Paraqorlyqtan qaıtsek qutylamyz?

Alaıda qoǵam tarapynan batyl aıyptalyp, áshkerelenip, tıisti mem­le­kettik oryndar ashyq kúres júr­gizip jatqanyna qa­ramastan, eli­mizde jemqorlyq kóri­nis­teri tyıyl­maı, kerisinshe ádilettilik, eldik, tutas­tyq syndy qundylyqtardy jegi qurt­taı jalmap bara jatqany qatty alań­da­ta­dy.

Qoǵamdy indetteı jaılaǵan sybaı­las jemqorlyqtyń aýyr bir salasy – pa­raqorlyq. Paraqorlyq – eldiń damýy­na kedergi keltiretin kertartpa keseldiń biri. Jemqorlyq, paraqorlyq etek alǵan jerde ádildik pen shyndyqqa, izgilik pen adamshylyqqa oryn qalmaıdy.

Klassıkalyq basqarý úlgisine jetip, órken jaıyp otyrǵan qaı mem­le­ketti alyp qara­sańyz da jappaı jemqorlyq ataýlydan ada. Úkimetiniń bul jegi qurtpen kúresi de kúshti, hal­qynyń paraqorlyqqa degen nóldik tózbeýshiligine de tánti bolasyń.

Al bizde she? Bizde balanyń da, paranyń da alǵashqy qadamy perzenthanadan bastalady demeske sharań joq. «Qoly jeńil bolsyn» dep hırýrg, akýsher-gınekologterdi baıytyp jatqan da ózimiz. Biz úshin aqshany bireý astyrtyn kelip berip ketip jatqan joq. Bul rette birjaqty qaraýǵa taǵy bolmaıdy. Akýsherlerdiń keıbiri ymdap yńǵaı tanytsa, keıde alǵysy kelmegen adaldyǵyna qaramaı, jabysa ketip qaltasyna tyqpalaıtyn taǵy ózimiz. Sóıte otyryp, qoǵamda qalyptasqan «bizde aqshasyz esh tirlik bitpeıdi, sheshilmeıdi» degen kereǵar kózqarastyń ómirsheńdigine ózimiz «úles» qosyp kelemiz.

Balabaqshaǵa balańdy ornalastyrý, mektepke muǵalim bolyp jumysqa turý mashaqatynyń da tóresi taǵy da – paraqorlyq. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń resmı ınternet-resýrsyn aqtaryp shyqsańyz, jańa­­lyqtar tizbegindegi paramen ustal­ǵan, sybaılas jemqorlyq boıynsha kúdikke ilingenderdiń ishinde bilim salasyna qatystylardyń qatary basym. Quddy bir osy sala basshylary bilim­di júıeleýmen emes, óz «tirligin sheshý­men» aınalysyp ketken be dersiń. Jýyr­da ǵana Taldyqorǵan qalalyq bilim bólimi esepshisiniń eki mıllıard teńgeni «jan­syzdarǵa» jalaqy etip berip, qazy­nadan qarjy jymqyrǵany jurt­shy­lyqtyń ǵana emes, jemqorlyqqa qarsy kúresetin kúshtik qurylym ókilderiniń de jaǵasyn ustatty. Bul endi sybaılas jemqorlyq sıpatyndaǵy faktiler. Al para túrindegisin de az dep aıta almaımyz. «Antıkor» ondaılardyń talaıyn áshkereledi.

Jýyrda bir óńirge saparlap bar­ǵany­myz­da bir dúkendegi satýshysy men onyń tanysynyń áńgimesin qula­ǵymyz shalyp qaldy. Dúkenshiniń aıtýynsha, sol qaladaǵy jańadan ashyl­­ǵan mektepke muǵalimderdi qatań kon­kýrspen qabyldap jatyr eken. Onysyna ishimiz jylyp qaldy. Alaıda dúken satýshysynyń qaryndasynyń ol konkýrsqa qatyspaı-aq, 2 mıl­­lıon teńgemen sol mekteptiń muǵalimi atan­ǵa­nyn estip, kóńil qula­zy­dy. Elimizde urpaq tárbıesi men ulttyń bola­sha­ǵy senip tapsyrylǵan salada asqan saq­tyqpen ári parasatpen sheshilýge tıis nárselerdiń paramen sheshilip ketip jat­qany qynjyltady.

Elimizde tek bilim salasy jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyq bylyǵyna batyp jatyr deýden aýlaqpyz. Urpaqty adal eńbegimen, taza arymen tárbıelep otyrǵan muǵalimder de barshylyq. Alaı­da quzyrly organnyń resmı ınternet-resýrsynan qoǵamnyń kez kelgen salasyna qatysty sybaılas jemqorlyq, para­qorlyq, alaıaqtyq faktilerin tabýǵa bolady.

Qaı óńirdiń bolsyn jol qury­lysy men avtomobıl joldaryna qa­tys­ty basqarmasy basshylarynan jol­dyń sapasy nege uzaqqa shydamaıtynyn sura­sań, onyń sebebin kóliktik baqylaý ko­mıtetiniń qyzmetkerlerine ákelip ti­reı­di. Iаǵnı olar kóp jaǵdaıda aýyr júk kólikteriniń normadan tys salmaq artpaýy­na, kún kúrt ysyp ketip, asfalt jum­saratyn kúıge jetkende olardyń jolda júrýine shekteý qoımaıtyn kórinedi. Qys­qasy, júrgizýshiler onyń bárin kóz qysty, barmaq basty áreketpen «she­ship» ketedi eken. Osydan keıin jol sa­pasy týraly kimnen, ne suraımyz? Jańa salynǵan keıbir joldyń da jaıy qa­byl­daǵandardyń qaǵazynda ǵana qant­taı. Aınalyp kelgende taǵy ózimizge ke­lip tireledi. Para suraıtyndarǵa bere­tin de, almaı­tyndarǵa alýdy úıre­tetin de ózimiz.