BAQ-ta Qazaqstannyń Qashaǵan ken ornyndaǵy munaı kompanııalaryna qoıatyn talabynyń 150 mlrd dollarǵa deıin ósip ketkeni týraly aqparat taraǵan edi. «Bloomberg» agenttiginiń jazýynsha, Qazaqstan tarapy Qashaǵan operatory «North Caspian Operating Company N.V. (NCOC)» ústinen 13 mlrd dollar talap etip, shaǵym túsirgen. Keıin talap somasy 15 mlrd dollarǵa jetken, birazdan soń on ese kóterilgen.
Qazaqstan nege mundaı qadamǵa bardy? Aldyn ala belgili bolǵan málimetke súıensek, halyqaralyq kompanııalardyń tender prosedýralaryn buzýy jáne merdigerlik jumystardy tolyq kólemde oryndamaýy shaǵymdanýǵa sebep bolǵan. Soǵan baılanysty 150 mlrd dollar kóleminde ótemaqy suralyp otyr. Qazaqstan Úkimeti ıgerý bastalǵannan bergi kidiristerge, tehnıkalyq qıyndyqtarǵa jáne artyq shyǵyndarǵa ushyraǵan alyp ken ornyndaǵy óndiris shyǵyndary boıynsha 15 mıllıard dollarlyq arbıtrajǵa qatysyp qoıdy.
«Qosymsha talap 138 mıllıard dollarǵa deıin joǵalǵan paıdaǵa qatysty jáne Úkimetke ýáde etilgen, biraq ken oryndaryn ázirleýshiler jetkizbegen munaı óndirýdiń qunyn esepteýdi kórsetedi», deıdi attaryn atamaýdy suraǵan adamdar. О́ıtkeni bul aqparat áli ashyq derekterde jarııa etilmedi.
Derek kózderiniń málimetinshe, Qashaǵandy ıgerý kelisimsharttaryna qatysty taǵy bir ótemaqy talap etilip jatyr, ol sybaılas jemqorlyq áreketine baılanysty.
Qashaǵandaǵy ken ornyn ıgerýge birneshe kompanııa qatysady, onyń ishinde «Eni SpA», «Shell Plc», «Exxon Mobil Corp.» jáne «TotalEnergies SE» bar.
«Ken orny sońǵy on jyldyqtardaǵy eń iri ashylýlardyń biri, soǵan qaramastan onda birqatar túıtkil bar: alty aıǵa jýyq qatyp qalǵan teńizden bastap ýly gazdyń joǵary konsentrasııasy bar rezervýarǵa deıin. Qashaǵan mejelengen merzimnen segiz jylǵa keshigip, óziniń alǵashqy munaıyn 2013 jyly qyrkúıekte óndirdi. Alaıda ashyla salysymen bir aıdan soń qubyr jelisinen aqaý tabyldy. О́ndiris 2016 jyly qaıta jalǵasty, 2017 jyly ken ornyndaǵy óndiris deńgeıi birtindep 270 000 (kúnine) barrelge jetti. Jobanyń alǵashqy kezeńderinde ıgerýshi Eni Qashaǵan kúnine 1,5 mln barrel óndire alatyn deńgeıge jetedi dep eseptedi.
Jobany basqaratyn «North Caspian Operating Co» birlesken kásiporny óz ótinishinde arbıtrajdyq talqylaýǵa jatatyn Qashaǵan ónimderin bólý týraly kelisimniń keıbir erejelerin qoldanýǵa qatysty birqatar daý bar ekenin habarlady. О́tinishte merdiger-kompanııalardyń kelisimsharttarǵa sáıkes áreket etkeni aıtylady. Daý-damaıdyń konfıdensıaldy sıpatyna baılanysty «NCOC» ári qaraı pikir bildirýden bas tartty», dep jazady halyqaralyq basylym.
Energetıka mınıstrligi óz kezeginde daýdyń arbıtrajdy tártippen sheshiletinin jáne munyń taza kommersııalyq daý ekenin meńzep, qandaı da bir derek keltirýden bas tartqan.
«Eni» kompanııasynyń habarlaýynsha, Qazaqstan bıligi arbıtrajdyq prosedýrany bastap ketken. Italııalyq kompanııa úderis sharttaryna qatysty naqty málimet aıtqysy kelmegen, degenmen tutastaı alǵanda «talap qoıý negizderin nemese suralǵan ótemaqynyń naqty somalaryn aqylǵa qonymdy nemese senimdi dep sanamaıtynyn» málimdegen.
«Bloomberg» habarlaýynsha, Qazaqstannyń apellıasııalyq soty kúkirtti saqtaýǵa qatysty Úkimettiń shaǵymyn qanaǵattandyrǵannan keıin kompanııalardy ekologııalyq buzýshylyqtar úshin bólek 5,1 mıllıard dollar aıyppul kútip tur. Ken ornynyń operatory bolsa ekologııalyq jáne qarjylyq shaǵymdarǵa baılanysty óz kinásin moıyndaýdan bas tartady.
«Qazaqstan buǵan deıin eldegi eki iri ken ornyndaǵy sátsizdikterge baılanysty álemdik alpaýyt kompanııalarmen teketiresip qalǵan bolatyn. 2020 jyly «Shell», «Eni» jáne olardyń Qarashyǵanaq munaı-gaz kásiporny boıynsha seriktesteri tabysty úlestirý boıynsha memleketpen týyndaǵan daý-damaıdy retteý úshin 1,3 mlrd dollar tóledi. 2008 jyly Qashaǵan boıynsha seriktester qarajatty artyq jumsaý jáne keshiktirý boıynsha daýdy retteý úshin 5 mlrd dollar tóleýge jáne úlken úlesti memlekettik «QazMunaıGaz» kompanııasyna satýǵa májbúr boldy. Qazir Qazaqstandaǵy eki iri munaı kenishin basqaratyn kompanııalardy el Úkimeti arbıtrajǵa jiberip jatyr, istiń barysy ruqsatsyz jumsaldy degen aıyppen mıllıardtaǵan dollar kiriske qaýip tóndiredi deıdi máselemen tanys adamdar», dep jazady «Bloomberg».
Basylymnyń meńzeýinshe, eger osy iste memleket tabysqa jetse, onda ónimdi bólý týraly kelisimder boıynsha ken oryndarynan túsetin kiristerdiń kóbirek bóligin ala alady.
Qazirge deıin belgili bolǵan jarııa emes aqparattar boıynsha, naýryz aıynda Úkimet Qashaǵan men Qarashyǵanaqtaǵy isti baqylaý úshin Jeneva men Stokgolmde arbırtrlardy taǵaıyndaǵan. Al kompanııalar óz arbıtrlaryn áli bekitpegen. Shaǵym barysynda Qashaǵan jóninde – 2010-2018 jyldar, Qarashyǵanaq jóninde – 2010-2019 jyldar aralyǵy qarastyrylady. Shaǵymdaǵy negizgi aıyptaý – merdiger-kompanııalar Qashaǵandaǵy jumysty tolyq kólemde oryndamady jáne eki joba boıynsha tender prosedýralaryn buzdy.
«Qazaqstannyń Energetıka mınıstrligi, Qashaǵan jáne Qarashyǵanaq boıynsha basqarýshy kompanııa «North Caspian Operating Company N.V. (NCOC)» jáne «Karachaganak Petroleum Operating B.V.» pikir bildirý týraly ótinishke jaýap qatpady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jyldyń qańtarynda bolǵan jappaı tártipsizdikterden keıin el ekonomıkasyn qoldaýǵa tyrysyp jatyr. Ol olıgarhtarmen kúresýge jáne ulttyq baılyqty áldeqaıda ádil bólýge ýáde berdi. Derek kóziniń málimetinshe, Qazaqstan Úkimeti arbıtrajdan kóbirek munaı tabysyn alýdy ǵana oılap otyrǵan joq. Úkimet jergilikti kompanııalardyń tabysyn arttyrý esebinen bul isti ishki ekonomıka úshin meılinshe tıimdi úderiske aınaldyrý maqsatynda munaı kásiporyndary paıdalanyp otyrǵan tender júıesin ózgertýge múddeli», dep jazady basylym.
Qashaǵanǵa kompanııalar 50 mlrd dollar kóleminde ınvestısııa quıǵan. Bul rette jobadaǵy basty seriktester – «Shell Plc», «Exxon Mobil Corp.», «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy, «Eni SpA» jáne «TotalEnergies SE.» «Shell» jáne «Eni» bastaǵan Qarashyǵanaq seriktesteri jobaǵa 27 mlrd dollardan astam qarjy salǵan.
Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Abzal Narymbetovtiń aıtýynsha, Qashaǵan ken orny týraly belgili bolǵan sátte-aq álemniń alpaýyt kompanııalary ony ıgerýge qyzyqty. Qatty umtyldy. Konkýrsqa qatysyp, jeńimpaz bolýǵa baryn saldy. Ishinde birqatar myqty kompanııa boldy.
«Alaıda tańdaýdyń naryqtyq kapıtalızasııasy 50 mlrd dollar, táýligine 0,7 mln barrel óndire alatyn «Eni» kompanııasyna túskeni túsiniksiz. Joba 2016 jyly, bekitilgen merzimnen birneshe jylǵa keshigip jáne alǵashqy baǵalaýdan 7 ese artyq bolatyn 60 mlrd dollar shyǵynmen bastaldy. Jobalyq óndiris deńgeıi – táýligine 400 myń barrel, qazir zaýyttaǵy qıyndyqqa baılanysty táýligine 100 myń barrel óndirip jatyr. Qazaqstan 2000 jyldardan beri bilim salasynyń ózine 40 mlrd dollar jumsaǵan emes. Al mundaǵy 60 mlrd dollar – tek bir jobanyń quny ǵana. Memleket bul sátsizdikten sabaq alýǵa tıis jáne aldaǵy ýaqytta osyndaı mańyzdy jobalarǵa arnap operator tańdaý kezinde qatań irikteý uıymdastyrǵany jón. Krıterıı kompanııanyń tehnologııalyq jetistigine, qarjylyq, tehnıkalyq jáne kadrlyq múmkindikterine negizdelýi kerek», deıdi sarapshy.