Ulttyq quryltaıdyń úshinshi basqosýynda Prezıdent el bolashaǵyna qatysty kóp másele kóterdi. Oıymda erekshe qalǵany – «Adal azamat» uǵymy. «Adal azamat degenimiz – jaqsy qasıetterge ıe bolyp, adal eńbek etetin jáne tabysqa adal jolmen jetetin adam». Sanany turmys bılegen zamanda búgingi býynnyń keı ókilderi úshin aınalasynan osy uǵymǵa laıyqty adamdy kórý qıyn. Dese de, ǵumyryn Otan qorǵaýǵa arnap, ótken men búgindi baılanystyryp kele jatqan «altyn kópir» adal azamattardyń bar ekenin jáne olardyń áskerı salada kóp kezdesetinin aıtqym keledi. Solardyń biri – áskerı qaıratker, «Generaldar keńesi» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń múshesi, general Dáýlet SALHANOV.
Ol Semeı óńirinde kópbalaly otbasynda er jetti. Oǵan adal eńbek adamdary úlgi boldy. Onyń ata-anasy men aǵaıyn-týysy elim dep eńbek etti. Ákesi Qamar aqsaqal balalaryn tek adal jolmen kún kórýge úıretti, bilimdi bolýǵa tárbıeledi. Surapyl soǵysty kórse de uldarynyń áskerı bolýyn qalaıtyn. 1966 jyly uly Dáýlet bolashaǵyn áskerı salamen baılanystyratynyn estigende ishteı qýandy. Jas óren mektepti aıaqtaı salyp, aldyna naqty maqsat qoıyp, bolashaqta el qorǵaıtyn ofıser bolýdy tańdady. Aqyly aıbatyna, qadiri qaıratyna saı jas jaı emes, Reseıdiń Saratov qalasyndaǵy F.E.Dzerjınskıı atyndaǵy KSRO IIM Áskerı ýchılıshesinde oqýǵa bel býady.
Kúresker kýrsant jat elde eliniń abyroıyn tókpeı, úzdikterdiń qataryn tolyqtyrdy. Saptyq daıyndyq, qarý-jaraq túrleri, sport sońǵy tórt jylda onyń aınymas serigine aınaldy. Alǵashqy «leıtenant» áskerı shenin alǵan kýrsant Dáýlet Qamaruly Almaty oblysyndaǵy Qarakemer kentindegi 6654 áskerı bólimine vzvod komandıri mindetine kirisedi.
Áskerı ómir belgili. Otan qaıda bar dese, qolbasshylyq qaı jerde qajetsiń dese ,«qup bolady!» dep chemodanyńdy jınaısyń da «alǵa!» dep júre beresiń. Áskerı bólimde tabandy eńbek etip, rota komandıri, áskerı qurama shtabynyń ofıseri, polk shtbabynyń bastyǵy laýazymdarynan ótedi. 1976 jyly ózin oń qyrynan kórsetken ol kásibı biliktiligin arttyrý úshin Máskeý qalasyndaǵy M.V.Frýnze atyndaǵy áskerı Akademııasyna oqýǵa jiberedi. Akademııada bilimin jetildirgen ofıser áskerı bólimge orala salysymen óz bilimin júzege asyrady. Shtab bastyǵy retinde jeke quramnyń jaýyngerlik daıarlyǵyn arttyrýǵa úles qosady. Araǵa biraz ýaqyt salyp sol kezdegi Aqmola qalasyndaǵy 6636 áskerı bólimine komandır bolyp taǵaıyndalady.
Baýyrjan Momyshulynyń «Komandır – jeńistiń ákesi» degen sózi bar. Basqa ofıserlik qyzmet bir tóbe de, komandır bolý bir tóbe. О́ıtkeni jeke quramnyń ár jaýyngerine jaýaptysyń, olarǵa barlyq jaǵynan úlgi bolýǵa tıissiń. 80-jyldardyń sońy. Qylmys kóbeıip, temir torǵa qamalǵandar sany artqan kez. Sottalǵan jáne qamaýǵa alynǵan adamdardy aıdap aparý jáne eńbekpen túzeý mekemelerin kúzetý Dáýlet Qamaruly basqaratyn áskerı bólimge tapsyrylǵan. Qylmys álemi qatelikti keshirmeıdi. Komandır ózi de batyr jáne jeke quramdy batyldyqqa úndeýge tıis. О́ıtkeni artyńda jaýyngerge sengen el turady. Ol ákelik qamqorlyq, qatal talapshyldyǵy jáne Otanǵa degen rııasyz súıispenshiligimen daralandy. О́zine júktelgen mindetti adal oryndaı bildi. Sol arqyly basshylyq tarapynan zor senimge ıe bolyp, Ishki áskerler áskerı okrýgi shtab basshysynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndaldy. Komandırlik tájirıbe ony bıik jetistikterge jetýge shyńdady.
Qyzmet etip júrgende keńes odaǵy kúıredi. Elimiz táýelsizdik aldy. Araǵa 26 kún salyp kúsh qurylymdardyń ishinde eń birinshi bolyp, 1992 jyldyń 10 qańtarynda Ishki áskerler quryldy. Sebebi ishki turaqtylyq birinshi kezekte turdy. Otany bólek ofıserler kezek kúttirmeı óz elderine qaıtyp jatty. Jaýyngerdi bastap shyǵar ofıserler tapshylyǵy týyndady. Barlyq júk ulttyq kadr, qara kóz ofıserlerdiń ıyǵyna artyldy. Jańa qurylǵan ulttyq áskerge elimizdiń táýelsizdigin qamtamasyz etý, qoǵamdyq qaýipsizdik, azamattardyń bostandyǵy men quqyǵyn qorǵaý, memlekettiń áleýmettik-saıası turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, arnaıy júkterdi jáne memlekettik mańyzy bar nysandardy qorǵaý mindetteri júkteldi. Qazaqstan halqynyń beıbit ómiri, qalypty tirshiliginiń buzylmaýyna úlken ról atqaratyn IIM Ishki áskerlerdiń shtaby áskerdiń mıy ispetti boldy. Munda ýaqytpen sanasý bolmaıdy. Kúni-túni elimizdiń túkpir-túkpirinen kelip jatqan shuǵyl jedel habarlar, shuǵyl sheshimdi talap etetin. Respýblıkamyzdyń ár qalasynda ornalasqan áskerı bólimderge tez ári qysqa da nusqa tapsyrmalar berilýi kerek. Dáýlet Qamaruly osy qyzmettiń qara qazanynda qaınady. Bir qaraǵanda, kásibı bilikti sardarǵa óz qyzmetin oryndaýǵa ońaı kóriner. Shyntýaıtyna kelgende, 90-jyldardyń basynda jaǵdaı kúrdeli edi. Ofıserler tapshylyǵynan bólek, sardar men sarbazdardyń kúndelikti áskerı qyzmet barysy, jatyn orny, kıim-keshegi, qarý-jaraǵy men tamaǵy, oǵan qosa «shtattan tys jaǵdaılardy» retteý shtabqa kelip tireletin. Onyń ústine naryqtyq ekonomıka týdyryp otyrǵan aýyrtpashylyq áskerdi aınalyp ótpegen kez. Áskerı azamat tek soǵys sheberi emes, kánigi dıplomat, ákki uıymdastyrýshy, isker bolýǵa tıis. Basqa bireý bolsa, qolyn bir siltep áskerden «qashyp» keter me edi. Dáýlet Qamaruly Otanǵa degen sheksiz adaldyǵymen urpaq aldyndaǵy jaýapkershilikti túsinip, taǵdyrdyń aýyrtpalyǵyn qara nardaı qymsynbaı kótere bildi. О́lara ýaqytta keıipkerimiz zaman synynan súrinbeı ótti. Qıyndyqtardy jeńip qana qoımaı, qol astyndaǵylarǵa da jeńimpazdyq rýhty daryta aldy. Sol sebepti oǵan aldymen dıvızııaǵa komandırlikti, keıin quqyqtyq tártip áskeriniń Bas shtab basshysy laýazymyn senip tapsyrdy. Senim demekshi, sara joldan ótken sardarǵa el men Memleket basshylyǵy da zor senim artty.
90-jyldardyń basynda Dáýlet Qamaruly IIM Ishki áskerler Qolbasshysynyń birinshi orynbasary – Bas shtab bastyǵy laýazymyna taǵaıyndaldy. Oǵan búkil áskerdiń shtabyn senip tapsyrdy. Barlyq qyzmet shtab arqyly tarap, órbip jatty. Ol úshin «kúndiz kúlki, túnde uıqy» kórmeı, talaı etiktiń tabanyn tozdyrdy. Keń-baıtaq Otannyń bir kúni ońtústiginde bolsań, erteńinde soltústiginde bolasyń. Buıryqtyń aty – buıryq. Senim bıiginen kóringen sardarǵa «general-maıor» joǵary áskerı ataǵyn tabys etildi. Bul senimniń sońy emes, 1998 jyly general-maıor D.Salhanov II dárejeli «Aıbyn» ordenimen marapattaldy. Bul orden qoǵamdyq tártipti buljytpaı saqtaǵany, halyq múddesin buljytpaı qorǵaǵany, áskerı jáne qyzmettik mindetterdi oryndaýda kórsetken erligi men qaısarlyǵy úshin beriledi.
Ol qıyn-qystaý jyldary Ishki áskerde basshylyq qyzmetterdi qabyldap, kelesi býyn komandırlerine barlyq jaǵynan kásibı daıar áskerdi tapsyryp ketti. Qyzmet barysynda ózin bilimdi de bilikti basshy, ákedeı qamqor komandır retinde tanytty. Onymen qyzmettes bolǵan, qol astynda qyzmet etken sardarlar men sarbazdar Dáýlet Qamarulyn tek jyly sezimmen eske alady. On bes jyldaı Bas shtabty basqarǵan general D.Salhanov adaldyǵynyń arqasynda halyq alǵysyn jınady. Bul joǵaryda aıtylǵan «Adal azamat» uǵymyna dálme-dál keledi. 2007 jyly qurmetti eńbek demalysyna shyqqanymen áskerden qol úzgen joq. Jastardy tárbıeleıtin patrıottyq is-sharalarǵa belsene qatysady. BAQ-ta oıyn erkin jetkizip, jastardy el qorǵaýshy bolýǵa shaqyrady. Zaıyby Sholpan Sábıtqyzy ekeýi ónegeli otbasy retinde qyryq jyldan asa birge júr. Shýaqty shańyraqta Talǵat pen Rústem atty eki ul er jetti. Nemereleri Taıyrjan men Danııa ata-apasyn baldaı tátti tilderimen qýantýda.
Dáýlet Qamarulymen 1992 jyly tanystyq. Men Qarýly Kúshterge kadr daıarlaıtyn joǵary áskerı oqý ornynyń basshysymyn, ol Ishki áskerlerdiń Bas shtab bastyǵy bolatyn. Bizdiń basymyzdy keremet azamat Ismaıl Abızov aǵamyz qosty. Úsheýmiz áli kúnge deıin dostyǵymyzdyń týyn túsirgen emespiz. Túrli áskerı-qoǵamdyq is-sharada joldarymyz jıi toǵysady. Resmı is-sharalardaǵy onyń sóz saptaýy, ózin-ózi ustaýy bólek bir áńgime. Týmasynan adal azamattar barlyq jerde, barlyq jaǵdaıda shynaıy bolýǵa tyrysady. Olar jaqyndaryna, dos-jarandaryna, otbasyna jáne Otanyna adal. Ondaı qasıetti qoldan jasaı almaısyń. Qarabaıyrlyqsyz qarapaıymdylyq, qyńyrsyz tabandylyq, ańǵalsyz ashyqtyq, esepsiz márttik, jalǵansyz kishipeıildik – osy qasıetterdiń temirqazyǵy ishki adaldyqqa baılanyp tur.
Ulttyq ulanda eljandylyq dástúr men patrıotızm mektebiniń irgesin qalaǵandardyń biri general Dáýlet Salhanov mereıli jasqa kelip otyr. Áli de attan túspegen general ardagerler uıymy arasynda túrli sporttyq jarystardy uıymdastyrýǵa atsalysyp júr. «Dınamo» sport qaýymdastyǵynda voleıbol, tennıs, bılıardpen aınalysyp, jastar arasynda salamatty ómir saltyn nasıhattaýdan da jalyqqan emes.
Abaı TASBOLATOV,
general-leıtenant