Qadiri bar el qundylyǵyn joǵaltpaıdy

Derbes el bolǵannan keıin daralyǵymyzdy tanytatyn, adamzat tarıhyndaǵy ornymyzdy aıqyndaıtyn ózindik ustyn, ózgeshe kelbet qashanda qajet. «Qıly zamannan ótip, búgingi kúnge jetken jurt keleshekte qandaı bolmaq, kimbiz demek. Qazaqtyń ulttyq qujaty qandaı bolýy shart?» degen kókeıkesti saýaldy taǵy bir márte ózimizge jáne el aǵalaryna qoıyp kórdik. Bizdiń búgingi suhbattasymyz – Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, elge belgili azamat Serikbek Dáýkeı. Qoǵamda qordalanǵan kóp saýaldy jadymyzǵa túıip, sanamyzǵa jıyp usyndyq ta, tómendegideı áńgime barysynda erkin oı, paıdaly paıymnyń nátıjesine qanyǵyp, ony oqyrman nazaryna usynýdy maqul kórdik. – Serikbek Júsipbekuly, kezinde bıliktiń basy-qasynda júrgen azamat retinde ózińizben áńgime qurýdy jón sanadyq. О́zińizge málim, qazirde el aǵalary halyqtyń úni retinde qazaq­­tyń qundylyqtaryn, sonyń ishinde ulttyq sýsyndarymyz – qymyz ben shubattyń mártebesin anyqtaıtyn zań shyǵarý kerektigin kún tártibine qoıyp otyr. Osy máselege oraı qolda bar qundylyqtarymyz jádigerge aınalyp, jańa zaman qatparynda qalyp qoımasa eken degen tóńirekte áńgimelessek. – Qazaqtyń dástúri – tunyp turǵan fılosofııa. Ulttyq taǵamdardyń quramyn ǵana emes, onyń tutyný, usyný tártibiniń ózi talaı ǵasyrlar boıy qalyptasqan tylsym bir ǵylymı negizge ıe. Máselen, qaı tamaqty qaı kezde ishý kerek, qaı músheni kimge tartady degen sekildi dástúrli tártiptiń ózi bógde elde joq salt-sana. Nege basty úlkenge tartamyz, jambas nelikten syıly múshe, áıelge qabyrǵa, balaǵa sıraq berý sekildi dastarqan jorasy qaıdan shyqqan? Mine, osynyń ózi tereń zertteýdi talap etetin ǵylymı jol. Ulttyq sýsyndardy alyp qarasty­raıyq, qymyzdyń 3 sapasy bar. Birinshisi – ýyz, bıe qulyndaǵanda paıda bolatyn asa qunarly nár, ol tek qulynnyń ǵana emes, adamnyń da densaýlyǵyna paıdasy zor. Ekinshisi – saýmal, adam aǵzasyna myń da bir em. Saýmaldy kesemen emes, áýeli qasyqtap iship, keıin birtindep kólemin arttyryp otyrý kerek. Úshinshisi – qymyz, onyń da birneshe túri bar. Qymyzdy sapyrý arqyly, shaıqaý arqyly onyń kúshin qoldan jaqsartady. Kúbide pisý, kúbiniń ózin tobylǵymen nemese qaıyńnyń qojyrymen ystaý arqyly daıyndaý tehnologııasyn arttyrýǵa bolady. Qanysh Sátbaev kezinde Tomskide oqyp júrgen kezinde ókpe (týberkýlez) aýrýymen aýyrǵan. Sol kezde ol kisi qymyzdy bir ydysqa quıyp, onyń ishine qazy salyp, álgi qymyz salynǵan qorjyndy attyń moınyna baılaǵan da, jylqyny jaıylymǵa bos qoıa bergen. Keshkisin jylqyny ustaǵan kezde kúnuzaq attyń moınynda shaıqalyp júrgen qorjyndaǵy qymyzǵa qazynyń maıy da, etiniń qunary da ábden sińip, sol sýsyndy ishkennen keıin Qanysh Imantaıuly qurt aýrýynan qulan-taza aıyǵyp ketken eken. Áne, ol halqymyzdyń san ǵasyrlardan kele jatqan ulttyq emi, ulttyq taǵamynyń shıpalyq nári. Ǵulama ǵalym ata-babadan kele jatqan dalalyq em-shıpanyń túrin kezdeısoq tańdaǵan joq, eń áserli ári qoljetimdi tabıǵı dárýmenge ony gene­tıkalyq túısik májbúrledi. Jáne sonyń arqasynda densaýlyǵyn nyǵaıtyp aldy. – Elimizde jekelegen shıpajaılarda berilgeni bolmasa, arnaýly qymyz, shubatpen em júrgizetin oryn ázirge bolmaı tur. Bálkim, búgingi el aǵalarynyń kún qurǵatpaı aıtyp jatqan usynystarynan keıin qolǵa alynar dep oılaımyz... – Biz qymyz ben shubattyń qunaryn, emdik qasıetterin bilgenimizben, elimizde áli kúnge osy ulttyq sýsyndarmen emdeý isin, arnaýly shıpajaı ashý máselesin jolǵa qoıa almaı kele jatyrmyz. Bir ǵana Belgııanyń ózinde qymyzben emdeıtin 78 shıpajaı bar. Biz qusap júzdep, myńdap jylqy baqpasa da, kermede shurqyratyp bıe baılamasa da belgııalyqtar qymyzben emdep, halqynyń densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa úles qosyp otyr. Men bir kezderi Atyraýda ákim bolyp­ qyzmet ettim. Ol kezde qurt aýrýy­na­ shaldyqqandar az emes edi. Ne isteý kerek? Halyqtyń densaýlyǵyn nyǵaıtý úshin árbir qazaqtyń ımmýnıtetin bala jas­tan kóterýimiz kerek qoı. Sony eskerip Atyraý mektepterinde qymyz ben shubatty oqýshylarǵa berý úrdisin qalyptastyrdym. Balalarǵa bir mezgil qymyz ben shubat berse, odan bizdiń úkimetimiz utpasa, utylmaıdy. Búgingi ul men qyz erteńimiz emes pe?! Memleket esebinen qarjy qarastyrylsa artyq bolmaıdy. Odan ekonomıkalyq shyǵyn kórmeımiz. Qaıta halyqtyń densaýlyǵyn nyǵaıtý arqyly paıdaǵa shash-etekten kenelerimiz anyq. Bul adam densaýlyǵyn jaqsartýmen qatar, ulttyq sýsyndy óndirip otyrǵan túıeshi, jylqyshylarymyzǵa da úlken kómek bolar edi. Osyny múltiksiz oryndaıtyn, taratyp beretin júıe bolsa, el tek túıe men jylqy basyn kóbeıtýmen ǵana shuǵyldanar edi. Qazaq úshin qymyz, shubatty óndirý qıyn emes, al ony satý, ótkizý baryp turǵan álegi kóp sharýa. Qymyzdy jınaıdy, ony aparyp jol boıyna ma, bazarǵa ma shyǵarady. Birde saýdasy bolady, birde bolmaıdy, baryp turǵan mashaqat. Al eger úkimet nemese jergilikti ákimshilik tarapynan belgili bir júıe bolsa, ony belgili tártipke keltirip mektepterge, shıpajaılarǵa ótkizetin bolsa, shaǵyn kásipkerlikti qoldaý degen osy emes pe?! Qymyz ben shubatty iship talaı syrqatynan aıyǵyp ketken azamattardy kózimiz kórip júr. Endeshe, nege qymyz, shubatpen emdeıtin arnaıy shıpajaı jasamasqa? Qarap otyrsańyz túıe Aqtaý, Atyraý, Aqtóbe, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan oblysynda ǵana emes, qazir Almatyda da barshylyq. Bizde shubatty qaıdan izdeımin deıtin másele joq. Tek uıymdastyra alsaq boldy. – Sózińiz óte oryndy. Qazir qymyz, shubatty ishý úshin qymyzhana izdeıtin boldyq. Japondar óz halqynyń aǵzasynan ıadrolyq qarýdyń zardabyn ketirý úshin ár oqýshyǵa kúnine bódeneniń 2 jumyrtqasyn jeýdi mindettegen eken. Múmkin, bizde de sondaı mindetter engizý kerek shyǵar? – Meıramhanalarǵa barsańyz shetten kelgen sýsyn men ishimdiktiń neshe túri bar, al qymyz ben shubat joq. Nege? Sebebi, búgingi qazaq qymyz ben shubatty umytyp bara jatyr. Teledıdardan jarnamalatyp jatqan túrli sýsyndarǵa da úırendi jurtymyz. Qymyz ben shubatqa da solaı úıretsek qoı. Bir ǵana gazet, jýr­naldaǵy maqalalar az, teledıdardan da, radıodan da, ǵalamtor betterinen de qy­myz ben shubatty nasıhattaýymyz qajet. Ult­tyq sýsyndarymyzdy el ishine keńi­­­nen tara­tatyn júıe qalyptastyrýymyz shart. Kez kelgen qazaq balasynan Ronal­dınıý degen kim deshi «fýtbolıst!» dep sańq ete qalady. Al sol bala qazaqtyń bir kókparshysyn tanymaıdy. Nege? О́ıtkeni, bizdiń kókpar sonaý qalanyń syrtynda, tizeden balshyq basyp jatqan jerde ótkiziledi. Ony tamashalaýǵa kim barsyn. Árıne, qoly jetken adam ǵana kókpar kórýge barady. Al kerlıng qalanyń qaq ortasynda ótkiziledi. Fýtbol da solaı. Sodan da bizdiń balalarymyz jat jurttyń sport juldyzdaryn bir týǵan baýyryndaı tanıdy. Mysalǵa keltirgende bóle-jaraıyn dep otyrǵanym joq, nege biz ózimizdiń ulttyq sport pen mádenıetimizdi talmaı nasıhattaı almaı otyrmyz degen suraqtyń jaýabyn tapqym keledi. Nemister qymyzdyń untaq túrin saý­dalaı bastady, Izraılde halyqaralyq túıe ortalyǵy jumys isteıdi. Olar túıeniń sútinen, etinen, júninen, tipti, súıeginiń ózinen san alýan ónim óndiredi. Shubattan balmuzdaq pen balalar taǵamyn jasap otyr. Al endi bizge de solaı jasap, ulttyq ónimderimizdi óz ishimizde nasıhattasaq, taratsaq, keńinen tutynsaq, bireý bizge tyıym salyp jatyr ma? Árbir ulttyq ónim etnografııalyq negizin saqtaı otyryp daıyndalýy tıis. Máselen, koreılerdiń tutynatyn taǵamdarynyń deni ashy dámdeýishten turady, orystar kvasyn nasıhattap otyr, qyrǵyzdyń ózi shora deıtin sýsynyn alys-jaqyn shet­elderge taratýǵa beıil. Biz qazir sheteldiń tamaq ishý dástúrine ıilip kettik te, ulttyq taǵamtanýymyzdan alystap qaldyq. Meniń jeke pikirimshe, elimizdegi meıramhanalar men kafelerge qymyz ben shubatty saýdalaýdy mindet etip qoıý kerek shyǵar. Mektepter men shıpajaılarda, emhana, aýrýhanalarda halyqqa bir mezgil aǵarǵan ishkizýdi erejege endirý kerek pe eken. Áıteýir qoǵamnyń qajet­tiligine aınaldyrý jolynda osy qy­myz ben shubattyń mártebesin kótere­­­­tin tyń serpilis jasaýǵa tıistimiz dep esep­teı­min. Ol úshin bizge, mindetti túrde, zań kerek! Bir mysal keltireıin, Túrkııada et máselesi qıyn ekenin barshamyz bilemiz. Bul týraly olarda arnaıy zań bar. Eger túriktiń qoıy qozdasa, aýyldyń mal doǵdyry kelip tóldi maquldaıdy eken. Jańaǵy tólge syrǵa taqqannan keıin zańdy qujatqa tirkelesiń, memleket mal ıesiniń esep-shotyna 200 dollar aýdarady. Ol qozyny satasyń ba, soıyp jeısiń be, álde kóbeıtesiń be, onda memlekettiń aqysy joq. Saǵan tek túriktiń bir malynyń basyn ekeý etkeniń úshin memleket aqy tóleıdi. – Sonda 200 dollar qarjy ne úshin beriledi? – Mal basyn kóbeıtkeni úshin. Ár túrik mal basyn sóıtip kóbeıtse, kúni erteń memleketi etten tarshylyq kórmeıdi, ózge elge alaqan jaıyp et suramaıdy. Memlekettiń zańyn attap eshkim shetke mal satpaıdy. Eger men bıyl 10 qoıdyń basyn kóbeıtsem, meniń shotyma 2000 dollar túsedi. Sosyn men urǵashy maldyń basyn kemitpeı, keler jyly 20 bas tól alýdy kózdeımin. Maly kóbeıgen adam memleketke qol jaımaıdy, óz kúnin ózi kúıtteıdi. Onyń sharýadan qoly bosamaıdy, jumys ornyn ashady. Tek qana alǵa jyljýdy oılaıdy. Bizde de dál solaı jasaý kerek. Qazir qarap otyrsańyz bizde dotasııa, sýbsıdııa alý úshin tabanyńnan taýsylasyń. Memleket sharýamen tikeleı jumys jasaýy tıis sekildi. Sonda eshqandaı bıýrokratııa da, sybaılastyq ta bolmaıdy. Munyń bárin tizbelep otyrǵan sebebim, memleketti baıytamyz, halyqtyń jaǵdaıyn túzeımiz, halyqaralyq talaptarǵa saı zaıyrly qoǵam quramyz desek – bizde barlyq salanyń zańdary tolyq bolýy kerek. Qymyz ben shubat týraly da, qazaqy jylqy, túıe, tipti, qazaqtyń salt-dástúrine baılanysty da arnaýly zańdar qabyldanýy qajet. Qazir saparlap aýyldardyń ústinen ótkende baıqańyzshy, bizde baıaǵydaı atpen salt júrgen adamdar azaıǵan. Nelikten? Eldiń bári jeke kólikke aýysqan joq qoı. Elde mal az degen sóz. Nege az? О́ıtkeni, qazir mal ustaý qıynnyń qıyny bolyp bara jatyr. Ár shaǵyn aýylda 60 tútin bar desek, sonyń ár shańyraǵynda 1 buzaýly sıyr, 1 taıynsha, 5-6 qoı, 1-2 qulyndy bıe ustap otyrsa qandaı jaqsy! Ol aýyldyń jastary jumys izdep qalaǵa qashpaıdy, úlkenderi ulttyq dástúrdiń qaımaǵyn buzbaı, saqtap otyrar edi. Sondyqtan memleket aýyl sharýashylyǵyn kóteretin sharýaǵa tikeleı qadam jasaýy kerek tárizdi. – Qymyz ben shubattyń zańdyq mártebesin bir anyqtap alyp, kúni erteń bolar EKSPO-2017 kórmesinde kúlli álem jurtshylyǵy aldynda na­­sı­hattasaq pa deıdi ishki bir oıymyz... – О́te oryndy oı. Meniń jeke paıymym boıynsha, negizi qazaqtyń salt-dástúrin bir sáttik jarq ete qalatyn qoıylym nemese kórme taýary sekildi kerek kezinde ǵana el nazaryna usynbaýymyz kerek. Qazir qazaqtyń shapanyn árisi teledıdardan, berisi toılardan ǵana kóretin boldyq. Tek Naýryz merekesinde ǵana kıiz úı tigip, qymyz sapyramyz, sheteldik qonaqqa ǵana qyzdarymyzdy sáýkelemen, sholpysyn syldyrlatyp shyǵaramyz da, ulttyq taǵamdarymyzben syılap, odan keıin bárin jyly jaýyp qoıamyz. Bul, árıne, durys emes! Baıqasańyz, qazaqqa Amerıka men Batystyń salt-dástúri, ómir súrý obrazy enip barady. Ony toıtaryp, ulttyq kelbetimizdi saqtap qalý úshin naqty saıası ustanym kerek. Elimizdiń zań shyǵarýshy jáne ony qabyl­daýshy organdary qanshama qujat qabyldady. Biraq «Ulttyq qundylyq­tardy qorǵaý týraly» áli bir tolyqqandy zań qabyldanǵan joq. Ulttyq mádenıet, ulttyq salt-dástúr, ulttyq qoltýma, túlik túrleri, ulttyq óner, t.b. týraly arnaıy zańymyz bolsa, qane! Osyndaı qundylyqtardyń barshasynyń quqyǵyn, zańdy qatynasyn retteıtin nemese jekelegen túrde de zań aıasynda áreket etetin qujat bolýy kerek. Qazir aǵylshyn ǵalymdary eń alǵash jylqyny qolǵa úıretip, qymyz óndirý osy qazaq jerinde bastalǵan dep dáleldep otyr. Shyńǵys hannyń áskeri qazaqtyń jylqysymen jarty álemdi baǵyndyrǵan. Búgingi tańda halyqaralyq dárejede zańmen qorǵalǵan aǵylshyn, arab, túrikmen jylqylary bizdiń qazaqy jylqydan taraıdy da, al ózimizde ne zań joq, ne ulttyq jylqy tuqymy joq. Qazaqtyń etin qyrǵyzdar, qymyzyn nemister enshilep jatyr, biz sonda ne istep otyrmyz? Nege óz ultymyzdyń tóltýmasyn ózgeniń qanjyǵasyna baılap berip ne qarap júrmiz? Sonyń bárin búgin qalpyna keltirý, qalyptastyrý qajet. Ol keler urpaqtyń nesibesi men turaqty tirshiliginiń altyn arqaýy ǵoı. Bálkim bul áreket ekonomıkamyzǵa pálendeı áser et­peýi múmkin, alaıda saıası turǵydan biz­diń ulttyq, memlekettik ustynymyzdy dú­nıe júziniń aldynda naqtylap bereri haq. Biz qazir Qazaqstandaǵy barsha ult ókilderine qandaı jaǵdaı jasap otyrsaq, ózimizdiń ulttyq qundylyqtarymyzǵa da sondaı jaǵdaı týdyrýymyz kerek. Mem­lekettiń áleýetin tanytý úshin óz­gege óz qundylyqtarymyzdy pash etip maqta­­­nýy­myz qajet. Syrt kózdi qazaqtyń tabıǵa­ty­men tań-tamasha etýge talpynys jasaıyq. – Ulttyq qundylyqtarǵa ún qatqan nıetińiz oń sheshimin tapsyn deıik. Áńgimelesken Qanat ESKENDIR, «Egemen Qazaqstan».