Dúnıeni búldirý ońaı, bútindeý qıyn

Eki bap qylmyssyzdandyrylady

Aldymen «Ekonomıkalyq quqyq buzý­shy­lyqtardy odan ári qylmystyq sıpattan aryltý jáne zańsyz jolmen alynǵan kiris­terdi zańdastyrýǵa (jylystatýǵa) jáne ter­ro­­rızm­di qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl týra­ly zań jobasy boıynsha Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń mú­shesi Abzal Quspan baıandady. Osy zań joba­­sy boıynsha komıtet múshesi Nur­sultan Baıtilesov qosymsha baıandama jasa­dy. Jańa zań jobasy boıynsha budan by­laı Qyl­mystyq kodeksten qoǵamǵa qaýip tóndir­meıtin ekonomıkalyq quqyq buzýshylyqtar týraly baptar alynyp tastalmaq.

Osylaısha Májilis ekonomıkalyq quqyq buzýshylyqtardy odan ári qylmys­tyq sıpattan aryltý jáne zańsyz jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylys­tatýǵa) jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl máseleleri týraly zań jobasy men Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske ilespe túzetýlerdi birinshi oqylymda maquldady.

Sondaı-aq Qylmystyq kodekstiń eki baby tolyǵymen qylmyssyzdandyrylady. Aýyr qoǵamdyq qaýip tóndirmeıtin ekono­mıkalyq sıpattaǵy qylmystar Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske aýystyrylatyn boldy.

Budan bólek, ekonomıkalyq kontrabanda jáne salyq tóleýden jaltarý ishinara qylmyssyzdandyrylady. Sonymen qatar qylmystyq jáne ákimshilik jaýapkershilikti ajyratý úshin zań jobasynda «1-bapta usynylǵan ÁQBtK-niń 233, 545, 549 jáne 550-baptarynda «eger bul is-áreketter iri zalal keltirmese» degen sózder «eger bul áreketterde qylmystyq quqyq buzýshylyq belgileri bolmasa» degen sózdermen aýystyrylsyn» delingen.

Salyq qylmystary boıynsha da keıbir isterdi tirkeýge jol berilmeıtin boldy. Bastamashy top buny óz kezeginde kásipkerlerdi salyq qylmystary boıynsha qylmystyq jaýapkershilikke tartý normalarynyń shegin aıqyndaıtyn ádil mehanızm engizý maqsatynda usynyp otyr.

Qazaqy jylqy azaıyp barady

Jalpy otyrysta qazaqtyń joıylyp bara jatqan asyl tuqymdy jylqylaryn qor­­­­­­ǵaı­­tyn, olardyń ósimin molaıtý máse­le­­­­leri tý­raly zań qabyldady. Bul zań Par­la­­­­­ment de­­pý­tat­tarynyń bastamasymen ázirlengen.

Osy zańǵa bastamashy bolǵan depýtattar­dyń biri Aıdarbek Qojanazarov jalpy otyrysta baıandama jasap, basty maq­sat – memlekettik qoldaý kórsetý arqy­ly otandyq sport baǵytyndaǵy jylqy tu­qym­yn qalpyna keltirý jáne asyl tuqym­dyq qasıetterin jaqsartý ekenin aıtty.

– Qostanaı tuqymy 70 jylǵa sozyl­ǵan ǵylymı zertteýdiń nátıjesinde shyǵa­ryl­ǵan, mamandandyrylǵan sporttyq baǵyt­taǵy jáne ulttyq at sporty túrlerin damytý úshin keńinen qoldanylatyn qazaq­tyń sha­bandoz tuqymy, halyqtyń ulttyq qazy­na­sy. 1969 jyly elimizde 44 myńnan astam Qos­tanaı jylqy tuqymy tirkelgen, ıaǵnı bar­lyq asyl tuqymdy jylqylardyń jalpy sa­nynyń 9,7 %-yn quraǵan. Alaıda búginde Qos­tanaı jylqy tuqymynyń resmı tirkel­gen sany 270-ten aspaıdy, al Adaı jylqy tu­qy­mynyń 1 300 basy tirkelgen, – dedi depýtat.

A.Qojanazarovtyń aıtýynsha, eger sport­tyq maqsatta paıdalanylatyn otan­dyq jylqy tuqymdaryn saqtaý men kóbeıtý bo­ıyn­sha bir qujat qabyldamasaq, babalary­myz­dyń, ǵalymdarymyzdyń kópjyldyq eńbegi dalaǵa ketýdiń az-aq aldynda tur.

– 2014 jyly tuqymdy damytýǵa baǵyt­tal­ǵan memlekettik qoldaý toqtatylǵan­nan keıin Qostanaı jylqylarynyń sany kúrt azaıyp, joıylý aldynda tur. Bul jaǵdaı ulttyq at sporty túrlerin damytýdyń negizgi tejeýshi faktorlarynyń biri bolyp otyr. Osyǵan baılanysty Parlament depýtattary otandyq jylqy tuqymyn saqtaý men ósimin molaıtýǵa baǵyttalǵan zań jobasyn ázirleý týraly sheshim qabyldady, – dedi depýtat.

Sonymen qatar «Asyl tuqymdy mal sha­rýashylyǵy týraly» jáne «Seleksııalyq je­tis­­tikterdi qorǵaý týraly» zańdarǵa da tú­ze­tý­­ler engiziledi. Depýtat atap ótkendeı, zań­­nama­lyq túzetýlerde qostanaılyq jyl­qy tu­qy­myn saqtaýǵa jáne ósimin molaıtýǵa ba­ǵyt­­talǵan is-sharalardy sýbsıdııalaý kózdelgen.

– Atalǵan qoldaý tetikteri, otandyq sport­tyq baǵyttaǵy jylqy tuqymdaryn damy­týǵa jaǵdaı jasap, báıge, kókpar, aýdarys­paq, jamby atý, teńge alý syndy ulttyq at sporty túrlerin buqaralyq damytý­ǵa yqpalyn tıgizedi, – dedi A.Qojanazarov.

Zań jobasyn talqaýǵa qatysqan depýtat Amanjol Áltaı aıtylǵan maqsattardy iske asyrý úshin zań jobasynda «asyl tuqym­dy janýar» jáne «tuqym standarty» uǵym­daryna ózgerister engizilgenin aıtyp ótti.

Al osy zań jobasyn talqylaý kezinde pikir qosqan depýtat Janarbek Áshimjanov elimizdiń tarıhynda qalǵan qoltýma, tóltýma sáıgúlikterdiń búgingi tuqymynyń tuzdaı quryp bara jatqanyn jetkizdi.

– Esterińizge salar bolsaq, Ulttyq sport qaýymdastyǵy álemdik standartpen sertıfıkattalǵan qazaqtyń tól tuqymdary joıylyp ketý aldynda turǵandyǵy jóninde jıi dabyl qaqty. Osy rette Memleket basshysy Q.Toqaev halqymyz úshin jylqynyń orny qashanda erekshe, qazaqtyń arǵymaqtary shólge shydamdy, alys jolǵa tózimdi ekenin aıtyp, Úkimetke qazaqy jylqy násilin ǵylymı túrde asyldandyryp kóbeıtý úshin tıisti jumystardy jedel qolǵa alýdy tapsyrǵan bolatyn. Jáne alǵashqy sheshimderi qabyldanyp ta úlgerdi. Osy turǵyda Májiliste ázirlenip jatqan zań jobasy ultymyzdyń joǵalyp bara jatqan bir asylyn túgendeýge úlken septigin tıgizedi degen senimdemiz, – dedi depýtat J.Áshimjanov.

Vandalızmge salynǵan tyıym

Otyrysta qoǵam alańdatýshylyǵyn týǵyzǵan vandalızmge qatysty másele talqylanyp, tıisti sheshim qabyldandy. Iаǵnı «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy adam saý­da­syna qarsy is-qımyl týraly» jańa zań aıasynda depýtattar ekinshi oqylymda van­da­lızm úshin jaýapkershilikti qatańdatý bo­­­­ıyn­sha normalar engizildi. Jańa zań tala­by­­na sáıkes vandalızm úshin 600 saǵatqa de­ıin qoǵamdyq jumysqa tartý kózdelip otyr.

Esterińizde bolsa, Memleket basshysy «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» Ult­tyq qu­ryltaıynyń úshinshi otyrysynda van­da­lızmniń teris saldaryna toqtala kele, onymen kúresý qajettigi týraly aıtqan bolatyn.

Qylmystyq kodekstiń «Erekshe qundy­lyǵy bar zattardy qasaqana joıý, áketý nemese búldirý» jónindegi 203-baby aldyn ala sóz baılasqan adamdar toby, birneshe ret jasaǵan adamdar toby arnaıy normalarymen tolyqtyrylady.

«Vandalızm», ıaǵnı 294-bap boıynsha buzýshylyq aıasynda 100 AEK-ten (buryn 50 AEK) 200 AEK-ke (buryn 160 AEK-ke) deıingi aıyppul túrindegi jaza nemese sol mólsherdegi túzeý jumystaryna ne júz alpys saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartý nemese 50 táýlikke deıingi merzimge qamaýǵa alý (buryn 40 táýlik) jazasy qoldanylady.

Sonymen birge bul baptyń 2-bóligi «áleýmettik, ulttyq, násildik nemese dinı arazdyq ýáji boıynsha, adamdar tobymen, aldyn ala sóz baılasý arqyly adamdar toby, paıdakúnemdik nıetpen birneshe ret jasalǵan» degen normamen tolyqtyryldy. Mundaı áreketter 500-den 200 myń AEK-ke deıingi mólsherde aıyppul salý nemese túzeý jumystarymen, 300 saǵattan 600 saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartý nemese 3 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteý nemese dál sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıin jazalanbaq.

Elektromobıldi tanymal etý tetigi

Májiliste ekinshi oqylymda qabyl­dan­ǵan zań jobasy boıynsha budan bylaı elektr qýattaý stansalaryn elektr jeli­lerine óz betinshe qosqandar da jazalanady.

Bul jóninde «Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekologııalyq taza kólikti tanymal etý jáne elektromobılderge arnalǵan ınfraqu­ry­lymdy damytý máseleleri boıynsha ózge­rist­er men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy jóninde Májilistiń Eko­logııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komı­teti­niń múshesi Arman Qalyqov baıandady.

Bul standart azamattardyń ómiri men densaýlyǵyna qaýip tóndiretin kóppáterli turǵyn úılerdiń turaqtarynda elektr qýattaý stansalaryn elektr jelilerine zańsyz qosý qaýpin joıý úshin ázirlengen. Budan bólek ekologııalyq taza kólikterge degen qyzyǵýshylyq pen suranysty arttyra túsý úshin zańda olarǵa degen artyqshylyqtar da qarastyrylǵan.

Máselen, zańda elektr qýattaý stan­salary­men jabdyqtalǵan oryndarǵa ózge kólik quraldaryn toqtatý nemese qoıý ere­jelerin buzǵany úshin ákimshilik jaýapker­shilik engiziledi. Iаǵnı elektr qozǵalt­qysh­tarymen jabdyqtalmaǵan kólikter­diń júrgizýshilerine kóligin turaqqa qoıýǵa tyıym salynady. Budan bólek elektro­mobılderdiń ıeleri kólik turaǵyna aqy tóleýden bosatylady.

Úkimetke joldanǵan saýaldar

Jalpy otyrys barysynda depýtatar joldaǵan saýaldar da ózektiligimen erek­shelendi. Depýtat Nursultan Baıtilesov Premer-mınıstrdiń orynbasary T.Dúı­senovaǵa joldaǵan saýalynda sot júıe­sin­degi mańyzdy mindetti atqaratyn aýdarma­shylarǵa tólenetin tólemaqy túr­leri­niń mardymsyzdyǵyn kóterdi. Onyń aıtýynsha, aýdarmashylardyń qoldanystaǵy ótemaqy mólsherin kóterýge birneshe ret usynys jasalsa da Úkimet tarapynan bul másele qoldaý tappaı kele jatyr.

Al Anas Baqqojaev Aýyl sharýashyly­ǵy mınıstri A.Saparovtyń nazaryna 2011 jyly qolǵa alynyp, asyl tuqymdy mal ósiretin sharýashylyqtar ózin-ózi bas­qarý uıymdaryn quryp, memlekettiń qadaǵa­laýynan shyǵyp, emin-erkin jumys isteýi jolyndaǵy reformalar 13 jyldan beri esh nátıje bermeı kele jatqanyn jetkizdi. Qysqasy, qoı sharýashylyǵynda qoıdan da qoıshynyń kóp bolyp turǵany qyzyq bolyp tur. Memleket menshiginde birde-bir mal bolmasa da, sol maldyń máse­lesi­men aınalysatyn memleket qarama­ǵyndaǵy 17 palata qurylyp, jumys istep jatqany tipti paradoks. Osyndaı ózekti nársege qozǵaý salǵan depýtat A.Baqqojaev mınıstrge qaptaǵan palatalardyń qataryn azaıtyp, jumysyn jetildirýdi usyndy.

Májilistegi JSDP fraksııasynyń múshesi Nurlan Áýesbaev Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaevqa balyq sharýashylyǵy boıynsha depýtattyq saýal joldap, onda negizinen brakonerler jaıly ótkir másele qozǵady.

Depýtattyń tıisti mınıstrlikke joldaǵan saýalynan bul salaǵa da «Qoıshy kóp bolsa, qoı aram ólediniń» keri kelip turǵanyn baıqadyq. Biraq mundaǵy túıtkildi másele qoıshynyń kóptiginde emes, kerisinshe joqtyǵynda bolyp tur.

– Brakonerlikke jol bermeý jónindegi is-sharalardy júrgizý qajet etetin sý aıdyndarynyń sany ýákiletti organ qyzmetkerleriniń sanynan birneshe ese artyq ekenin baıqaımyz. Qyzmetkerler mundaı aýmaqty fızıkalyq turǵydan tolyq kólemde baqylaı almaıdy, árıne bul brakonerler úshin tıimdi.

Taǵy bir nazar aýdaratyn másele – bra­koner­lerdiń elektr taıaqshalaryn qol­danýy. Balyq aýlaýdyń bul túrin tabıǵat qas­kóıleri Ile ózeninde keńinen qoldanyp júr. 4-5 qaıyqtan turatyn brakonerler birigip, balyq qystaıtyn shuńqyrlardy toqpen urǵylap, ońaı oljaǵa kenelip júr. Elektr qarmaqtary qoldanylǵan aımaqta balyq shabaqtarynyń, ýyldyryqtardyń, sondaı-aq kóptegen qurttyń, mollıýska­lar­dyń, shaıan tárizdilerdiń jáne basqa da sý tirshilik ıeleriniń, qarapaıym organızm­derdiń de jappaı qyrylýy oryn alyp otyr. Baqylanbaıtyn jáne shekten tys balyq aýlaý óńirlerde úlken ekologııalyq proble­malarǵa ákelýi múmkin, – deıdi Májilis depýtaty.

Irına Smırnova Úkimet basshysy Oljas Bektenovke joldaǵan saýalynda elimizde qant dıabeti dertine shal­dyq­qan­dardyń sany 2000 jyldan beri 45 ese kóbeıip ket­kenin aıtyp, taǵy da dabyl qaqty (2000 jyly – 10 742, al 2024 jyly 496 210 naýqas tirkel­gen). Depýtattyń aıtýynsha, bizdiń elde áli kúnge deıin qant dıabetimen kúresetin ulttyq deńgeıdegi strategııa joq.