О́tken aptada Shymkent qalasynda jalaýyn kótergen jamby atýdan Azııa chempıonaty aıaqtaldy. Bul jarysqa sary qurlyqtyń 14 memleketinen kelgen 60-qa jýyq mergen «Majar», «Azııa», «Túrik» stılderi, halqymyzdyń dástúrli jaýyngerlik óneri jamby atý boıynsha synǵa túsip, ózara myqtylardy anyqtady.
Bir aptaǵa jalǵasqan dúbirli saıystyń alǵashqy eki kúni mergender «Majar» stılimen saıysty. Bul stıldiń ereksheligi – bir-birine irgesi japsarlas dıametri 90 sm bolatyn úsh nysana qatar qoıylady. Bulardy atpen shaýyp kele jatyp atady. Qansha oq jumsaısyz oǵan shekteý joq. Tek oq jiberýge arnalǵan 100 metrlik ólsheminen shyqsa bolǵany. Eń bastysy, attyń shabysy men mergenniń eptiligi úılesim tapqany lázim.
Osylaı eki táýlikke sozylǵan bul stıldiń jeńimpazy, ıaǵnı bas mergeni retinde 76,81 upaı enshilegen Saýda Arabııa sportshysy Hashım Alı ál-Tamımı tanylsa, ekinshi jáne úshinshi oryndardy qazaqstandaq qos saıysshy Batyr Beksaýyt (70,59 upaı, sýrette) pen Aıkóz Eralhan (67,68 upaı) enshiledi.
Kelesi saıys túri – «Azııa» stıli. Muny halyqaralyq jarystarda «Koreı» stıli dep te aıtady. Bul kúrdeli saıys túrine jatady. Araqashyqtyǵy 30 metr bolatyn sharshy pishindi tórt burysh úsh nysana qoıylady. Onyń birinshisiniń betin batysqa buryp ornalastyrsa, ortańǵy nysana týra qarap turady. Úshinshi nysana ádettegideı birinshi nysanaǵa qarsy betin shyǵysqa buryp turady. Árbir nysanada oqtyń daryǵanyna qatysty upaı beriletin ólshemderi bar. Bul stıldiń bas mergeni retinde 78,15 upaı jınaǵan saýdııalyq saıysker Hashım Alı ál-Tamımı ekinshi dúrkin jeńimpaz atansa, ekinshi-úshinshi orynǵa qazaqstandyq sportshylar Nursultan Birlikbaev (74,35 upaı) pen Aıkóz Eralhan (72,83 upaı) ıe boldy.
Kelesi jarys «Túrki» stıliniń ereksheligi – mergender bir-birine uqsamaıtyn eki nysanaǵa kezek-kezek oq jiberip myqtyny anyqtaıdy. Áýelgi nysana «qıǵash atý» dep atalsa, kelesisi «qabaq atý» delinedi eken. Bul eki nysana da – kúlli túrki jurtyna ortaq dúnıe. Mysaly, ertede mysyrlyq qypshaq-mamlýkter «qıǵash atýdan» saıys ótkizetini týraly mysyrlyq qypshaq oqymystysy Taıbuqa noıan: «Qabaq atý, qıǵash atý tásilderin arabtar bilmeıdi, bul – túrkilerdiń óneri», dep jazypty.
Bul ekeýi de – qazaq óneri. Biz beıǵam júrgende túrik aǵaıyndar enshilep alǵan. Buǵan halqymyzdyń «Talaıy qul men Áıim qyz» atty ǵashyqtyq dastanynda aıtylatyn myna bir jyr shýmaǵy dálel:
Qaǵyldy baǵanaǵa altyn qabaq,
Aınala jınalǵan kóp aldy qamap.
Qondyryp bıik baǵan ortasyna,
Basyna altyn jamby qoıdy qadap
Súıtip el at jaratyp baptasady,
Jınap qymyz-sýsynyn taqtasady.
Mergender «Altyn qabaq atamyz» dep,
Sadaq maılap, myltyǵyn oqtasady...
Bul saıys qorytyndysyna toqtalsaq, birinshi oryn 50,40 upaı jınaǵan qazaqstandyq mergen Batyr Beksaýytqa buıyrsa, ekinshi orynǵa 47,03 upaımen taǵy bir arab mergeni Rakan ál Mýbarak ıe boldy. Úshinshi júlde 41,19 upaı enshilegen ındonezııalyq Arsa Arrosýadqa buıyrdy.
Jarystyń qorytyndy kezeńinde ózimizdiń «Jamby atý» stıli sarapqa salyndy. Bul stıldiń erekshelegi – bıiktigi jylqynyń boıyna shaq keletin arasy 10 metr úsh baǵana ornatylyp, onyń basyna úsh túrli (altyn, kúmis, qola) jamby-nysana ilinip qoıyldy. Osy stıldiń tarıhı kóneligi haqynda tanymal derektanýshy – ǵalym Qaırat Sákıdiń eńbekterinde kezdesedi. «Ertede mysyrlyq qypshaq sarbazdary bıiktigi jylqynyń shoqtyǵymen qaraılas dińgek aǵashtyń usharyna dóńgelek temir sheńber ornatyp, sol sheńberden shaýyp kele jatyp sadaq oǵyn nemese naıza laqtyryp synasatyn bolǵan. Bul sheńber saıyskerlerdiń sheberligine qaraı ártúrli úlken-kishi pishinde bolady. Mergen nysany kózdep týra atatyn bolǵan. Iаǵnı bulaı atý úshin nysannyń bıiktigi men mergenniń at ústindegi otyrysy birdeı bıiktikte bolýy shart», dep jazady Qaırat Uzaquly.
Sonymen, halqymyzdyń «Jamby» atý stılinen 67,22 upaı jınaǵan taǵy bir arab mergeni Baber Alı ál-Tamımı jeńis tuǵyrynan kórinse, kelesi oryndar mońǵolııalyq Otgon-О́lzıı (59,01 upaı) men reseılik Lıýbov Morokaǵa (55,38) buıyrdy.
Bul retki chempıonattyń basty jańalyǵy – jarystyń sońǵy kúni tek jeńimpazdar men júldegerler arasynda asa qomaqty júlde taǵaıyndalǵan «Taıtuıaq» jambyny atýdan saıys uıymdastyryldy. Buǵan joǵarydaǵy tórt stıl boıynsha jeńimpaz hám júldeger atanǵan 9 mergen qatysty. Toǵyz metrlik bıik baǵana basyna jylqynyń toǵyz qabat quıryq qylymen baılanǵan taıtuıaqqa eshkimniń jebesi darymady. Iаǵnı «Taıtuıaq» ıesi anyqtalmady.
Jarys sońynda oryn alǵan mergender aqshalaı syılyq jáne dıplommen marapattaldy. Chempıonatty qorytyndylaǵan jamby atýdan Azııa federasııasynyń prezıdenti Erkebulan Ilııasov: «Bul – Azııa federasııasy uıymdastyryp otyrǵan alǵashqy is-shara. Sondyqtan muqııat daıyndaldyq. Qarjy aıamadyq. Barlyq shyǵyn úshin 60 mln teńge jumsalsa, osynyń 20 mln-y tikeleı efır uıymdastyrýǵa baǵyttaldy. Nátıjesinde, álemniń kez kelgen túkpirinde otyrǵan adamnyń bizdiń ıýtýb arnamyz arqyly chempıonatty bastan-aıaq tamashalaýyna múmkindik jasaldy», dedi.
Shymkent