– Qazir fototilshi tómenge túsýi kerek edi, aǵa... – degenimshe, – Nemene, men ony tosýym kerek pe? – degen jaýap aldym. Mundaı zor daýysty, bálkim, birinshi ret ári tosyn estýleri shyǵar, redaksııanyń esiginen enýge ońtaılanǵan órimdeı jas qyz, áriptesterim – tilshiler bolýy yqtımal, úrpıisken halde esiktiń tutqasyn ustaǵan batyrǵa ımene sheginshektep jol berdi. «Jo-joq, durys túsingeısizder, dańqty aǵamyzǵa Qudaı bergen daýys dıapazony aýqymynyń ózi osyndaı... Dál qazir «Iá, tosýyńyz kerek» desem, ol kilt toqtaýǵa, esiktiń tutqasynan qolyn kilt bosatýǵa daıyn. Tártiptiń adamy. Demedim. Tek «Aǵa, baıqasańyzshy, myna qyzdarymyzdyń júregin ushyrasyz...» dep ázil tastaǵansydym. Osylaı ishke endik.
Záýlim holldaǵy «Egemenniń» burynǵy-keıingi redaktorlarynyń beınesi maıly boıaýmen salynǵan úlkeen pannoǵa kózi túsken Toqtar Áýbákirov sýretke asyqpaı zer salyp, aıaldady. Qandaı kezdesý bolsyn, esh daıyndyqsyz júrmeıtin kirpııaz ári muqııat jan emes pe, keshegi men telefonmen aıtqan «Egemen Qazaqstan» gazetin 100 jyldyń kóleminde basqarǵan dańqty redaktorlardyń – eki dáýir alyptarynyń sýrettegi sulbasyna tańdana qarap, oılana taldap, únsiz tur: Júsipbek Aımaýytuly, Turar Rysqulov, Sáken Seıfýllın, Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov...
Kenet:
– Nurekeńdi birden tanydym, – dedi.
– Nurekeńdi bárimiz tanımyz ǵoı, – dedim kúmiljip. Toqtar aǵam maǵan jalt qarap:
– Nurlan Orazalındi aıtamyn, – dedi.
Meniń álgi jaýabym... eski dáýir men jańa dáýir redaktorlarynyń qaq ortasynda oryntaqta otyrǵan, gazettiń 90 jyldyǵy mereıtoıyna oraı sýretshi qııalymen oqshaýlanyp salynǵan pannodaǵy Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń sýretine qatysty edi. Iá... sol qanattaǵy jańa dáýir redaktorlarynyń arasyndaǵy Nurlan aǵa Orazalınniń boıshań beınesi Halyq qaharmanynyń kózine birden túsýi tekten tek emes! Olar – Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń depýtattary bolǵan, táýelsizdiktiń eleń-alańynda jas memlekettiń tuǵyryn qalaǵan, parlamentte qatar otyryp eldik máselelerdi zańdastyryp sheshken. Ol kúnderdiń elesi sanada qalǵany anyq, tartys pen taıtalasta ótken saǵattary esten esh ketpesi – aqıqat! Memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń ózara shynaıy dostyq qarym-qatynastary da joq emes...
Sonymen «Er Toqtar» kitabynyń keıipkeri men avtory – kezdesýge kelýin keldik-aý, qasıetti qara shańyraqqa enýin endik-aý, qyzyq bolǵanda, Almatydan jolaýshylardyń qalaaralyq júrdek avtobýsyna býyp-túıip salǵan kitabymyz redaksııaǵa jete almaı jatyr... Aqshataýdyń tusynda aqaýy shyqqan avtobýs tek keshki beste ǵana Astana aýmaǵynda shań bermek. Keshki bes – kezdesý bitetin kez! Toqtar aǵam bul týraly redaksııa esiginen engende ǵana habardar bolǵandyqtan, «Nege maǵan erterek aıtpadyń, 15 kitapty úıden-aq alyp keletin edim» ǵoı deýmen shekteldi.
Sóz bastaǵan basylym basshysy – «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory Dıhan Qamzabekulynyń alqaly toptyń aldynda batyr týraly jazylǵan «Er Toqtar» kitabynyń redaksııada ótýi aldyn-ala josparlanǵan tıisti tanystyrylymyna oraı:
– Oqasy joq, keıde sahna tórine shyqqan tanymal ánshilerdiń mıkrofondary da istemeı qalyp jatady ǵoı, kólik te jóndeler, kitap ta jeter Astanaǵa, eń bastysy avtorymyz da, keıipkerimiz de osynda. Qosh keldińizder! – degen jarasymdy ázili meniń moınymnan bes batpan júk túsirgendeı boldy. «Urysta turys joq», iske shıraq, sózge sheshen ǵalym-redaktor qazaq basylymynyń qara shańyraǵynyń arǵy-bergi tarıhyna yqshamdap sholý jasady. Sóziniń sońynda tuńǵysh ǵaryshkerimizge «Elimizdiń bas gazetine toqsanyna bir ret «Memleketshildik minberi» aıasynda ózińizdiń «jandy daýysyńyzben» oı-pikirińizdi aıtyp turyńyz» degen ótinishin aıtyp ta úlgerdi.
– Joq, toqsanyna bir ret... kóp bolady, – dedi oǵan Áýbákirov qysqasha jaýap qatyp.
Dıhan Qamzabekuly bul jerde de álgindegideı ádemi ázilimen utymdy usynys jasady:
– Toqtar aǵa, Amýr jolbarysy kúlli taıga ólkesin jańǵyrtyp, jylyna eki-aq ret aqyryp qoıady eken. Onysy «Orman patshasy qalǵymaıdy» degeni-aý, sol aıtqandaı, endeshe, gazetimizdiń betinen jylyna eki ret jarq etip kórinip, ún qatyp tursańyz degen oıym bar. Buǵan qalaı qaraısyz?
Halyq qaharmany tanymal ǵalymnyń taýyp aıtqan bazynasyna shyn yqylaspen sondaılyq razy boldy-aý deımin. О́tkir kózderi erekshe ushqyndap, razy kóńilmen rahattanyp, jarqyldaı kúldi. Onysy – keliskeni.
Meniń qýanǵanym – ujym úshin tuńǵysh qazaq ǵaryshkeriniń redaksııaǵa aıaq basýynyń ózi óte úlken jańalyq bolǵan sekildi. Basylym basshysynyń lezdemeden bastap barlyq alqaly jıyn ótkizetin keń bólmesine áriptester taıly-taıaǵy qalmaı jınaldy. Osydan bes jyl burynǵy kezeńmen salystyrǵanda redaksııa quramynyń 80-85 paıyzy jańarypty... Kil jastar!
Aqshataýda «aıaldaǵan» avtokóliktiń áýresinen keıin – kezinde bir bulaqtyń sýyn ishken, kásibı-ábjil áriptes inilerim, búgingi tanymal telejýrnalıst-jetekshiler Ilham («Qazaqstan») men Nurbolǵa («Jibek Joly»), Ilzatqa («Almaty») qaıta telefon shalyp, keshirim ótinip, túsirý tobyn kepteliste turǵan jerinen, mekenjaılaryna keri qaıtarǵan edim. «Egemen» de qarap jatpaǵan syńaıly, mańdaıdaǵy beınekameranyń dybys jazatyn mıkrofonynan «Habardyń» leıblin baıqadym... Mobılografııanyń aqparat alańyna alqynyp kirgen kezi ǵoı, áriptester jappaı qalta telefondaryn iske qosqan. Kózi men qulaǵy – tórde, kúrekteı qoldaryn oqtyn-oqtyn silkı, oıly sóılep turǵan ǵaryshkerde bolǵanymen, saýsaqtary – iste, tynym tappaıdy, ǵajap... Bas qonaq paýza jasasa, qurmetpen qol shapalaqtaıdy!.. Bári jarasymdy, bári de sátimen úıleskenin qarańyzshy. Dál qazir ǵaryshkermen bul kezdesýdiń jaı-japsary týraly maǵlumattar áleýmettik jeli keńistiginde jan-jaqqa jeldeı esip tarap jatqanyna men kepil. Qandaı keremet kezeńde týǵan edi bul, meniń áriptesterim... Betashar áńgimede basylym basshysy búgingi tańda «Egemende» úsh tildi jýrnalıst mamandardyń qyzmet isteıtinin alǵa tarta sóılegeni de bar.
Redaksııanyń atynan alǵashqy saýaldy ǵaryshker-zertteýshige bas redaktordyń orynbasary Talǵat Batyrhan qoıdy. Jýrnalıstik qorjyny telegeı-teńiz derek-dáıekke toly ámbebap Tákeńniń saýaldary da árkezde qyzyq: birinshisi, ǵarysh stansasynda, salmaqsyzdyq jaǵdaıynda aptalap-aılap jatyp tájirıbe jasap, eńbek etetin áıel ǵaryshkerler men er ǵaryshker arasynda ǵylym úshin, bıologııalyq ıakı medısınalyq salada belgili bir eksperımentterdiń... bolýy múmkin be edi? degen saýal-tyn. «Biletini – kóp, bilmeıtini – «az...» Toqtar Áýbákirov bul saýalǵa jymıyp qana «Bilmedim...» dedi. Ǵaryshta bes márte bolǵan, bes márte de keme komandıri qyzmetin atqarǵan Táshkenniń Bostandyq aýdanynda qazaqtar arasynda týyp-ósken Vladımır Jánibekovtiń «qazaqtyǵyna» qatysty Tákeńniń saýalyna oraı Toqtar Ońǵarbaıuly el estimegen qyzyqty málimetterdiń shetin shyǵardy: áskerı ushqysh Jánibekovtiń áýelgi aty-jóni – Krysın. Ǵaryshkerler tobynda sol aty-jónmen daıyndyqtan ótken. Tek ǵaryshqa ushar aldynda memlekettik komıssııanyń talabymen birinshi áıeli Lılııa Jánibekovanyń ákesiniń aty-jónine kóshken. Al Lılııanyń ákesi nemis-fashıstermen soǵys kezinde qarýlas dosyna elge aman oralsa, balaly bolsa, maıdandas dosynyń qurmetine onyń «Jánibekov degen aty-jónin» alýǵa sóz baılasqan eken deıdi...
Dúnıejúzilik avıasııa tarıhynda tańdaýly on úzdik áskerı-synaqshy mártebesine ıe bolǵan tuńǵysh qazaqpen, tuńǵysh qazaq ǵaryshkerimen «Egemendegi» emen-jarqyn áńgime, qyzyqty suraq-saýalǵa qyzyqty jaýap berý sııaqty tamasha úrdiste jalǵasty-aı... Taý shańǵysynan da eńbegi sińgen sport sheberi ekendigi, Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıynda kelesi basqosýda tek qazaq tilinde sóıleýge ýáde etkeni, Máskeý tórinde qazaq bulbuly Bıbigúl Tólegenovamen qosylyp án shyrqaýy, qaımaǵy buzylmaǵan qazaqı óńirdiń – Syr eliniń tilustartýǵa jasaǵan yqpaly, mıkrohırýrgııadaǵy ámbebap Toqpanovtyń jetistigi, táýelsizdigimizge qater tóndirgen 2022 jyldyń qaraly qańtar oqıǵasy, qazaqtyń namystan jaratylǵan halyq ekendigi – bári-bári aıtyldy. Derekter, estelikter, oı-tolǵaýlar batyrdyń batyl kózqarasy men paıymy, bolashaq boljamdarymen ekshelendi.
Árıne, munyń barlyǵy da muztaýdyń (aısbergtiń) ústindegi túıindi áńgimeler bolatyn-dy, astyndaǵy aıtylmaǵandary she?
...Saǵatyna 4 500 kılometrlik jyldamdyqpen zymyraǵan joıqyn jarylǵysh raketaǵa keńestik MıG-31M ushaǵy ǵana tosqaýyl qoıar edi. Nysanaǵa alǵan boıda joıyp jiberedi. Jer betinen 15 metrden 30 myń metrge deıingi bıiktikte ushyp kele jatqan kez kelgen «tajal nysanyn» (ballıstıkalyq raketa) ushaq pen ushqysh 300 shaqyrym jerden «kórip-biledi». Ol ol ma, «31-diń» jerdegi jáne kóktegi alty áskerı nysandy bir mezette joq qylýǵa da áleýeti jetedi. Osyndaı zymyran ustaıtyn-joıǵysh dybystan jyldam áskerı ushaqtyń tizginin kádimgi bizdiń Toqtar Ońǵarbaıuly Áýbákirovtiń, ıá, qazir gazet jýrnalısteri aldynda sabyrmen ǵana sóılep turǵan, sóziniń artyq-kemi joq alpamsa azamattyń ustaǵanyn, synaqtan ótkizip, óndiriske qosqanyn kóz aldyńyzǵa elestetip kórińizshi!
Toqtar Áýbákirovtiń qyzmettik ómirbaıan joldarynda – 1976-1991 jyl aralyǵynda, tek osy saladaǵy kúrdeli, qupııa ispen aınalysqany tarıhı aqıqat. Ol – Keńes odaǵynyń áskerı áýe kúshteriniń qýattanýyna teńdessiz úles qosty. Ol – KSRO-ǵa eńbegi sińgen synaqshy-ushqysh, áskerı ushqysh-ınjener, ınjener-aerodınamık, árıne... synaqshy-ǵaryshker-ushqysh! Keńes Odaǵy men Amerıka Qurama Shtattarynyń arasyndaǵy qarý-qýaty básekelestiginiń qyzǵan, keńestik áıgili «mıgterdiń» aspan keńistiginde atoı sap, «qyrǵı-qabaq soǵys» tájikelesýiniń shegine jetken kezi – 1980-1985 jyldar. Sol jyldardaǵy Sırııa men Aljır, Irak, Lıvııa, Mysyr daǵdarystary kezinde MıG-25-33 óndiristik kesheniniń zymyranǵa qarsy senimdi qorǵanys amaldary kúsheıdi. Ol birden qarý-jaraq básekelesteriniń nazaryn ózine aýdardy. Toqtar Áýbákirov baptap, tizgindegen tórtinshi býyn modıfıkasııasyndaǵy MıG-31 áskerı zymyran ustaıtyn-joıǵysh ushaǵy dál sol jyldary ataqty Le-Býrje (Fransııa), Berlınde, Dýbaıda, Vankýverde, Farnboroda (Anglııa) ótken baıqaý avıasalondarynda tanystyryldy. Álemdik áskerı avıasııada ol eshbir teńdesi joq joıǵysh-ushaq degen baǵa aldy. Aıtpaqshy, Toqtar Ońǵarbaıuly sol keńestik zamanda Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Saryshaǵan polıgonynan joıǵysh-ushaqtan jiberilgen gıperdybystan (!) jyldam zymyrannyń («Kınjal») Novosibir aýmaǵyndaǵy áskerı polıgondaǵy nysanǵa dóp tıip, kul-talqanyn shyǵarǵanyn tilge tıek etti. Ol... Sol keńestik zamanda...
Kezdesýdiń mártebeli qonaǵy, Qazaqstannyń ardaqty aqsaqaly – memleket jáne qoǵam qaıratkeri Oralbaı Ábdikárimuly aǵamyz: «Bizdiń batyrymyz Toqtar Áýbákirov qandaı kitapqa keıipker bolýǵa da laıyq tulǵa. Ras, ómir ótkelderinde Halyq qaharmanynyń taǵdyry saıası tartysqa da tústi. Zardabyn da tartty. Ol da tarıh, ol da shejire arasynda qujattalýdan tys qalmaýǵa tıis. Kitap avtory Talǵat baýyrymnan bilgim keletini, Toqańa qatysty sol jaǵdaıattar týraly aqıqattar shyǵarmada oryn aldy ma eken?» dedi. «Iá, ondaı tustar bar...» Abyz aqsaqal kitap avtoryna tańdanǵandaı kóz qyryn saldy. Maquldaǵany ǵoı dep topshyladym da:
– Árıne, kitapta onyń barlyǵy Toqtar Ońǵarbaıulynyń óz ruqsatymen ǵana qattalǵan derekter men dáıekter, – dedim.
Shýaqty kezdesýdiń aıaqtalar sáti – álemde dańqy asqan teńdessiz áskerı synaqshy-ushqyshpen, qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkerimen, Keńes odaǵynyń batyrymen, Qazaqstannyń Halyq qaharmanymen, áskerı avıasııanyń akademıgimen sýretke túsýdiń ózi, shirkin, saltanat qoı! Jasanyp kıingen áriptes qyzdarymyz ben jigitterimiz batyrymyzdy ortaǵa alyp, júzderi gúl-gúl jaınady, máre-sáre boldy.
...Erlannyń bárimizdi qyran-topan kúlkige qaryq qylǵan áńgimesi búgingi tamasha kezdesýdiń qorytyndy núktesin qoıdy.
– Nazerke (Jumabaı) ekeýmiz suhbat alýdyń jaıymen birde Toqtar aǵamnyń úıine bardyq, – dedi ol. – Suhbat bitti. Men aǵamyzdyń beınesin san qyrynan sýretke túsirýdiń áýresimen álekpin. Jazý ústelinde Baýyrjan Momyshuly atamyzdyń bıýsti turdy. Toqtar aǵam kreslosynda tapjylmaı otyrǵan. Tamasha rakýrsty baıqap qaldym da, qarsy betke umtyldym...
Ǵaryshkerdiń jumys bólmesi – qaraǵaıdan qıystyryp salynǵan óte úlken, jeke dara turǵan záýlim ǵımarat. Bólmeniń belorta tusynda qabyrǵaǵa taıaý qoıylǵan kompıýteri shetkerirek turatyn batyrdyń eki shyntaǵyna laıyqtalǵan keń jazý ústeli, ondaǵy kólemi batyrdyń qos judyryǵyndaı qoladan quıylǵan Baýkeńniń bıýsti kóz aldyma elesteı ketti.
– Álgi tamasha rakýrsty qalt jibermeý oıymen Baýkeńniń músinin oń qanatqa sál ǵana jyljytpaq nıetpen ustaǵanym sol, general:
– Tıispe oǵan!.. – dep gúr ete qalǵanda qolymdaǵy fotoapparat pen bıýst edenge top etip túsip kete jazady. Qatty sastym...
– Qajet bolsa aıt, men oryn aýystyryp otyraıyn, – dedi. Sol daýys!
Sonda ǵana «úh» dep dem aldym-aý deımin. Qyp-qyzyl bop ketkem. Qarasam, aǵam jymıyp, túk bolmaǵandaı menen eki kózin aıyrmaı ońtaıly otyrypty.
Redaksııa dálizin kúlkige kómip, ańyz-adamnyń tańǵajaıyp bolmysyn jarysa áńgimelep, kópke deıin dýyldastyq-aı!
...Bul kezde motorynyń qýat kólemi 8 myń tekshe metrlik, tynysy keń, qajet kezde tórt dońǵalaǵy kezektesip julqı tartatyn aǵylshyndyq qarager «Lend Roverin» taqtaıdaı jolda taıpaltyp, Toqtar aǵamyz «Úsh aıýdaǵy» mekenjaıyna yzǵytyp ketip bara jatqan... Ádettegideı, dybystan jyldam kánigi áskerı ushaǵyna jaıly jaıǵasqandaı-aq, sabyrly, salıqaly júzben búgingi kezdesýden alǵan jyly áseri – «Amýr jolbarysy» týraly basylymdar basshysynyń teńeýi, esine túsip, jymıyp qana otyrǵany daýsyz.
Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardager-jýrnalısi
Almaty