Ornyqty damý máselesi – taýardy jetkizýdiń halyqaralyq tizbegi ózgerip, aımaqtyq qaqtyǵystar men sanksııa saldarynyń álemdik ekonomıkaǵa áseri adamzattyń kúndelikti ómirinde sezilip jatqan búgingideı ýaqytta ózekti taqyryptyń biri. Osyǵan oraı oqyrman nazaryna «Jahandyq ornyqty básekege qabilettilik ındeksin» usynamyz.
Indeksti Shveısarııa men Ońtústik Koreıanyń birikken taldaý uıymy retinde tanylǵan «SolAbility» aqyl-oı ortalyǵy qurastyrǵan. Alǵash ret 2012 jyly jarııalanǵan «Jahandyq ornyqty básekege qabilettilik ındeksi» halyqaralyq uıymdardan (Dúnıejúzilik bank, HVQ, BUU) alynǵan 190 sandyq kórsetkish negizinde memleketterdiń básekege qabileti men ornyqtylyǵyn ólsheıdi. Zertteý nátıjesinde, ár eldiń myqty jáne osal jaqtaryna jan-jaqty taldaý júrgizilip, keleshek baǵyty men áleýetin aıqyndaý kózdelgen.
Mamandar zertteý barysynda alty quramdas bólikti negizge alyp, statıstıkalyq málimetter men zertteý nátıjelerine taldaý júrgizgen. Olar:
Tabıǵı kapıtal: resýrstardy esepke alǵandaǵy eldiń tabıǵı baılyǵy jáne sol resýrstardyń sarqylý deńgeıi. Resýrs tıimdiligi: álem resýrstarynyń shekteýligi jaǵdaıynda qolda bar resýrstardy tıimdi paıdalaný. Áleýmettik kapıtal: densaýlyq, qaýipsizdik, bostandyq, teńdik, ómirge qanaǵattaný men damýdy qamtamasyz etý. Zııatkerlik kapıtal: jahandanǵan naryq jaǵdaıynda ınnovasııa men qosymsha qun qalyptastyratyn óndirister arqyly baılyqty jınaqtaý men jumys oryndaryn ashý qabilettiligi. Ornyqty ekonomıka: Ekonomıkalyq ornyqtylyq pen básekege qabilettilik álemdi áleýetti etýge qaýqarly ornyqty ekonomıkalyq damý arqyly baılyqty jınaqtaý múmkindigin bildiredi. Basqarý tıimdiligi: resýrstardy taratý, ınfraqurylym, naryq jáne jumyspen qamtý qurylymy týraly nusqaýlyq arqyly ornyqty túrde baılyqqa qol jetkizý freımýorgyn qamtamasyz etý.Jahandyq ornyqty básekege qabilettilik ındeksi boıynsha eń joǵarǵy upaı jınaǵan el kórsetkishi 100-den 61,9 quraıdy. Jahandyq ortasha kórsetkish – 46 upaı. Minsiz ornyqty básekege qabiletti álemge qol jetkizý jolyndaǵy jahandyq alshaqtyq – 56,7. Adamzat balasy qorshaǵan ortamen tepe-teńdikte ómir súretin ınklıýzıvti jáne qaldyqsyz qoǵamdy qamtamasyz etýden áli alys.
Indekstiń mańyzdy parametriniń biri – áleýmettik kapıtal. Eldiń áleýmettik kapıtaly – halyqtyń áleýmettik turaqtylyǵy men ál-aýqatynyń jıyntyǵy. Áleýmettik kapıtal qoǵamdaǵy aýyzbirshilikti jáne belgili bir deńgeıdegi konsensýsty týdyrady, bul óz kezeginde ekonomıkada ornyqty ortany qamtamasyz etedi jáne tabıǵı resýrstardyń shamadan tys paıdalanylýyna jol bermeıdi.
Damý deńgeıi boıynsha aımaqtyq kórsetkishterde kóp ózgeris bolmady. Skandınavııa elderi turaqty básekege qabilettilik boıynsha eń joǵary upaı jınap Batys Eýropa, Soltústik Amerıka jáne Soltústik-Shyǵys Azııa elderinen ozyq shyqty. Al Afrıka men Taıaý Shyǵys turaqty básekege qabilettilik boıynsha eń tómen kórsetkish kórsetti. Azııa zııatkerlik kapıtalda Eýropany basyp ozsa, Eýropa Resýrs tıimdiligi men Áleýmettik kapıtal kórsetkishterinde Azııadan basym tústi.
Zertteýde Qazaqstan 44,7 upaı jınap, 66-orynda ornalasqan. Bul jahandyq ortasha upaıǵa jaqyn kórsetkish. Degenmen Ortalyq Azııadaǵy ózge eldermen salystyrǵanda Qazaqstan jetekshi pozısııada.
Áleýmettik kapıtal ındeksiniń kóshbasynda Batys Eýropa men Baltyq elderi ornalasqan. AQSh qylmys deńgeıiniń joǵary bolýy, medısınalyq qyzmetterdiń tómen qoljetimdiligi jáne teńsizdiktiń ósýine baılanysty 89-satydan kórinse, Qazaqstan bul kórsetkishte 68-orynda.
Zııatkerlik kapıtal – ornyqty damýdyń ajyramas bóligi. Zertteýde Zııatkerlik kapıtal ındeksi bilim berý, ǵylym men zertteý, jańa bıznesti bastaý kórsetkishteri turǵysynan ólshenedi. О́ıtkeni básekege qabilettilik pen ınnovasııanyń qarqynyn tıisti deńgeıde ustap turý ıntellektýaldyq áleýetsiz múmkin emes. Osy ındıkatorda álemdik ortasha kórsetkish – 37 upaı. Bul salada Ortalyq Azııa elderiniń arasynda Qazaqstan aldyńǵy orynda.
Jahandyq ornyqty básekege qabilettilik ındeksi memleketterdiń damý kórsetkishin, álemdik tendensııanyń ózgeris dınamıkasyn beretin kólemdi zertteýge jatady. Esep statıstıkalyq málimetter, mamandar bergen taldamalyq qorytyndylar, ornyqty damýǵa qatysty úkimetterge bergen keńesterimen erekshelenedi.
Aınur ABAI,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy