Búginde Z, mıllenıal, alfa urpaqqa qatysty uǵymdardy jıi estımiz. Olardyń bir-birinen aıyrmashylyǵy nede? Urpaqtardy bólip-jarýdyń qandaı qajettigi bar? Qazaqstandaǵy jáne ózge elderdegi Z urpaqtyń uqsastyǵy men aıyrmashylyǵy nede? Osy suraqtarǵa Batys ǵalymdary jáne zertteý ortalyqtarynyń eńbekteri men taldaýlaryn negizge ala otyryp jaýap berip kórsek.
Urpaqtar teorııasyn alǵash ret ǵylymda majar áleýmettanýshysy Karl Manngeım 1928 jyly jaryq kórgen essesinde tujyrymdaǵan. Mangeımniń pikirinshe, adamdardyń jastyq shaǵy ótken áleýmettik-tarıhı orta qoǵamǵa jáne kelesi urpaq qalyptastyrýǵa aıtarlyqtaı áser etedi.
Sondaı-aq urpaqtardy jikteý teorııasyn ǵalymdar – Ýılıam Shtraýs pen Nıl Haýdyń eńbekterinen tabýǵa bolady. Olardyń eńbegin akademııalyq ortada bir tarap «batyl ári erekshe tujyrym» dep qabyldasa, ekinshileri empırıkalyq málimeti az ári urpaqtar arasyndaǵy erekshelik týraly asyra silteý bar dep synǵa alǵan. Avtorlar urpaq týraly zertteýlerinde AQSh tarıhyna, atap aıtqanda XX ǵasyrdaǵy oqıǵalarǵa taldaý jasaıdy. Saralaı kele, belgili bir ýaqyt aralyǵynda ómir súretin jáne belgili bir tarıhı kezeńdi kórgen adamdardyń ortaq qundylyqtary qalyptasady dep tujyrymdaıdy. Osyndaı toptarǵa «áleýmettik urpaq» degen ataý beriledi. Ǵalymdardyń aıtýynsha, mundaı oqıǵalar áleýmettik urpaq ókilderiniń mádenıetke, otbasyna jáne basqa da negizgi baǵdarlarǵa qatysty kózqarasyn qalyptastyrady.
Osy tusta elimizdegi Z urpaǵy men mıllenıaldardy qalaı anyqtaýǵa bolady degen zańdy suraq týyndaıdy. Ý.Shtraýs pen N.Haý eńbekteri ótken ǵasyrda jazylǵanyn eskersek, urpaqty jikteýdiń eń ońtaıly ádisi retinde amerıkalyq «Pew» zertteý ortalyǵynyń tásilin qarastyrýǵa bolady. Olar býyndar arasyndaǵy shekarany belgileý núktesin shartty dep sanaıdy ári saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik faktorlarǵa nazar aýdarýǵa tyrysady. Soǵan sáıkes, qoǵamda bolǵan eleýli oqıǵalar birdeı jastaǵy azamattardyń boıynda uqsas minez-qulyq úlgileri men qundylyqtar júıesin qalyptastyrady dep tujyrymdaıdy.
«Pew» zertteýshileriniń paıymdaýynsha, mıllenıaldar – AQSh tarıhyndaǵy násildik jáne etnostyq turǵydan asa erekshelenetin urpaq. Alaıda kelesi urpaq – Z býyny odan da alýan túrli.
AQSh-taǵy Z urpaǵynyń bastapqy kezeńin anyqtaıtyn basty faktor – tehnologııalardyń qarqyndy qoldanysqa enýiniń áserinen paıda bolǵan áleýmettik, saıası, ekonomıkalyq úrdister. 2007 jyly alǵashqy «iPhone» naryqqa shyqqan kezde batystyq Z urpaǵynyń eń úlkeni 10 jasta bolǵan. Olardyń jasóspirim shaqta ǵalamdyq jelige qosylatyn qurylǵylary uıaly telefon, Wi-Fi jáne joǵary ótkizý qabileti bar baılanys quraly edi.
Qazaqstan 90-jyldardyń basyndaǵy ekonomıkalyq kollapstan keıin birtindep ekonomıkalyq ósý deńgeıin kórsetti. Eldiń saıası júıesi turaqty. Elimizdegi ártúrli sanattaǵy jáne kólemdegi oqıǵalardyń azdyǵy jastar arasyndaǵy shekara jasaýdy qıyndatady.
AQSh-ta tehnologııalyq «bým» men áleýmettik jeliler dáýiriniń bastalýy ótken ǵasyrdyń sońǵy jaǵyna tıesili bolǵanymen, elimizde shamamen XXI ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyǵyna tuspa-tus keledi. Demek, el turǵyndarynyń jańa tehnologııalardy meńgerýi, ınternettiń taralýy, ómir sapasynyń jaqsarýy osy kezeńge tán. Sondyqtan dál osy ýaqyt aralyǵyn mıllenıaldardan keıingi Z urpaǵynyń nemese Google býynynyń bastalýy dep sanaýǵa negiz bar.
Urpaqtardy qalyptastyrýshy klasterler tarıhı oqıǵalarǵa tikeleı baılanysty. Aldaǵy bolatyn ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik turǵydan mańyzdy oqıǵalardy jáne ol óskeleń urpaqtyń minez-qulyq modeli men qundylyqtar júıesine qalaı áser etetindigin boljaý qıynǵa túsedi. Degenmen, bolyp jatqan úrdister negizinde belgili bir tujyrymdamalar jasaı alamyz. Mysaly, 2023 jyly Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty ótkizgen «Dástúrlerdi jańǵyrtý: qoǵamdaǵy jańa minez-qulyq normalary» zertteýinde turǵyndarǵa birqatar ádet-ǵuryp pen dástúrge qatysty suraq qoıylady. 2400 respondent qatysqan zertteý nátıjelerine sáıkes, uldardyń biri ata-anasymen birge turýy kerek jáne tuńǵysh nemereniń esimin ata-ájesi qoıady degen salttardy qoldaýdyń eń tómen deńgeıi jastar arasynda tirkeldi. Taǵy bir mańyzdy fakt, salttardy qoldaý aýyl halqynyń arasynda joǵaryraq ekendigi anyqtaldy.
Osy mysal kórsetkendeı, urpaqtardy jiktep, zertteý tek eldiń saıası ómirine, ekonomıkasyna, bilim berý júıesi, eńbek naryǵy úshin mańyzdy emes, mádenı turǵydan da ózekti. Eger Z urpaǵynyń alǵashqy ókilderi shamamen 2005 jyly dúnıege keldi dep eseptesek, qazirgi jasy 19-da. Demek, olar – qoǵamnyń túrli salasyna aralasyp júrgen mańyzdy áleýmettik belsendi azamattar toby. Bul býynǵa tán tendesııalar aldaǵy 8-10 jylda bolatyn negizgi úrdisterdi ataýǵa bolady. Google nemese Z býynynan keıingi urpaq atalǵan tájirıbelerdi ári qaraı damytady. Sondaı-aq bul úrdistiń jańa minez-qulyq úlgileri men qundylyqtarǵa áser etetini sózsiz. Ár urpaqtyń ereksheligin anyqtap, túsinýdiń mańyzy da osynda.
Temirlan TО́LEÝ,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy