen kúres jolynda joǵaryda atalǵan tórt baǵyt óz deńgeıinde joǵary mańyzǵa ıe.
Erkebulan QÝANBAI,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy