Ǵylymdy damytýǵa áýeli durys kózqaras, sosyn baryp qana aýqymdy joba-jospar qajet. Qýantarlyǵy, keıingi birneshe jyldyń shamasynda memleket ǵalymdardyń mártebesin arttyryp, ǵylymı jańalyqtardy óndiriske engizýge yntaly ekenin baıqatty. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi qurylǵaly salany qarjylandyrýǵa, ǵalymdardy qoldaýǵa kóp kóńil bóline bastady.
Sýperasfalt tehnologııasy
Birer jyl buryn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda bıtým tapshylyǵy jóninde másele qozǵap, Úkimetke osy túıtkildi túbegeıli sheshýdi tapsyrdy. Iri kólemde munaı óndiretin elde bıtým tapshy degenge sený qıyn bolǵanymen, jasyratyny joq, jaǵdaı osy. Sodan Prezıdent 2025 jylǵa deıin jergilikti joldardyń keminde 95 paıyzyn jaqsartý jóninde tapsyrma berdi. Orta Azııadaǵy ózge de elder sekildi bizde jergilikti halyqtan joldyń sapasyna qatysty shaǵym kóp túsedi. Kúzde, qysta jantalasyp salǵan jol jazda oıylý qaýpi baryn qurylystan habary joq azamattar da biledi. Demek kópshilik bıtýmnyń kólemine ǵana emes, asfalt joldyń sapasyna da alańdaýly. Osyny elep-eskergen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary joldyń sapasyn arttyrýǵa septesetin «Superpave» (Sýperasfalt) tehnologııasyn óndiriske engizýge kiristi. Bul ozyq tehnologııa shıkizat sapasyna, jol jabynynyń berik bolýyna septesedi. Osylaısha, ınnovasııalyq jol jáne qurylys materıaldaryn ázirleýde jasyl tehnologııalardy paıdalanýǵa, turaqty damýǵa jol ashady. Jobany úılestirýge Astana qalasy ákimdiginiń Kólik jáne jol-kólik ınfraqurylymyn damytý basqarmasy, Jol aktıvteri sapasynyń ulttyq ortalyǵy, Qazaq qurylys jáne sáýlet ǵylymı-zertteý jáne jobalaý ınstıtýtymen qatar jeke kompanııalar da úles qosyp otyr.
Eýrazııa ýnıversıtetiniń zerthanasy «Superpave» tehnologııasyn engizýge qolaıly. Munda bir emes, 5 zerthana akkredıtasııadan ótken. Osy zerthanalarda endi ǵylymı zertteýlerdiń kómegimen bıtým ımýlsııasy ázirlenedi. Jobaǵa 70-ten astam ǵalym tartylyp, Anglııa, Japonııa, Koreıa, Polshadan ǵalymdar shaqyrylǵan. Ýnıversıtet ǵalymdary ınnovasııalyq asfaltbetondy óndiriske engizer aldynda onyń sapasyn zaman talabyna saı quraldardyń kómegimen baqylaıdy. Asfalttyń jańbyr men qarǵa, klımattyq ózgeristermen qosa basqa da qolaısyz jaǵdaılarǵa tózimdiligi synalady. Ǵalymdar shetelde burynnan bar «Superpave» tehnologııasynyń otandyq standarttaryn ázirleý barysynda múmkindiginshe jergilikti óndirýshilerdiń ónimderin paıdalanýǵa basymdyq beripti. Ýnıversıtet ǵalymdary naq qazir asfaltqa arnalǵan arnaıy qospany ázirlep, ony óndiriske engizý úshin jańa jabdyqta synaqtan ótkizip jatyr eken.
Gazobetonnyń sapasy synalady
«ENU-Lab» ǵylymı-óndiristik ortalyǵynda ýnıversıtet ǵalymdary qurylysta jıi qoldanatyn gazobeton bloktarynyń sapasyn zertteýge bilek sybana kirisipti. Olardyń bir toby avtoklavty gazobeton bloktarynyń jylý tehnıkalyq áleýetin anyqtaýmen aınalysady. Zertteý jumystary «Qazaqstannyń qurylys, jol-qurylys sektorynyń akkredıttelgen qyzmetteriniń tolyq sıklyn kórsetý boıynsha qurylys-tehnıkalyq ınjınırıngtik ortalyǵyn qurý» megajobasyn iske asyrý aıasynda úılesim tapqan. Jobaǵa PhD Ásel Jeksembaeva jetekshilik etedi. Zerthanaǵa barǵanymyzda osy baǵytta zertteý júrgizip jatqan ǵylymı toptyń múshesi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Serikbolat Esenqabylovtyń pikirine qulaq túrgen edik.
– Biz eldegi iri zaýyttar ázirlegen avtoklavty gazobeton bloktarynyń jylý tehnıkalyq áleýetin tekserýge kiristik. Ol úshin arnaıy quraldardyń kómegine júginemiz. Bir bloktan 15-ten 21-ge deıin bólik alyp, tekserýge bolady. Qala berdi ár blokty bir emes, birneshe márte tekserip, ortaq arıfmetıkalyq ólshemin shyǵaramyz. Osylaısha, álgi bloktyń jylý tehnıkalyq qasıet-qabiletin anyqtaımyz. Negizi qurylystyń joba-josparlarynda osydan 20 jyl burynǵy málimetter qoldanylyp keledi. Gazoblok tehnologııasy jańa bolǵanymen, standarttar, qoldanyp júrgen aqparattar eski. Biz ázirge Astana, Almaty, Qaraǵandydaǵy 5 iri gazobeton bloktaryn shyǵaratyn zaýyttan ónim ákeldik. Elde kishigirim zaýyttar da jetip artylady. Biraq olar da básekege qabiletti bolý úshin iri zaýyttarǵa ilesip, jańarady dep oılaımyz. Jalpy, iri zaýyttardan jetken gazobloktardyń sapasy táýir bolǵanymen tamasha dep aıta almaımyz, – dep otandyq ónimniń sapasyna qatysty oı-pikirin aıtty S. Esenqabylov.
Ǵalymdar aldymen materıaldyń qurǵaq kezdegi jylý ótkizgish qasıetin tekseredi. Kóp uzamaı ylǵaldaǵy áleýetin baıqaıdy. Nege deseńiz, gazobeton bloktary únemi qurǵaq qalpyn saqtamaýy múmkin. Qurylys barysynda jaýyn-shashyn tolastamasa da, ónim jylý ótkizgish qasıetinen ajyramaýǵa tıis. Ǵalymdar muny da tyńǵylyqty zerttep, tekseredi. Negizi gazobetonnyń ylǵaldy jaqsy sińiretin qasıeti bar eken. Qurylys barysynda fızıkalyq zańdylyqtar saqtalsa, yńǵaıly, sapaly ári jeńil ónim ylǵaldy ustap turmaı syrtqa shyǵarady. Aıta keteri, megajoba aıasynda Eýrazııa ýnıversıteti Qazaqstan avtoklavty gazobeton óndirýshileriniń qaýymdastyǵymen sharýashylyq kelisimshart jasaǵan. Osyǵan sáıkes ýnıversıtet ǵalymdary ózderiniń bazasynda zertteý júrgizedi. Keıin ónimniń sapasy talapqa saı bolmasa, ǵalymdar olqylyqty retteýdiń jolyn usynady. Ǵylym men óndiris arasynda osylaı berik baılanys ornaıdy.
Qaldyqty kádege jaratýǵa bolady
Keıingi jyldary otandyq ǵalymdardyń eńbegin óndiriste paıdalanýǵa jol ashyla bastaǵanyn joǵaryda aıttyq. Eýrazııa ýnıversıtetiniń ǵalymdary da osy múmkindikti paıdalanyp, qaldyqtan asfaltbeton óndirisine taptyrmaıtyn mıneraldy qospa tehnologııasyn oılap taýypty. Qospany taldaý, zertteý jumystary «ENU-Lab» ǵylymı-óndiristik ortalyǵynda qyzý júrip jatyr. Jobaǵa PhD Ásel Jeksembaeva jetekshilik etse, dál osy jumyspen qazir ýnıversıtettiń Dýman Dúısembınov, Ádııa Jumaǵulova syndy oqytýshylary, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdattary aınalysady. Qospany ázirleý úshin ǵalymdar bazalt mıneraldy taqtalarynyń qaldyqtaryn paıdalanǵan. Iаǵnı qaldyqty qaıta óńdep, odan asfaltbetonnyń sapasyn arttyratyn mıneraldy untaq alyp otyr.
– Biz birneshe ret Jol aktıvteri sapasynyń ulttyq ortalyǵyna baryp, synaq júrgizdik. Qaldyqtan ázirlegen qospanyń fızıka jáne mehanıkalyq áleýetin baıqadyq. Bári oıdaǵydaı ótti desek bolady. Tek mıneraldy qospamyz sý ótkizgishtik qasıeti boıynsha tómen nátıje kórsetip qaldy. Sodan biz qospanyń quramyn jańartyp, biraz óńdedik. Sebebi bıtýmǵa qosylatyn untaqtyń sý ótkizbegeni mańyzdy. Biz qazir mıneraldy qospanyń sý ótkizgishtigin labaratorııada anyqtaýdyń eń jyldam ári qarapaıym tásilin qoldanamyz. Ol úshin bir staqan sýǵa úgitilgen untaqty qosyp, 10 sekýndtan keıin untaqty sýda aralastyramyz. Eger mıneraldy untaq sýǵa sińbeı, bulyńǵyrlanbaı, qalpyn saqtasa, standartqa saı degen sóz, – deıdi Ádııa Jumaǵulova.
Osylaısha, ǵalymdar qaldyqtan jasalatyn qospanyń qasıetin jumys barysynda ábden zerdelep, kemshin tustaryn rettep otyr. Negizi qospaǵa qajetti bazalt mıneraldy tyńaıtqyshy tabıǵatta kezdesedi. Ony qurylysqa qajetti mıneraldy jylytqysh taqta shyǵaratyn zaýyttar paıdalanady. Al ǵalymdar osy mıneraldy taqta óndirisinen taý bolyp úıilip qalatyn qaldyqtarǵa alańdap otyr. Qaıta óńdeýdi aıtpaǵanda, ony joıýdyń ózi muń bolǵan. Osyny elep-eskergen ýnıversıtet ǵalymdarynyń aıaq alysy táýir.
– Qysqasy, biz hımııalyq reaktıvterdiń kómegimen bazaltty óńdep, asfaltbetonǵa mıneraldy untaq retinde qoldanýǵa bolatynyn anyqtadyq. Bizde asfaltbetonǵa qajetti mıneraldy untaq elimizdiń batys ólkelerinde óndiriledi. Alaıda onyń sapasy álemdik standarttarǵa saı dep aıta almaımyz. Biz qaldyqtan qarapaıym untaq emes, sapaly qospa ázirleýge basymdyq berip otyrmyz. Ol úshin áli de bolsa eńbektený keregin túsinemiz. Bul – qaldyqtardy óńdeýdiń tek bir ǵana tásili. Al ekinshi jobamyzda qaldyqtan penabetonǵa taptyrmaıtyn qospa oılap taptyq. Onyń kómegimen penabetonnyń beriktigin qamtasyz etýge bolady, – deıdi Dýman Dúısembınov.
Keýek beton óndirisinde pena men qıyrshyq tastardan ázirlengen qospany aralystyryp, qalypqa quıǵanda, álgi qospa kepkenshe birshama otyrady eken. Saldarynan ónim asa berik bolmaýy múmkin. Al ýnıversıtet ǵalymdary qaldyqtan ázirlengen fıbra – penabetonnyń qalpyn, beriktigin saqtaıdy. Ǵalymdar qaldyqty qaıta óńdeý arqyly ázirlegen qospalaryn zerthanada synaýdan jalyqpaıdy. Qaıtken kúnde de sapaly ónim oılap tabýǵa nıetti. Ýaqyt sátimen jobany qoldaıtyn kompanııalar tabylyp jatsa, onda asfaltbeton men penabeton óndirisinde úlken ózgeris bolǵaly tur.
Bıtým óndirýdiń ozyq ádisi
Ýnıversıtet ǵalymdary birinshi kezekte bıtýmnyń beriktigin, sapasyn arttyrýǵa basymdyq berip otyrǵanyn baıqaýǵa bolady. Olar osy joly bıtýmdy polımermen modıfıkasııalaýdyń jańashyl tásilin usynyp otyr. 4 túrli polımermen bıtýmnyń quramyn ózgertip, beriktigin arttyrady. Negizi bıtýmnyń ózi tabıǵatynan óte jumsaq keledi. Aýa temperatýrasy az-maz joǵarylasa, bitti, erı bastaıdy. Jańa tóselgen asfalttyń betine keıde dóńgelek izderi túsetini osydan. Ǵalymdar oılap tapqan bıtýmnyń basty artyqshylyǵy da tósegen soń jyldam qatatynynda bolyp tur. PhD Ásel Jeksembaevanyń jetekshiligimen iske asyp jatqan taǵy bir jobany ýnıversıtettiń doktaranty Samal Ahmetalyqyzy, jetekshisi professor Janar Qalıevalar jalǵastyrýǵa nıetti.
– Bul jobany úılestirýge túrik ǵalymy, sheteldik jetekshim Murat Gúlesh qajetinshe qoldaý kórsetti. Biz otandyq polımer ónimderin bıtýmǵa aralasytyrý arqyly onyń quramyn ózgertemiz. Ár polımerdi bıtýmmen aralasytyrýdyń túrli joly bar. Bizde otandyq ónimnen qolda bary polıpropılen bolyp tur. Onyń qasıetterin bizden basqa eshkim zerttep kórgen joq. Osyny Megagrant boıynsha zertteýdi jón kórdik. Sondyqtan biz áli zerthanada asfaltbeton ázirlep, qalyp daıyndap, polıpropılenmen modıfıkasııalaımyz. Muqııat synap, tekseremiz, – deıdi S. Ahmetalyqyzy.
Polıpropılenmen modıfıkasııalanǵan asfaltbetonnyń basqa betondardan artyqshylyǵy kóp. Ylǵalǵa, joǵary temperatýraǵa tózimdi bolady. Ǵalymdar zerthanadaǵy jumys barysynda ónimniń ylǵalǵa tózimdiligin bir emes, birneshe márte synaıdy. Jol tósegende dóńgelek izi qalmaıtynyna kóz jetkizedi. Esebin shyǵaryp, barlyq úderisti naqtylaıdy. Asfaltbetonǵa qajetti qospany ázirleýdiń durys ádis-tásilin usynady. Al joldy tóseý degen ol bólek tehnologııa. Onyń ereje-talabyn qurylys kompanııasy eskermese, beker.
Elde polımer bıtým shyǵaratyn birde-bir kompanııa joq. Bıtýmnyń osy túri shetelde keńinen qoldanylsa, bizge Reseıden keledi eken. Aqparat úshin aıtar bolsaq, álemde asfaltbeton daıyndaýdyń úsh negizgi tehnologııasy bar. Bizde sol tehnologııalardyń eń alǵashqy tásili qoldanylsa, ýnıversıtet ǵalymdary aınalysyp jatqan «Superpave»tehnologııasy eń keıingisi ári ozyǵy. Bul tehnologııa aldyńǵy ádis-tásilderdiń qate-kemshiligin tolyqtyrady.
Qoryta aıtar bolsaq, joǵaryda atap ótken jobalardyń barlyǵy tek qurylys sapasyn jetildirýge negizdelgen. Iаǵnı Eýrazııa ýnıversıtetiniń san saladaǵy ǵalymdary aınalysyp jatqan jumystyń bir bóligi ǵana. Eldegi ózge de joǵary oqý oryndary qol qýsyryp qalmaı, zerthanalyq bazasynda jergilikti kompanııalarmen kelisim arqyly jobalaryn úılestirýge basymdyq beredi. Osylaısha, ýaqyt sátimen ǵylym men óndiris bir arnaǵa tússe, básekege qabiletti orta qalyptasady. Al «ǵylymsyz óndiris tul» ekenine derek pen dáıek izdeýdiń qajeti de joq shyǵar...