Elimizde otbasylyq turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty keıingi jyldary qabyldanǵan ákimshilik jáne quqyqtyq jaýapkershilik jábirlenýshiler aryz jazbasa da is qozǵaýǵa múmkindik beredi. Polısııanyń túsindirýinshe, kórshi úıdegi aıqaı-shý týraly habarlamanyń ózi abıýzerdiń áreketine tosqaýyl qoıyp, jýan judyryqqa jaza arqalatýǵa negiz bola alady. Alaıda quqyqqa nóldik tózimdilik tanytqysy kelgen kýágerlerdiń basyn daýǵa qaldyrǵan 438-bap otbasy-oshaq qasyndaǵy qylmysty azaıtýǵa septigin tıgize ala ma?
Tártip saqshylarynyń jábirlenýshilerdiń aryzynsyz isti ashýǵa quqyq alǵany kópshilikti qýantyp otyr. Kýágerler men olardyń aıǵaqtary, sondaı-aq aýdıo jáne beınejazbalary jaza qoldanýǵa jetip jatyr. Bul ózgerister zardap shekkenderdi tıimdi qorǵaýǵa, salaaralyq úılestirýge jáne turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa qyzmet etetin birden-bir norma retinde qabyldanǵany ras. О́ıtkeni «erli-zaıyptynyń arasynda esi ketken túsedi» degen túsinik kóbine uıyp otyrǵan otbasynyń shattyǵyn buzbaý retinde emes, ydys-aıaǵy jıi syldyrlaıtyn úıdiń isine aralaspaýǵa qatysty aıtylyp ketkeni taǵy bar. Sondyqtan bolar, eldegi bolyp jatqan qaıǵyly oqıǵalardyń aldyn alý múmkin bolmaı barady. Jyldar boıy jalǵasyp kele jatqan zorlyq-zombylyqtyń saldary orny tolmas ókinishke aparyp, adam ólimimen aıaqtalǵan kezde jazyqtyny jazǵyryp, kúdiktini kópshilikpen birge kinálaýǵa áýespiz. Biraq quqyq buzýshylyqqa jol berip, qylmystyń bolýyna jol berýge belgili bir deńgeıde sebepshi bolǵanymyz jaıly jaq ashqymyz kelmeıdi.
Psıhologterdiń paıymynsha, agressorlardyń aıtqanynan shyqpaıtyn úıdegi jábirlenýshiniń deni úzdiksiz zorlyq-zombylyqqa eti úırenip ketedi. Sebebi tabıǵatynan názik jaratylys ıesiniń sezimge erik beretini bir bólek, qazaq qoǵamyndaǵy «áıel erkekten bir saty tómen turýǵa tıis» degen tujyrymy da otaǵasynyń aıtqanyna kónip, aıdaýymen júrýi qalypty dúnıe retinde qabyldanady. Tipti óz basyndaǵy zorlyq-zombylyqqa únsiz kónip qana qoımaı, balalaryn da úıdegi tırannan qorǵaýǵa kúshi jetpeıdi. Máselen, keıingi jyldary ógeı ákesi túgili, óz ákesinen jábir kórgen balalardyń arasynda asa aýyr qatygezdikpen óltirilgen oqıǵalar boldy. Eń soraqysy, jaǵa ustatar oqıǵaǵa kýá bola turyp, qylmysty jasyryp qalýǵa tyrysatyn analardyń áreketiniń artynda, psıhologter aıtqandaı, «tıranǵa táýeldilik» tur.
Osyndaı jaǵdaıda otbasyndaǵy álimjettikke ushyrap jatqan jábirlenýshilerdiń jan-jarasyn túsinip, zorlyq-zombylyqtan arashalap qalý mańyzdy bola tústi. Degenmen bizdegi zańnyń normasy zardap shegýshiniń quqyǵyn barynsha qorǵaýdy qarastyrǵanymen, kýágerlerdiń áreketin aqtap alatyn múmkindikti qaperge alǵan ba?
Kýá bolǵany úshin kináli me?
Kúshi keshe elorda turǵynynyń polısııaǵa kórshi páterdegi quqyq buzýshylyq týraly habarlaǵany úshin aıyppul arqalaı jazdaǵany belgili boldy. Kýágerdiń sózinshe, kórshi úıde qatty aıqaılaǵan daýystar shyǵyp, kúıeýiniń áıelin uryp jatqany estilgen. Kezekti aıqaı-shýdyń sońy orny tolmas ókinishke sebep bolmasyn degen ol quqyq qorǵaý organdaryna habar berip úlgeredi. Alaıda polısııa oqıǵa ornyna kelgen kezde janjal basylady. Sol úshin quzyrly organnan kelesi kúni habar bergen adamnyń ózine jalǵan qońyraý soqqany úshin jaýapkershilik qarastyrylyp, aıyppul salynýy múmkin ekendigi eskertilgen.
«Oqıǵa bolǵan kúni balalardyń «áke, joq» dep aıqaılaǵan daýystary estildi. Sol úshin polısııa shaqyrdym. Tártip saqshylary kelgenshe urys-keris basyldy. Shaqyrýǵa kelgen patrýldik polısııa maǵan qaıta qońyraý shalyp, kórshi páterde kúıeýiniń joq ekenin habarlady. Sóıtip olar áıeliniń sózine súıenip, tóbeles bolǵanyn joqqa shyǵardy», deıdi elordalyq turǵyn. Al kelesi kúni kýágerdiń ózine polısııadan qońyraý shalyp, fakt rastalmasa, jalǵan qońyraý úshin ÁQBtK-niń 438-bappen 110 myń teńge aıyppul salynatyny jetkizilgen.
Astanalyq turǵynnyń sózin áleýmettik jelide rastap, óz oqıǵalarymen bóliskender kóp eken. Máselen, bloger Alekseı Lodochnıkovtyń aıtýynsha, dál osyndaı jaǵdaı onyń da basynan ótken. «Ústińgi qabatta turatyn erli-zaıypty únemi urysyp-kerisetin. Kúıeýi áıeline judyryq jumsaıtyny anyq. Bir joly osyndaı kıkiljiń ústinde polısııa shaqyrtýǵa týra keldi. Polısııa jetemin degenshe, aıqaı-shý basylyp qaldy. Esikti toqyldatsa, eshkim esikti ashpaǵan. Sońynda tártip buzýshylyq týraly jalǵan aqparat bergen adam retinde aıyppul arqalaıtynym týraly eskertti. Biraq aıyppul salynǵan joq. Bireýdi qutqaramyn dep kináli bolyp ketýiń de múmkin eken», deıdi ol.
Taǵy bir turǵyn: «Áıelder aldymen ozbyr kúıeýinen qutqarýdy surap jalynady, sosyn kúıeýimen qosylyp alyp «jalǵan aqparat berdi» dep ústińnen aryz jazady. Osyndaı jaǵdaı óz basymnan ótti. Sondyqtan qazir bireýge kómekteser aldynda ábden oılanatyn boldym. Bizdegi zańnyń túsinbeıtin tusy mynaý: polısııa qońyraý soqqan adamnan dáleldeme talap etip júrgende, erkek áıeli men balalaryn jer jastandyrýy múmkin. Polısııaǵa osyndaı tolyq dálel kerek shyǵar», degen pikirin qaldyrǵan.
Nóldik tózimdilikti qoldan «óltiremiz»
Quqyq qorǵaýshy Dına Táńsáriniń aıtýynsha, bul másele burynnan bar. Jekelengen adamdar emes, quqyq qorǵaý uıymynyń sózine kúmán keltirý qalypty jaǵdaı ekenin aıtqan ol: «Áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq bolǵanyn aıtqan kezde polısııa tarapynan oqıǵany rastaý talap etiledi. Tipti Qylmystyq kodekstiń 274-babymen kórineý jalǵan aqparat taratty degen aıypqa ilinip jatamyz. Bir jaǵynan jábirlenýshilerdiń quqyǵyn qorǵaý úshin zań qabyldaıdy, ekinshi jaǵynan olar bizge osy zań aıasynda aqparat berýge múmkindik bermeıdi. Máselen, Ishki ister mınıstriniń orynbasary Igor Lepeha turmystyq zorlyq-zombylyq týraly jańa normany túsindirgen kezde «Azamattardyń ótinishi boıynsha áreket etemiz», dedi. Bizge «balanyń jylaǵany, áıeldiń óksip jylaǵan daýystary shyǵady», «túnde qatty tóbeles boldy» dep habarlasatyndar bar. Polısııa kýágerdiń sózimen kelip, tynyshtalǵan páterden eshteńe taba almasa, kýágerdiń ózine jalǵan aıyptaý boıynsha kiná artady. Eger istiń anyq-qanyǵyn tolyq tekserip, tergeý júrgizbeı jatyp, kýágerge aıyppul salý qonymsyz bolady. Sondyqtan zańdaǵy normany qabyldaıtyn kezde, osyndaı faktiler bolmaýy úshin zańǵa táýeldi aktilerdi naqty jazýy kerek. Áıtpese adamdardyń quqyq buzýshylyqqa nóldik tózimdiligin qoldan «óltirip alamyz». Al jábirlenýshilerdiń kóbi úıdegi deboshırdiń sózinen ary asa almaıtyny belgili», deıdi D.Táńsári,
Demek bul oqıǵa týraly polısııaǵa habar bermes buryn aldymen qabyrǵanyń syrtyna shyǵyp jatqan daýysty telefonǵa basyp, aýdıo-beınedálel jınaý kerek ekenin kórsetedi. Alaıda Astana qalasy Almaty aýdandyq polısııa basqarmasynyń ýchaskelik polısııa ınspektory Dosjan Jumabaev kásibı sheberlik bolsa, kýágerdiń dálelinsiz-aq oqıǵany anyqtaýǵa bolatynyn aıtady. Onyń aıtýynsha, ýchaskelik ınspektor oqıǵa týraly habar bergen adamǵa birden aıyppul sala almaıdy. Bul úshin aldymen tártip buzdy degen otbasynyń barlyq múshesinen jaýap alynyp, qajet bolsa jábirlenýshini májbúrli túrde sot saraptamasynan ótkizedi. Qosymsha kýágerdiń sózi dáleldi bolýy úshin basqa da kórshilerden jaýap alynyp, aldyńǵy shaqyrtýlar da saralanady. Sebebi keıbir kezde kórshilerdiń arasyndaǵy arazdyq ta jalǵan qońyraý soǵýǵa túrtki bolatyn kórinedi. Biraq mundaı faktiler myńnan bir ret qana kezdesedi. Degenmen aıyppuldy aıtpaǵanda, oqıǵa týraly habar bergen kýágerdi bólimshege aldyryp, qajet bolsa sottyń shaqyrýymen shapqylatýǵa ıtermeleıtin qazirgi tájirıbe quqyq buzýshylyqty joıýǵa kedergisin keltirmes pe eken?..