Aýyl reformasy: mejeler men múmkindikter

ÚKIMET Sońǵy jyldary elimizde aýyl sha­rýashylyǵy, ásirese, mal sharýa­shylyǵy salasyna alań­daý­shylyq baıqalady. Bul qaı eldiń de bolmasyn ekonomıkasynda mańyzdylyǵymen erekshelenetin aýyl sharýashylyǵyna degen qoǵamdyq kózqarastyń shynaıy qalyptasyp kele jatqandyǵy dep aıtýǵa bolady. Sodan da bolar, elimiz táýelsizdik alǵaly agrarlyq óndiristi jaqsartý maqsatynda atqarylyp jatqan is-sharalar men ondaǵy kemistikterdi de baıqamaý múmkin emes. Elimizdiń aýylsharýashylyq óndirisinde álemniń damyǵan elderinde tıimdiligimen erekshelengen kóptegen ozyq tehnologııalar men qundy mal, ósimdik tuqymdary keńinen qoldanys tabýda, atap aıtqanda, qoǵamdyq negizde iri qara mal tuqymdarynyń respýblıkalyq palatalary qury­lyp, mal tuqymdaryn asyldandy­rý is-sharalaryn basqarý, retteý, tıimdiligin baǵalaý máseleleri tikeleı sharýashylyq qurylymdar enshisine berildi. Sonymen qatar, jyldan-jylǵa aýylsharýashylyq óndirisine memlekettik sýbsıdııa túrleri men aýqy­my artyp keledi. Egin, dándi da­qyldar sharýashylyǵynda da ınnovasııalyq jetistikterdiń arqa­synda buryn bol­maǵan rekordty kór­set­kishterge qol jetkizilýde. Sonym­en qatar, memleket ta­rapynan aıtarlyqtaı qoldaýlar men qarjylaı kómekterdi ıelene, aýyl­sharýashylyq qurylymdary óndirgen ónimderin erkin baǵada puldap satý arqyly da birshama qarjylyq jaǵdaılaryn jaqsartýda. Degenmen, ázirge elimiz tabıǵı múm­kindikterine saı aýyl sharýashy­lyǵy salasy damyp keledi dep aıtý­ǵa bolmaıdy. Osyǵan oraı, aýyl sha­rýashylyǵy óndirisinde sheshimin tappaı otyrǵan kúrdeli problemalar jeterlik sııaqty. Bul rette, aýyl sharýashylyǵy jer qatynastaryn retteý, memlekettik sýbsıdııalaýdy jetildirý jáne aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy shaǵyn, qosalqy sharýashylyqtar qyzmetteri tıimdiligin arttyrý sııaqty úsh máse­lege erekshe toqtalǵym keledi. Aýylsharýashylyq jerleri aýyl ekonomıkasynda negizgi kapıtal, óndiris kózi bolyp esepteledi. So­dan da bolar aýyl reformasy aýyl­sharýashylyq jerlerin jekemenshikke jáne uzaq merzimge jalǵa berý, sondaı-aq, olardy bankterge kepildikke qoıý arqyly nesıe alý múmkindikterin zańdastyrý is-sharalarynan bastalýy kezdeısoqtyq bolmasa kerek. Biraq ta, ókinishke qaraı, búginde elimizde aýylsharýashylyq jerlerin jekemenshikke ıelengender úles sal­maǵy óte tómen. Sondaı-aq, uzaq mer­zimge (49 jyl) jalǵa berilgen jer­lerdiń de maqsatty paıdalaný deń­­geıi, ásirese, Ortalyq, Soltústik Q­azaq­­stan óńirlerinde, sondaı-aq, bank­terge jerlerin kepildikke qoı­yp nesıe alǵandar sany da kóńil kón­shi­ter emes dep aıtýǵa bolady. Mysaly, jasyratyny joq, jalǵa alǵan aýylsharýashylyq jerlerin ózi de paıdalanbaı, ózgeniń paıdalanýyna da qolbaılaý jasap otyrǵandar barshylyq. Osy atalǵan jaǵdaılarǵa baılanysty bolsa kerek aýylsharýashylyq jerleriniń qunarlylyǵyn saqtaý, jaqsartý, zııandy is-áreketterden, ta­bıǵı qubylystardan qorǵaý máse­leleri de búginde nazardan tys qalyp otyr. Menińshe, bul máseleniń túıini aýylsharýashylyq jerlerin tıimdi nemese múldem paıdalanbaýshylarǵa áserli is-áreketter men qajet jaǵdaıda jerdi memleket qoryna qaıtaryp alý tetikteriniń qaýqarsyzdyǵynda jatyr. Sondyqtan da, birinshiden, keleshekte jergilikti atqarýshy organdarǵa ózderi bergen aýylsharýashylyq jer­­lerin olardy paıdalanýda zań buzý­shylyq faktileri oryn alǵan­da, tıisti aldyn ala eskertý is-shara­lary nátıjesiz bolǵanda, olardy mem­lekettik qorǵa (sotsyz) qaıtaryp alý quqyǵy zańdastyrylsa, ekinshiden, aýylsharýashylyq jerlerine salyq mólsheri onyń bonıtetimen qosa, jaıylymdyq, shabyndyq jerlerdiń mal azyǵyndyq ósimdikter qoryna baılanysty jáne maqsatty paıdalanbasa jer ıelenýshige qarjylaı tıimsizdik keltiretin deńgeıde qalyptastyrylsa, úshinshiden, jalǵa paıdalanylatyn aýylsharýashylyq jerleriniń qunar­lylyǵyn saqtaý, jetildirý, zııandy jaǵdaılardan qorǵaý mindetterin, elimizdegi múlikterdi jalǵa paıdalaný týraly azamattyq zań aktilerindegi ustanymdarǵa saı, ıaǵnı jalǵa bergen múliktiń paıdalaný jaramdylyǵyn jaldaýshy qamtamasyz etedi degendeı, memleket óz quzyryna alsa, jalpy aýylsharýashylyq óndiri­sine degen jaýapkershilik pen onyń tıimdiligi eselep artar edi. My­saly, Germanııada azyq-túlik nary­ǵynda aıtarlyqtaı baǵa ósýi men turaqsyzdyǵy qalyptasqanda tıisti ókiletti organ óz sheshimimen ony qalypty jaǵdaıǵa keltirip, sodan keıin onyń negizdiligin quqyq qorǵaý organdary qatysýmen saralap, tıisti sheshimge keledi eken. Sonymen qatar, aýylsharýashylyq jerlerin paıdalanýǵa bergende onyń kólemin, oǵan suranys bildirgen kásipkerdiń jerdi maqsatty, tıimdi paıdalanýǵa baılanysty materıaldyq-tehnıka­lyq, ıntellektýaldyq múmkindik­t­erine sáıkestendirýdiń de mańyzy zor. Mysaly, ekonomıkasy qaryshtap damyǵan shetelderde aýylsharýa­shy­lyq jerlerin jalǵa berý tásili keńinen qoldanylady, ıaǵnı jasyratyny joq, bul arqyly memleket aýylsharýashylyq óndirisine tıisti memlekettik qoldaý, baqylaý men retteý tetikterin zańdy túrde paıdalanýǵa quzyrly bola alady eken. О́rkenıetti elderdiń qaısysynda bolmasyn aýyl­sharýashylyq óndirisi memlekettik qarjylaı qoldaýsyz joǵary deńgeıge jetip otyrǵan joq degenimizben, onyń deńgeıi men qarjylandyrý tetikteri óndiriletin ónimder kólemi jáne sapa­lyq kórsetkishterimen tikeleı baılanysty bolatyndyǵyn eskerý kerek sııaqty. Sondyqtan da bolsa kerek, bizde de aýyl sharýashylyǵyna degen sýbsıdııa kólemi men túrleri jyldan-jylǵa artyp kele jatqanymen, óndiri­letin ónimderdiń sandyq-sapalyq kórsetkishterinde aıtarlyqtaı oń ózgerister baıqalmaı otyr. Osyǵan oraı, Elbasymyz da aýylsharýashylyq óndirisin memlekettik sýbsıdııalaý júıesin jetildirýdiń qajettiligin birneshe márte atap ótken bolatyn. Bul jerde meniń oıymsha, elimizde búgingi qoldanystaǵy sharýashylyq qurylymdary boıynsha «Ala qoı­dy bóle qyryqqan júnge jary­maıdy» degendeı, sýbsıdııalaý júı­e­si, basqasyn aıtpaǵanda, elimiz agro­ónerkásip kesheni boıynsha teń naryqtyq ınfraqurylymdyq ortany qalyptastyrmaı áli de biz kútkendeı tıimdi bola almaıdy. Bir ǵana mysal, asyl tuqymdy mal bastaryn baǵýǵa yntalandyrý úshin de ( satyp alǵany úshin beriletin sýbsıdııa emes) sýbsıdııa bólý qajettiligin túsiný qıyn, ıaǵnı kásipker tabystylyq aýqymyn arttyrý úshin joǵary ónimdilik mal bastaryn ósirýge ózdiginen qulyq­ty bolýy kerek. Demek, sharýa­shylyq qurylymdary boıynsha mem­lekettik sýbsıdııalaý júıesi tek qana asyl tuqymdy mal bastaryn, joǵary sortty dándi daqyldar, ósimdikter tuqymdaryn satyp alýǵa qoldanylyp, bul maqsatqa arnalǵan qalǵan memlekettik qarjy tıisinshe respýblıkalyq, oblystyq deńgeılerde ortalyqtandyrylǵan qarjy qory esebinen jalpyǵa ortaq, ıaǵnı jaıy­lymdyqtar men shabyndyqtardy sýlan­dyrý­ǵa, aýylsharýashylyq jer­leri qunarlylyǵyn, malazyǵyndyq ósimdikter qoryn, mal azyǵy qunar­lylyǵyn (quramajem daıyndaý), sýarmaly jerler paıdalaný, son­daı-aq, shaǵyn aýylsharýashylyq qury­lymdary tıimdiligin art­tyrý­ǵa baılanysty is-sharalar qar­jylan­dyrylsa, keleshekte aýyl­sharýashylyq óndirisi tyń beleske kóteriledi dep esepteımin. Bul oraıda, burynǵy ozyq tájirıbelerdi eskerip, aýyldyq aımaqtar boıynsha joǵaryda atalǵan máselelerdi sheshý maqsatynda, mamandandyrylǵan, ar­naıy materıaldyq-tehnıkalyq jab­dyqtarmen jasaqtalǵan óndi­ristik bir­lestikter qyzmetterin qalyp­tasty­rý­dyń mańyzy zor. Sondyqtan da, aýylsharýashylyq óndirisin memleket sýbsıdııalaý júıesin túbegeıli jetil­dirmesek, keleshekte mal ónim­derin syrttan satyp alý tıimdi bola­tyn jaǵdaıǵa urynýymyz ábden múmkin. Álemdik tájirıbeler kórsetip otyrǵandaı, qaı ýaqytta bolsa da, aýylsharýashylyq óndirisiniń negizin iri sharýashylyqtar qalyptastyrǵan, ıaǵnı olar eńbek ónimdiligin arttyrýda, ınnovasııalyq jetistikterdi paıdalanýda, álemdik naryqta da aıtarlyqtaı beriktigimen erekshelenedi. Osyǵan oraı óz is-tájirıbeme súıenip aýyl sharýashylyǵy aýdandary deńgeıinde memleket-jeke­menshik qaýymdastyǵy negizinde aýylsharýashylyq ónimderin óndi­rýshi, jabdyqtaýshy jáne óńdeýshi qu­rylymdary kooperasııalaryn qurýdy shaǵyn sharýashylyq qurylymdar tıimdiligin arttyrýdyń birden-bir utymdy joly dep esepteımin. Atap aıtqanda, bul sharýashylyq birlestiginiń ereksheligi: birinshiden, jergilikti atqarýshy organdardyń, ónimder óndirýshi, materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaýshy jáne óń­deýshi sharýashylyq qurylym­­darynyń, ekinshiden, aýylsharýashylyq ónim­derin óndirýshilerdiń múlkine, jerine, óndirgen ónimderine menshiktik quqyǵy saqtala, materıaldyq-tehnıka­lyq jabdyqtalýda, aýylsharýashylyq ónimderin óndirýde, óńdeýde jáne ótkizýde birlesken qyzmetter júıesi qalyptasady, úshinshiden, birlestik (kooperasııa) quraltaıshylarynyń tabys kólemi oǵan tikeleı qatysty qyzmetter úlesimen anyqtalady. Eskeretin jaıt, bul kooperasııalyq qurylym qyzmetterin úılestirý, retteý jáne memlekettik qoldaý máse­lelerimen tıisti jergilikti atqarý­shy organdar aınalysady. Aýyl sharýashylyǵy óndirisinde ózekti máselelerdiń biri retinde aýyl­­d­yq aımaqtardaǵy jeke, otbasy sharýa­shylyqtary erekshelikterin aıtýǵa bolady. Statıstıkalyq máli­metter boıynsha, elimizdiń qosalqy, otbasy sharýashylyqtarynda iri qara malynyń 76,6%, qoıdyń 41,2%, jylqynyń 21,7%-y ósirilip, mal, qus etiniń 70,0%, sútiniń – 83,3%, taýyq ju­myrtqasynyń 33,4%, qoı júniniń 63,4%, qarakól eltirisiniń 77,8%-y ón­diriledi eken. Sonymen qatar, kókónis, kartop ónimderiniń basym bó­li­gi­niń de jeke sharýashylyqtarda ón­diriletindigi jıi aıtylady. Osyǵan oraı, elimizdiń aýylsharýashylyq óndirisin damytýda basty maqsat nege aýyldyq eldi mekenderdegi jeke qosalqy, otbasylyq sharýashylyqtar qyzmetterin jandandyrýǵa baǵyttal­maıdy degen oı eriksiz keledi. Biraq ta, jeke qosalqy, otbasy aýylsharýashylyq ónimderin óndiretin sharýashylyqtar boıynsha turaqty esep-qısap qujattarynyń óz máninde júrgizilmeýinen, olarda óndirilgen ónimder kóleminiń naqtylyǵy da aıtarlyqtaı kúmán keltiretindigin, ekinshiden, bul qurylymdardaǵy óndirilgen aýylsharýashylyq ónimderi úles salmaǵynyń joǵarylyǵy negizinen, jekeshelendirýden keıingi ótpeli kezeńde aýylsharýashylyq (astyqtan basqa) ónimderi kóleminiń kúrt tómendeýinen múmkin bolyp otyrǵanyn da jasyrýǵa bolmaıdy. Negizinde búginde jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtarynda óndiriletin ónimder kólemin naqty anyqtaý múmkin de emes dep aıtýǵa bolady. Sonymen qatar, bul qurylymdar aýyl reformasynda da, birshama aýyl turǵyndary qonys aýdarý faktilerin aıtpaǵanda, basqadaı ózgeriske ushyraı qoıǵan joq. Sondyqtan jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtarda ónimder óndirý kólemi burynǵydan eselep artyp otyr dep aıtý qıyn. Demek, aýyldyq jeke qosalqy, otbasylyq sharýashylyqtar, olarda eńbek, ónimdilik kórsetkishterin arttyrý múmkindikteriniń obektıvti shekteýliligi men turaqsyzdyǵyna baılanysty keleshekte de aýyl tur­­ǵyndarynyń aýylsharýashylyq ónim­derine degen ózindik, ishki qajet­tiligin qamtamasyz etetin jáne aýyl­daǵy tómengi tabystylyq deń­geıin tolyqtyrýshy faktor retin­de qala beredi dep oılaımyn. Osy­ǵan oraı, aýyldyq jerlerdegi otbasy, qosalqy sharýashylyq qurylym­daryn­yń mártebe, dáreje­lerin anyq­taýdyń áleýmettik-eko­nomıkalyq mańyz­dylyǵy da artyp otyr. Sonymen qatar, máseleniń mań­yz­dy­lyǵynan bolsa kerek taıaý­da qa­byldanǵan Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine salyq salý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly Qazaq­stan Respýb­lıkasy Zańynda jeke qosalqy sharýa­shylyqtarda ónimder óndirý normasyn anyqtaý týraly aıtylǵan. Bul da joǵaryda aıtylǵan problemalardy retteýge baǵyttalǵan shara dep oılaımyn. Kákimjan SARHANOV, Qazaq aýyl sharýashylyǵy óndirisi ekonomıkasy men aýyldyq aýmaqtardy damytý ǵylymı-zertteý ınstıtýty fılıalynyń dırektory, a.sh.ǵ.d.