«Mámlúktiń» jańa nusqasy

Shette júrip shermende bol­ǵan uly Deshti Qypshaq balasy tarıhynyń sahnadaǵy kórkem shejiresin tarqatý dástúrin Almatydaǵy «Alataý» dástúrli óner teatry qolǵa alyp, «Mámlúk. Sultan Beıbarys» degen ataýmen kórermenge órnegi ózgeshe spektakl usyndy. Jańa premera aldynda teatr ákimshiligi men qoıylym rejısseri aqpa­rat quraldary ókilderi úshin arnaıy aýqymdy baspasóz más­lıhatyn ótkizdi. Keıingi jyl­­dary shyǵarmashylyqtaǵy izde­­nisi saýndrama janrynda jar­qyraı kórinip júrgen rejısser Farhad Moldaǵalıdyń ár qadamyn qadaǵalap, spektaklinen jańalyq kútýdi kórermen daǵ­dyǵa aınaldyrǵan. Tanymal rejıs­serdiń án men kúıdi, dástúrli ónerdi negizgi baǵyty etip alǵan «Alataý» teatryna kelip Beıbarysty sahna­laýynyń ózi jańalyq bolsa, «formalyq izdeniske basymyraq mán beretin rejısser qolbasshyny qaı qyrynan tanytty eken?» degen kókeıin tesken suraqpen tilshiler jasyryn jańalyqty kórýge asyqty.

«M.Áýezov atyndaǵy ulttyq drama teatrynda, basqa da oblys teatrlarynyń sahnasynda buǵan deıin de Beıbarys sul­tan taqyrybyna arnalǵan spektaklder qoıyldy. Biraq biz ol shyǵarmalardy qaıtalaǵymyz kelmedi. Ekinshiden, spektakldiń 70%-y únsiz, tilsiz júredi. Batyr Beıbarys ózime tildi, sózdi qajet etpeıtin tulǵa bolyp kórindi. Beıbarys sultan týraly jazylǵan shyǵarmalarda jýsan ıisi, saǵynysh, týǵan jerdi ańsaý saryny basymyraq kórinetin. Osy joly bul tanys saryn basqasha kórinis tapty. Mán-maǵynasy, konsepsııasy ózgeriske ushyrady. «Shyńǵys han bizdiki, Beıbarys bizdiki» degen áńgime týdyryp, sol tóńirekte qyzylkeńirdek bolyp aıtysyp, talasqandy táýir kóretin elmiz ǵoı. Beıbarys ta dańqty qolbasshylardyń biri. Beıbarys qul bolyp keldi, keıin ámirshi boldy. Barsha musylmannyń, Islam memleketteriniń qorǵaýshysy bolǵany, Baǵdat qulap, Sırııa qulap, búkil musylman elderi jermen-jeksen bolyp jatqanda, eń sońynda Mysyrdy qutqaryp qalǵan Beıbarys bolatyn. Ony ózimizge ıkemdep, qypshaq balasy dep qana qarap, Qazaqstan aýmaǵymen salmaqtaıtyn bolsaq, onyń tulǵasy kishireıip qalady. Onda Beıbarys jańalyq bolmaıdy. Ol – álemdik tulǵa. Biz osyny kórsetkimiz keldi. Árıne, tarıhı tulǵaǵa óz kezeńimizdiń kóginen kóz salamyz, zamanaýı sıpat beremiz. Dańqty tulǵanyń jasaǵan uly isterin urpaq bilýge tıis», deıdi «Mámlúktiń» rejısseri Farhad Moldaǵalı.

Qoıylym rejısseri spek­takldiń belgili bir dramatýrgtiń pesasy jeli­si­men qoıylmaǵanyn birden eskertti. Avtory joq shyǵarma rejısserdiń qııalyndaǵy ártúrli úzik sýretterdiń jıyn­tyǵynan shaǵyn kompozısııa qurǵan. «Mámlúk» shıeleniske bas­taıtyn shym-shytyryq oqıǵadan ada, Beıbarystyń quldyqqa satylýy, qaıyqta eskek esip, kire tartqany, mámlúkter toptasyp, jasaq quryp, sol jasaqtyń myqty jaýyngeri bolyp júrip, Mysyr bıleýshisiniń mańaıynan tabylyp, keıin óziniń ámirshilikke qol jetkizýi tizbektele kele bir ǵana túıinge tireledi – bılik. Arab jerine kelgennen keıin mámlúkterdiń aınalysar sharýa­sy ekeý-aq: kúndiz-túni naıza, sadaq, semser sekildi qarýmen jaýyngerlik shaıqasqa ázirlený jáne bes ýaqyt namaz oqyp, Qudaıǵa qulshylyq jasaý. Namaz oqyp, soǵysqa daıyndalýdan basqa mámlúkterde maqsat joq. Mysyrǵa barǵan soń musylmanshylyqtyń otany bolǵan elde namaz paryzyn oryndap, meshit salǵannan basqa abyroıly is te bolmaýy múmkin. Bir esepten qypshaq balasy bógde elde shalys basyp, adasyp ketpeı, taqýalyqty, taza joldy tańdady degen oıdy ısharamen bildirgeni bolar dep túsineıik. Biraq qazaq qasıet sanaǵan qasterli qara qazandy sýǵa toltyryp alyp, 4-5 sarbazdyń jýynyp, dáret alyp otyrǵanyn qasaqana qıǵash oılaıtyn qııampurys bireý bolmasa, aqyly bútin adam aqtar ma eken? Qazaq pen qazan – egiz uǵym. Qazanyn berse, yrys-qutym qosa ketedi dep adaldap as iship, shańyraqtyń berekesine balaǵan qazandy qorlaǵandaı, aıaq-qol jýatyn astaýǵa aınaldyryp, ol az bolsa, sahnada eki rákát namazdy asyqpaı oryndap shyqqany tym asylyq boldy. Sahnanyń tas qabyrǵasynda Jaratýshynyń 99 esimi kezegimen jazylyp, ol jas sarbaz Beıbarystyń rýhanı ósip, kemeldenip kele jatqanyn bildirgenimen, zaıyrly eldiń teatry tórinen oryn alatyn quptarlyq is emes. Qazaq qoǵamynda qazirgideı dinı ahýal­ qabynyp turǵan kezeńde Islam joralǵysyn sahnadan jar­qyratyp qaradúrsin detalmen ashyq kórsetý mysyqtyń quıryǵyna ot qoıyp, qýrap turǵan qalyń qamystyń ishine qýalap kirgizgendeı asa qaýipti. Jat jerde jaǵdaıy bolmaı, janyn áreń baǵyp júrgen mámlúkterde qazan qumannyń da mindetin atqara beretin bolar. Biraq mámlúktiń zamanynda solaı bolǵan eken dep «kózben kórip, ishpen biletin» názik máseleni «dástúrli» degen mártebe ıelengen teatrdyń ózi dál osylaı dáriptegendeı bolsa, bul spektakldi áli san-saqqa júgirtýge sebep bolady. Adaldyq pen izgilikti tý etken ónerdiń alańynda jetpis jeti aǵymnyń aıqasyna emin-erkin jol ashylyp, ulttyq múddemizdi týlaq etti degenimiz jón shyǵar.

Beıbarystyń teńiz keship, eskek esip quldyqqa kelgen alǵash­qy sahnasynan bastap oqıǵa «jelisi» qoıýlana kele, pesanyń mátinsiz júretini túsinikti bolǵan edi. «Qazir dıalog bolyp qalady», «Mine, osy arada qalaı da mátin aralasady», dep sóz shirkindi sonsha kútkenimen, keıipkerler jalǵyz aýyz sózge zar etip, kórermen­niń shydamyna, bálkim shamyna tıe bas­taıdy. Akterler tilsiz. Mátinsiz, sózi joq spektakldegi qımyl-qozǵalystan maǵyna izdep, ár áreketti qalt jibermeýge tyrysyp, sileıip otyrǵan kórermen. Birte-birte áýen men árekettiń qabysýynan spektakl yrǵaǵy ekpin ala túsedi. Buǵan «Alataý» dástúrli óner teatrynyń etno-folklorlyq ansambliniń shyǵys mýzykasynyń shyraıyn keltire dúbirletken jandy súıemeldeýiniń de tikeleı áseri bolmaı qoıǵan joq. Plastıka, teatr ártisteriniń deni jumyldyrylǵan kópshilik sahnasynyń aýqymdylyǵy, olardyń sahna yrǵaǵyn sezinýi, jaryq, kıim, osynyń bári spektakldiń qýatyn arttyryp, estetıkalyq qundylyǵyn ústemeleı tústi. Keıipkerlerdiń bir-birimen qarym-qatynasy dıalogsiz-aq áreket ústinde ashylyp jatty. Teatr sahnasy keńistigindegi qımyl men qozǵalystyń áseri qandaı bolatynyn kórermen jetesine jetkizgen drama boldy bul. Áýeletip án salyp, kúmbirletip kúı shertip, dástúrli ónerdi damytyp júrgen «Alataý» teatry ártisteriniń bir demde akterge aınalyp sala bergenin qoıýshy rejısserdiń tórt aılyq eńbeginiń nátıjesi dep qabyldadyq. Arasyndaǵy jalǵyz kásibı akter, spektakldiń negizgi júgin arqalaǵan Áset Esjan naǵyz Beıbarystyń ózi bolyp quıylyp tústi, al qartaıǵan shaǵyndaǵy qolbasshy Beıbarysty somdaǵan Ońdasyn Besikbasov ta kásibı qyrymen tanylyp, eshkimge ese jibermeıtin jaýapkershiligi bar eńbek jasaǵanyn kórsetti. Jalpy, qurylǵaly beri ulttyq qundylyqtardy nasıhattaı otyryp, óz bet-bederin izdeýmen kele jatqan «Alataý» dástúrli óner ­teatry dál osy «Mámlúk» qoıylymy arqyly óziniń rýhanı áleýetin, qarymyn, bedel-biligin kórsetýge múmkindik alǵanyn da aıta ketken abzal. Sondaı-aq Farhad Moldaǵalıdan ózge qımyl men áreketke qurylǵan ujymdyq týyn­dyny bıik deńgeıde qoıýǵa kúsh salǵan plastıka rejısseri Shy­ryn Mustafınanyń, horeograf Ádilet Tamenovtiń, kompozıtor Serikjan Aıtqalıevtiń, kostıým sýretshisi Alma Syrbaevanyń, saýnd-dızaıneri Dıdar Isahannyń da eńbegi kórermen tarapynan joǵary baǵalandy.

«Harem» degen jazý kórinip, juqa shilterge oranǵan hor qyz­­dary myń buralyp bıleı bastaǵanda, Beıbarys ǵashyq­tyq der­tine shaldyǵyp, mahabbat lınııa­sy paıda bolardaı umsyndyrǵan. Joq. Anasy túsine kirip, býaldyr saǵym arasynan kórinip, baýyryna basyp, basynan sıpaǵan. Saǵynysh sazy tógilip, ana tilinde shyrqalǵan halyq ánimen birge týǵan elin, jerin ańsap, mahabbaty júregin kernegen bolar dep kórermen birge egilgen. Joq. Qoıýshy rejısserdiń kózqarasynda munyń bári mańyzdy emes. Beıbarys bala kúninen quldyqqa tústi. Oǵan týǵan jer degen uǵym túsiniksiz. Túsiniksiz tilde qulaǵyna daýystar keledi. Biraq onyń qanynda batyrlyq bar. Jaýynger júreginiń aıbaty bar. О́ziniń kim ekenin bilmeıtin, qaıdan shyqqanyn taba almaı júrgen bozbalanyń Mysyrdy bılegen uly tulǵaǵa aınalǵan qaıratkerlik joly spektakldiń naǵyz leıtmotıvi bolyp shyqqan.

Beıbarys sultan rólinde kóringen Áset Esjan men asataıaq ustap eńkish tartqan qart ustazy, dárýishtiń beınesin keıiptegen Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Saǵyzbaı Qarabalın arasyndaǵy dıalogter shymyr órilgen. «Qudaı óziniń quldarynyń qamyn maǵan senip tapsyrdy», deıdi Beıbarys. Ustazy: «Ol ras. Kóptiń ishinen seni tańdady sultan qylyp, ámirshi qylyp. Bul Qudaıdyń saǵan túsken meıiri me, álde jazasy ma? Bılikke jetý úshin batyldyqtyń qajeti joq. Shyn batyldyq – bılikti bireýge berý. Bárimiz de Qudaıdyń qulymyz. Al quldardyń ishindegi eń basshysy – el bılegen adam. О́ziń sony baıqamaısyń ba? Seniń qul bolǵan keziń men ámirshi bolǵan kezińniń arasynyń aıyrmashylyǵy bar ma? Quldardyń elinde patsha paıda bolmaıdy». Birsydyrǵy áseri bar mundaı monolog, dıalog spektakl sońyna qaraı tipti ekpin alyp, túıdegimen aǵytylady. Tipti shákirt pen ustazdyń bastyrmalatyp jibergeni sondaı, shól dalada qatalap kele jatyp bir shelek sýdy simirip salǵandaı, únsizdikke úırenip, tylsymǵa enip otyrǵanda, túıindi sózdi kóp kórermenniń sanasy qorytyp úlgermeı de qaldy. «Bılik qor­qaq adamǵa ǵana kerek. О́ziniń aınalasyndaǵylardan qorqatyn, ózine boıusynýyn talap etetin adamǵa kerek. Búgin Alla seni taqqa otyrǵyzdy, erteńnen bas­tap kim satqyndyq jasaıtynyn úreımen kútetin bolasyń. Altyn­nyń ústindegi uıqysyzdyqtan sabannyń ústindegi tátti tús artyq». «Sen – mámlúksiń. О́tken ómiri joq adamsyń. Qamaldy qaıtesiń, sen olarǵa meshitter sal. Qolas­tyńdaǵylar alǵys jaý­­dyrady, tyńdaıtyn bolady. Qamal degen jaı ánsheıin qorǵap qana qoımaıdy, qamap ta tastaıdy. Kim biledi, kúnderdiń kúninde seniń alynbas alyp qamalyń eń úlken túrmeńe aınalýy múmkin», «Bılik adamdy qul etedi», «Qul ǵana bılikke qumartady» degen búgingi kúnde de salmaǵyn joǵalt­pa­ǵan sóz oralymdary jandy jer­diń núktesin dáldep turyp basady-aq. Biraq átteń, átteń... sah­nadan sańqyldap aıtylǵanda, qulaq­ty tilip túsetin pýb­lısıs­tı­kalyq qarabaıyr stıl saýatty redaktordyń ádebı óń­deýine sýsap-aq tur nemese aldaǵy qoıy­lymdarda rejısser kásibı dra­matýrgtiń kómegine júginse, jeńil tartqan maǵynaǵa jan bitip, qor­ǵa­syndaı qun qosar ma edi?..

Bılikke qoly jetkenderdiń kózin shel basady, ony ómiriniń maǵynasyna aınaldyryp, sol sıqyr­dyń sońynda eligedi. Tipti búgingi aýyl ákimine deıin ózin jarty Qudaı sezinedi. Olar eldiń qyz­metshisi bolýy kerek edi, alaıda úlken-kishi bılik ıesiniń bári bıliktiń qulyna aınalyp ketti. Adam­dardyń qanyn sýdaı shashyp, bala­lardy jetim etip, shartarapty soǵys órtine orap, álemdi mazasyz kú­ı­ge ushyratqandardyń túpki maq­saty da bılikti sheksiz súıýden bas­talyp otyr. «Mámlúk» bıliktiń quly­na aınalǵandardy aýyr aıyptady. Soqqynyń bári «basqa elde sul­tan bolǵan» Beıbarysqa tıdi. Biraq mundaǵy ultandar estı me eken ony? Qıyrda júrip batyr atanǵannyń otanshyldyǵy­nan úı­re­nip, úlgi eter me eken? «Mám­lúk» – taptaýryn tanymnan ada, ádep­ki­ sahna ádebinen sanaly túrde bas tartyp, Beıbarysty taný jo­lyna umtylǵan tyń izdenis. Beı­ba­rystyń jankeshti ǵumyry men erligi jastarǵa jiger berse ıgi...

ALMATY