Dúnıejúzilik banktiń boljamynsha, elimizdegi taza sý qory jyl sanap azaıyp keledi. Sarapshylardyń aıtýynsha, segiz jyldyq merzimde taza sýǵa tapshylyqty 15 paıyzǵa deıin tartady ekenbiz. Ekinshiden, biz kún saıyn jutyp júrgen aýa da lastanǵan. Bul másele otandyq ǵalymdardy qatty alańdatady. Olar osy tyǵyryqtan shyǵý úshin túrli ǵylymı zertteý jumystaryn bastady. Nátıje de joq emes. Aıtalyq, Nazarbayev University Astana ulttyq zerthanasynyń (NLA) ǵalymdary elimizdegi jáne álemdegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartatyn tehnologııa jasaýdy qolǵa alǵan. Máselen, olar jaryqtyń áserinen sýdaǵy lastaýshy zattardyń zııansyz elementterge ydyraýyn tezdetetin tıimdi fotokatalızatorlar jasap shyǵardy.
«Bul fotokatalızatorlardyń artyqshylyǵy – olar arzan ári ońaı sıntezdeledi. Biz arnaıy materıaldardy qoldanamyz, olardyń erekshe qasıeti kún sáýlesin hımııalyq energııaǵa aınaldyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar sýdy lastaıtyn zattardyń zııansyz komponentterge ydyraýyn tezdetedi. Atalǵan tehnologııa aýanyń lastaný deńgeıin tómendetip, taza sýǵa qol jetkizýge kómektesedi», dedi NU NLA Energııa saqtaý júıeleri zerthanasynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Batýhan Tatyqaev.
Fotokatalızatordy jyldam ydyratatyn qasıetin zertteý barysynda jartylaı ótkizgishter retinde grafıt tárizdi kremnıı nıtrıdi (g-C3N4) jáne metall sýlfıdteri (MeS) qoldanady. Ǵalymdar fotokatalızdi – jaryq katalızatorlardy hımııalyq reaksııalardyń údetkishterine aınaldyratyn prosessti, sýdy sýtegi men ottegige ydyratý úshin de paıdalanady.
«Jasyl sýtegi taza jáne jańartylatyn energııa kózi retinde zııandy shyǵaryndylardy jasamaı, ártúrli qoldanbaly salalarda, elektr energııasyna nemese kólikterge otyn óndirýde qoldanylýy múmkin. Kún energııasyn paıdalana otyryp, jasyl sýtegin óndirýge arnalǵan tıimdi fotokatalızatorlardy qurý munaı ónimderi men basqa da energııa kózderine táýeldilikti azaıtýǵa septesedi. Bul parnıktik gazdar shyǵaryndylarynyń azaıýyna jáne aýa sapasynyń jaqsarýyna ákeledi», dedi ol.
Kıeli Túrkistannyń týmasy Batýhan Tatyqaev ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń doktorantýrasyn bitirgen soń Fransııadaǵy Lotarıngııa ýnıversıtetinde bir jyldyq ǵylymı taǵylymdamadan ótken. Bul taǵylymdama onyń nanoqurylymdyq materıaldar men fotokatalız salasyndaǵy ǵylymı zertteýlerine negiz qalady. Ol sóz arasynda bizge óziniń zertteýin jalǵastyrýǵa yqpaly tıgen tájirıbesimen bólisti.
«Biz ýnıversıtet mańyndaǵy toǵandaǵy sýdy tazartý úshin nanoqurylymdyq fotokatalızatorlardy qoldanatyn birqatar eksperıment júrgizdik. Kún sáýlesiniń astynda materıaldarmen óńdelgennen keıin lastaýshy zattardyń joıylýy men sý sapasyn baqyladyq. Tájirıbeden keıin birneshe kún ótkende toǵandaǵy sý tazaryp, jaǵymsyz ıis joıylyp, toǵandy mekendegen janýarlardyń belsendiligi artqan. Shynymdy aıtsam, bul joba meni odan saıyn qyzyqtyrdy. О́ıtkeni biz zertteý jumysymyzdy tájirıbede qoldanyp, onyń ómirge jáne qorshaǵan ortaǵa qalaı áser etetinin kórdik», dedi jas ǵalym.
B.Tatyqaev bizge ǵylymı-zertteý jumysy tolyq aıaqtaǵannan keıin óziniń oılap tapqan tehnologııasymen kommersııalyq ónim ázirleýge óndiristik seriktes izdeıtinin aıtty. Sondaı-aq ol naqty jaǵdaıda fotokatalızatorlardyń tıimdiligi men turaqtylyǵyn synaý úshin qanatqaqty jobany bastaýdy josparlap otyrǵanyn jetkizdi.
«Fotokatalızatorlardy sýtegi óndirýge arnalǵan ónerkásiptik qondyrǵylarǵa, ushqyshsyz ushaqtarǵa jáne shalǵaı aýyldaǵy sý tazartý júıelerinde paıdalanýǵa bolady. Bolashaqta sý tazartý men sýtegi óndirýden bólek, basqa da perspektıvaly materıaldar men ádisterdi, sondaı-aq fotokatalızatorlardyń áleýetti qoldanbasyn zerttesem deımin. Bul fotohımııada, organıkalyq sıntezde jáne ekologııalyq taza hımııalyq ortalardy qajet etetin basqa úderisterde fotokatalızdi qoldanýdy qamtýy múmkin», dedi ol.
Izdenimpaz ǵalym jumys isteıtin Energııa saqtaý júıeleri zerthanasy jaqynda ǵana Nazarbayev University Astana ulttyq zerthanasynda qurylǵan. Qazir bul zerthana ǵalymdarynyń aldynda ekologııalyq problemalardy sheshý men elimizdegi jasyl energetıkanyń damýyna úles qosatyn ekologııalyq taza ári turaqty materıaldardy jasaý mindeti tur.