Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń deregine súıensek, keıingi on jylda tehnologııa men ónerkásiptiń damýymen birge avtokóliktiń kóbeıýinen aýaǵa taraıtyn zııandy metaldar men ýly gazdardyń shyǵaryndylary ulǵaıǵan. Máselen, jylý elektr stansalary men avtomobılge qoldanatyn janar-jaǵarmaıdan bólinetin azot monooksıdi (NO) ıissiz bolǵandyqtan, adamdar ony sezbeıdi. Byltyr Astana men Almatyda resmı málimet boıynsha aýaǵa taraǵan tútinniń deńgeıi normadan 15 esege deıin asqan.
Atmosferadaǵy zııandy gazdardyń bolýy men konsentrasııasyn anyqtaý úshin gaz datchıkterin qoldanady. Gaz sensordyń sezimtal betine túskende, onyń elektrlik qasıeti ózgeredi. Ony kompıýter nemese basqa qurylǵylar arqyly óńdeıdi. Nazarbayev University «National Laboratory Astana» jetildirilgen sensorlar zerthanasynyń jetekshisi Baqtııar Soltabaevtyń aıtýynsha, kómirqyshqyl gazy, azot oksıdi, ammıak jáne jáne ushpa organıkalyq qosylystar VOC (benzol, tolýol, etılen, metılen, t.b.) ádette optıkalyq, akýstıkalyq jáne metall oksıdi jartylaı ótkizgishteri (MOJО́) negizinde sezimtaldyǵy joǵary gaz sensorlary arqyly anyqtalady. Sonyń ishinde MOJО́ sensorlary ónerkásip salasynda joǵary suranysqa ıe bolyp otyr.
«О́ıtkeni olardyń arzan bolýymen birge keń temperatýra dıapazonynda jumys isteý múmkindigi jáne ártúrli ýly gazdy anyqtaý tıimdiligi óte joǵary deńgeıde. Bizdiń jobamyzdyń maqsaty – metall oksıdi jartylaı ótkizgishteri negizindegi qymbat emes joǵary sezimtal gaz sensorlaryn jasap, olardyń morfologııalyq, elektrlik jáne optıkalyq qasıetterin jaqsartý», deıdi ǵalym.
Bul zertteý jumysy 2022 jyly Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Ǵylym komıteti qarjylandyratyn jas ǵalymdarǵa arnalǵan metall oksıdi jartylaı ótkizgishteri negizinde sezimtaldyǵy joǵary gaz datchıkterin jasaý jobasy aıasynda bastalǵan. Byltyr B.Soltabaev Nazarbayev University grantyna nanoplenkili gaz sensorlaryn ázirleý jáne zertteý jumysyn Birlesken zertteýler baǵdarlamasy (Collaborative Research Program) sheńberinde tabysty aıaqtady.
Gúl taıaqsha tárizdi myrysh oksıdiniń (ZnO) qosyndysy bar tıtan metalynyń (Ti) nanoqabyqshalaryna negizdelgen bul gaz sensorlary aýadaǵy ýly gaz azot oksıdin jyldam anyqtaıdy. Mundaı gaz datchıkteri elimizde ýly gazdy tirkeýge jáne onyń aýadaǵy kólemin jikteýge múmkindik beretin ozyq elektrondyq gaz qurylǵylaryn jasaýǵa úlken múmkindik týǵyzady. Bul sensorlardyń qasıeti men tıimdiligi álemdegi eń úzdik 10%-ǵa kiretin «ACS Sensors» jáne «ACS Applied Materials & Interfaces» jýrnalynda jarııalanǵan maqalalarda sıpattalǵan. Sondaı-aq ǵalymnyń sheteldik jáne otandyq áriptesteri bul sensorlardy joǵary baǵalaǵan.
«Bizdiń elimiz gaz sensorlarynyń basym bóligin shetelden satyp alady. Qazirgi tańda elimizde MOJО́ negizindegi gaz analızatorlaryn jasaıtyn otandyq óndirýshiler joq. Soǵan baılanysty tıimdi joǵary sezimtal gaz sensorlaryn jasaý osy baǵyttyń damýyna serpin berip, mıkroelektronıkada jańa múmkindikter ashady. Ázirlengen joǵary sezimtal gaz sensorlary kommersııalandyrý úshin úlken áleýetke ıe bolyp otyr. Sondaı-aq bul jobanyń nátıjesinde sheteldik kompanııalarǵa táýeldilikti azaıtyp, Qazaqstan úshin ekonomıkalyq tıimdilik týýy múmkin», deıdi ol.
Búginde zerthana ǵalymdary «Karmet» kompanııasymen (burynǵy «ArselorMıttal Temirtaý» kásiporny) birlesip jumys isteýge kelisimge kelgen. Olar gaz datchıkterin kommersııalandyrý jáne kómir kenishterindegi metan shyǵaryndylaryn boljaý jáne modeldeý salasyndaǵy kúrdeli máselelerdi sheshýge daıyn. Bizdiń keıipkerimiz elimizde gaz datchıgi salasyn damytýdy óziniń maqsatym dep biledi. Ol osy baǵytta sheteldik jáne L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi áriptesterimen birlesip jumys isteýge nıetti ekenin jetkizdi.