Qara shańyraq qasıeti

Qoıylym búgingi otbasynyń talaıly taǵdy­ry týraly. Áýlettiń úlkeni – Ábdi­rásildiń qudaı bergen bes ba­lasy bar. Bir qyz, tórt ul. Tórt ul dúnıeniń tórt buryshyn ti­rep turǵandaı. Qatarlarynan qalmaı, buıyrǵan nesibelerin terip jep júrgen ártúrli ma­mandyq ıeleri. Áldeqashan aýyl­dan qol úzip, qalaǵa kóship ketken. Búkil bitim-bolmysymen qala­lyq psıhologııaǵa baýyr basyp úlgergen. Kópke topyraq shashyp qaıtemiz, dese de bitpeıtin de qoımaıtyn qalanyń abyr-sabyr hal-ahýalymen, búgin ana sharýany tyndyrsam, keleside ana jumysty bir yńǵaıly qylsam dep, erteli-kesh súrligip, asyp-sasyp, biraq osy ólermendiginen de oıdaǵydaı nátıje shyǵara almaı, ishteı tynyp, ishteı býlyǵyp, ózimen ózi arpalysyp júretin jandar az ba? Ábdirásildiń balalary – osyǵan uqsas tıptiń adamdary. Olardyń jadynan kindik kesken atajurt, aýyldaǵy aǵaıyn-týma, dos-jaran, tipti áke-sheshe deıtin qasıetti uǵym­dar áldeqashan óshken. Olar­dy izdemek, qurmettemek túgili, olarǵa degen tıtimdeı saǵynysh se­zimin de qoldan «óltirip» tynǵan. Bálkim ara-tura telefonmen ǵana amandyqtaryn bilip turar. Boldy, bitti. Biraq mundaı jatbaýyr­lyq Ábdirásil aqsaqalǵa unamaı­dy. Ábdirásil (Boranbaı Molda­baev) men kempiri Shamshagúl (Maıra Omar) balalaryn ólgenshe saǵynady.

Ábdirásildiń bar arman-maq­saty – balalaryn kórip, maýqyn basyp, bir jasap qalý. Ári oılap, beri oılap, aqyry aqsaqal myna­daı berik sheshimge bel býady. «Ákeń óldi» dep kórshisi Qoılybaıǵa ­balalaryna habar bergizedi. Sýyt habar qalalyqtardyń qulaǵyna jetip úlgeredi. «Áke kerek bolsa, endi elge kelmeı kórsin!», deı­di Ábdirásil. «Sýyt habardy» alǵash estigen úlken uly Baqber­gen ini­lerin qulaqtandyrady da, erteńinde áıelderin ertip, bir kisi­deı jınalyp, jylap-syqtap aýylǵa jetip keledi. Esikten attamaı jatyp «ákem-aýdyń» súıekti syrqyratar «joqtaýy» bastalady.

Al Shamshagúl shalynyń «ól­gen­diginen» beıhabar. Oǵan Ábdi­rásil aldyn-ala eskertpegen. Ol balalarynyń kelinderimen bir kisideı tizilip kelgendigine máz. Anasynyń balalarymen oıda-joqta kezdesýi óte áserli. Kúlkili epızod jetip-artylady. Balalaryn kórgen Shamshagúldiń qýany­shyn­da shek joq. Ol áli de ákesin «jerleýge» jınalyp kele qalǵan ­ul-qyzynyń bul batyl áreketine ań-tań. Qoılybaıǵa «sen mal ta­nı­syń ǵoı, qoradaǵy jaramdy qoıdy soıyp, kórshi-kólemge habar berip, qazan kóterý qamyna kiris» dep «buıryq» beredi. Jáne ázirde «belim, belim» dep qaqsaǵan shalynyń «ólip» qalǵandyǵymen sharýasy shamaly, «balalary bir kisideı jınalyp kelgende onyki ne jatys?» dep urysyp qoıýdy da esten shyǵarmaıdy. Ońasha qalǵanda kelinderine: «men endi sendermen birge qalaǵa ketemin, mal-mal dep ólýge keldim, qoraly malymen ushpaqqa shyǵar bolsa kórermiz, qalsyn osynda!» dep shalyna qyr kórsetkendeı, to­syn minez tanytatyny jáne bar. Kelinderi bir-birin jep qoıa­tyn­daı, ala kózdenip ydys-aıaq­ty qat­tyraq syldyrlatady. Son­da­ǵysy – «kempirdi qoldaryna kim alady, úlken kisini kim baǵyp-qaǵady?» Bálkim, Shamshagúl osyny kelinderin synaý úshin ádeıi aıtqan bolar. Tórt kelini – Bátı­ma (Altynaı Nógerbek), Kór­kem (Aıman Karpseıtova), Sara (Dıana Joldybek), Botagózderdiń (Ámıra Omarova) obrazy barynsha shy­naıy daralanǵan. Sahnada árqaısysynyń atqaratyn min­det­teri bar jáne birimen-birin shatastyra almaısyń. Baqbergen­niń «bárin Bátıma sheshedi» deı­tini ári osy sóılemniń san már­te qaıtalanatyny eshkimdi jalyqtyrmaıdy, kerisinshe taǵy da aıtyla ma eken dep eleńdep otyrasyń. Oqıǵalar sulbasymen jymdasyp ketken.

Ábdirásil «óldim, óldim» dep qashanǵy jatsyn, onyń ústine túz­ge shyqqysy keledi. «Bul ne shý, bul ne aıqaı? Butyma sıgize­tin boldyńdar ǵoı, túge!..» dep shyǵa keledi. Kenje uly Kúnbergen (Nur­sultan Esen) tiri ákesin kór­gende til-aýzy baılanyp, talyp qalady. Osy tusty rejısser oınaqy sheshimdermen utqyr paı­dalana bilgen. Iá, sazgerge keregi – áýen, sýretshige – boıaý, aqynǵa – sóz, al rejısserge ne mańyzdy? Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, belgili rejısser Nurlan Jumanııazovtyń «Patsha kóńilge...» sińirgen eń­begi ushan-teńiz. Dramatýrgpen sóı­leskende, bylaı dedi: «Shyǵar­manyń súıegi – meniki, eti – Nur­landyki». Osy pikirdiń arǵy as­ta­rynda býyrqanǵan shyndyq jatyr. Qoıylymnyń sońynda Gúljámıla men Qoılybaıdyń bir sheshimge kelgeni, qalǵan ómirdi birge súrmek bolǵan peıilderi – sóz joq, rejısserdiń úlken oljasy.

Ábdirásildiń «ólgen» áreketi­ne balalary aqyrynda renish bil­diredi. «Qanshama sharýalarym, leksııalarym oqylmaı qaldy...», deıdi Baqbergen. «Sizdiki bul ne oıyn? Erigip júrgen kim bar? Biz áskerı adambyz, erteń shyny­men jaǵdaı anandaı bolǵanda basshylardan qaıtip suranamyn?» Aqbergenniń qabaǵynan qar ja­ýyp tur. «Taksısterdiń arasyn­da buzylmaǵan zań bar, qazaly jerge qoldan kelgenshe qarjy jınap beredi. Keshe maǵan da «ákeńe quran oqytarsyń» dep konvert berdi. Alamyn ba, almaımyn ba, bilmeımin?..», dep Shymbergen mu­ryn astynan mińgirleıdi. «Ala berseńshi, keıin kerek bolady ǵoı...», dep aqyl qosady Kúnber­gen. Kúlmeı kórińiz!

«Senderdiń óstip aıtatyn­da­ryńdy bilgenmin. Al áke-sheshe­lerińiń teri sińgen osy shańyraqta esh jerden keziktire almaıtyn bir ǵajaıyp ıis bar. Sender ony umytqaly qashan. Sol ıis senderdi bále-jaladan qorǵap júredi. Men ólgen kúni ol ıis te aspanǵa ushyp keter. «О́lip», senderdi shaqyryp alǵan sebebim, aýnap-qýnap jatyp, sol ıisti armansyz ıiskesin dedim. Mende bóten oı joq. Patsha kóńildiń endi ne qalaıtyndyǵyn kim bilsin... Ekinshi márte ólý de­gendi atamańyz!..» Eger Ábdirásil «biz qartaıdyq, aýylǵa kelip, qara shańyraqqa ıe bolyńdar» dese, ońbaı «utylar» edi. Ol – ábden aıtyla-aıtyla aqjem bolǵan baı­lam. Jurttyń eleńdeı qoıýy qıyn....

Gúlbaný ÁMIROVA,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent