Ispan fılosofy Hose Ortega Gasset «О́nerdiń degemanızııalanýy» eńbeginde ónerdiń HH ǵasyrǵa deıin ǵana jalpyǵa túsinikti bolǵanyn aıta kelip, keıingi júzjyldyqta onyń etıka jáne estetıkalyq sıpatynan ajyraı bastaǵanyn baıandaıdy. Burynǵy zamanda asa qatty baǵalanatyn sulýlyq, izgilik sekildi adamı qasıetter jańa dáýirdiń talǵam tarazysynda múldem salmaǵy bolmaı shyqty. Klassıkalyq óner ıeleriniń adam emosııasymen oınaý tásilin modernıster áınek betin qasaqana qyrnaǵanda avtomatty túrde týatyn titirkenýge ǵana balap, ony baryp turǵan ádiletsizdikke balady. Osy arqyly olar óz týyndylaryn oıyn retinde ǵana qabyldap, onda eshbir adamı sezimdi, tipti adamnyń ózin kórsetpeýdi maqsat tutty. Al H.Gassettiń «Adamshylyq aıaqtalǵan jerden aqyndyq bastalady» degen pikiri sanańyzdy tipten sapyryp túsýi múmkin. Endi oılanyp kóreıikshi. Qazirgi qazaq ádebıetinde de beleń alyp jatqan osy úderis adamzat sanasynyń jańa daǵdarysyna ákelip soqpaı ma eken?
О́nerdegi degýmanızasııanyń negizgi sıpatynyń biri – túsiniksizdik. Quraly – abstraksııa. Aıtalyq, Alfred Manısırerdiń «Mınýs on eki gradýs» kartınasy – pishinsiz jasyl-kúlgin jáne qara daqtar aıasyndaǵy sary sharshylar men úshburyshtardyń jıyntyǵy. Mıkroskop astyndaǵy topyraq qurylymyna uqsas «Soltústik-batys aǵysy» kartınasy da osy yńǵaıda salynǵan. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, bul baǵytta qalam terbeıtin avtorlar adam bolmysy men kózqarasynan sanaly túrde bas tartady. Rafael Albertıdiń «Miss X» óleńinde eshqandaı jeke qasiret kórinbeıdi. «Kún elektroshokerden óldi. Aı kúıip ketti» dep aıaqtalatyn «qyzyq» shyǵarmasynda qaıǵy avtordyń ózinde emes, obektilerde. Al Italııa aqyny Fılıppo Marınettı fýtýrıstik manıfestinde mynadaı málimdeme jasaıdy: «Biz úshin adamnyń azap shegýi qysqa tuıyqtalýdan keıingi shamnyń azap shegýinen artyq emes».
Al HIH ǵasyrǵa deıin kórkem óner ómir shyndyǵynan eshqashan alys ketpedi dep aıta alamyz. Qalam ıeleriniń negizgi nysanasy adamnyń ózi boldy. Búgingi kúnniń bıiginen qarasaq, sol dáýirdegi romantızm men natýralızmdi asqan shynaıylyq baılanystyrady. Mundaı óner týyndylarynan lázzat alý úshin akademııalyq bilim men shyǵarmashylyq kózqarastyń bolýy mindetti emes. Bar bolǵany qarapaıym qabyldaý men sezimtaldyǵyńyz jetkilikti. Osy rette HIH ǵasyr óner týyndylarynyń buqara arasynda nelikten sonsha tanymal bolǵanyn túsinýge bolady. Ol qarapaıym ári túsinikti boldy.
Endigi jerde estetıkanyń negizgi kategorııasy – ónerdiń halyqtyǵy týrasynda oı qozǵap kóreıik. Ras, qalyń buqara ónerdi túsinikti formada ǵana qabyldaı alady. Ony ol úshin aıyptaı berýge bolmaıdy. Saıyp kelgende óner avtor úshin emes, halyq úshin jasalady. Osy bir oıymyzdy Alekseı Tolstoıdyń myna sózimen qýattaı alamyz. Ol aıtady: «Sizdi, jazýshyny, elsiz aralǵa tastap ketti delik. Máselen, sońǵy kúnińizge deıin adam balasyn kórmeıtinińizge jáne jazǵanyńyzdyń eshqaısysy jaryq kórmeıtinine senimdisiz delik. Siz sonda da roman, drama nemese óleń jazasyz ba?». Jaýapty suraq qoıýshynyń ózi beredi: «Árıne, jazbaısyz, óıtkeni shyǵarmashylyq úshin kerek ekinshi polıýs – oqyrman». Sol sebepti avtor qaýymynyń aýzynda jıi júretin «túsinbeseń, ózińnen kór» «konsepsııasynyń» tym odaǵaı túsinik ekenine kózimiz jetedi.
«Aqıqat – qashanda qarapaıym, ótirik – qashanda kúrdeli», deıdi Lev Tolstoı. Qadirli oqyrman, mundaǵy «qarapaıym» sózin «qarabaıyr» sózimen shatastyryp almasańyz eken. Sebebi ekeýi eki túrli uǵym. Qasıetti kitaptardyń barlyǵy qarapaıym tilde. Ony jetidegi bala oqysa da, jetpistegi dana oqysa da óz deńgeıine saı qabyldaý úderisi júre beredi. Jalpy alǵanda adamzat tarıhyndaǵy ǵylymı tehnıkalyq úderis kúndelikti ózgerip, jańaryp otyrǵanymen, adamshylyqtyń altyn kúmbezi qashanda bir mekenjaıda. «Qaǵıda, sharıǵaty ózgerse de, Taǵrıf Alla esh jerde ózgermedi» deıtin Abaıdyń tuǵyrly tujyrymy osyny dáleldeıdi.
Al ádebıettanýshy Iýrıı Borevtiń aıtýynsha, tulǵanyń gýmanıstik baǵyt-baǵdardan jáne ózin-ózi baǵalaýdan tys ósýi qoǵamnyń, adamnyń múddelerine qaıshy kelip, qorqynyshty qubylysqa aınalady. Harakterdiń ózimshildik negizde ǵana damýy adamdaǵy búkil adamı qundylyqtyń joıylýyna ákelip soǵady. Buǵan M.Býlgakovtyń «It júregi», amerıkalyq fantast D.Shelıngtiń «Tańǵajaıyp bala» shyǵarmalary dálel.
Qosh, kórkem ónerdegi degýmanızasııanyń qanshalyqty qaýipti ıakı qaýipsiz ekenin oqyrman sanasyna qaldyramyz. Al biz oıymyzdy Temirhan Medetbektiń «Saýal» atty óleńimen qorytqymyz keledi. Onda «jol ústinde búlik salyp, shyrqyrap», boı bermeı jatqan tentek balasyn anasy óz betinshe turǵan aqyndy kórsetip, «jylaǵanyńdy qoımasań, ana kóke alyp ketedi» dep qorqytady.
«Ýaqyttan, osy ómirden jaralǵan,
Bul saýalǵa jaýapty men taba alman:
Nege bizder, nege bizder adamdy
Týmaı jatyp qorqytamyz adamnan?..»