«Alda 400 shaqyrymnan asa jol jatyr. Qumkólden ári qaraı dalamen ketemiz. Kedergi kezdesip qalmasa, qas qaraıa dittegen jerge jetip qalarmyz», dedi Qyzylordadan shyǵarda kóliktegi jolbasshymyz, «Ohotzooprom» О́B» RMQK óńirlik fılıalynyń ınspektory Erbolat Bekjanov. Asfaltpen jol utyp, munaı óndirip jatqan aýmaqtan soraby aıqyn kórinip jatqan jolǵa túse bergende, kún qabaǵy kúrt bulttanyp sala berdi. Sońymyzdan ilesken kólikke qaraılap, ári qaraı birge tarttyq. Kıik laǵyn órgizetin mezgilmen tuspa-tus keletin «Quralaıdyń salqyny» degenińiz – osy. Jylma-jyl jańylyspaı qaıtalanatyn bul qubylys kıeli ańnyń basyn saqtaýǵa sep bolyp tur.
Qaýip basy – brakoner
Jalpy, Betpaqdala týraly ańyz kóp. Kókjıegi kóz taldyratyn en dalanyń sáni – Sandyqtaý. Tabıǵattyń tylsymymen ósip-ónip kele jatqan aqbókenniń áńgimesimen sol taýdyń silemine jetip qalǵanymyzdy baıqamappyz. Eki oblystyń aýmaǵy túıisken osy tus – kıiktiń ejelgi órisi.
Osynda qystap, kóktemde laǵyn ertip Arqaǵa aýady. Kezinde eki óńir malshylary teń jaılaǵan osy mańaıda sý uńǵymalary da jıi kezdesetin. Munaı óndirisi bastalǵaly beri olardyń kóbi jabyldy. Bul da júırik ańnyń órisin tarylta túsken áreket boldy. «Qyzylorda–Jezqazǵan» temirjoly salynǵannan keıin taban jolynan aýytqymaıtyn janýarlardyń poıyz astyna túskenin de estip edik. Tirshiliktiń bar salasy tabıǵatpen úılesim tapqanda mundaı jaǵdaı bolmas edi.
Aqbóken – negizi ósimtal janýar. Osydan 10 jyl buryn belgisiz bir sebeptermen qynadaı qyrylǵanmen de, az ýaqytta qatary qalyńdaı tústi. Byltyrǵy sanaq boıynsha elimizde 2 mıllıonǵa jýyq en dalanyń erkesi bar. Olardyń kóp shoǵyrlanǵan jeri Oral popýlıasııasynda 1 mln 130 myń bas bolsa, 39 700-i – Ústirtte, al 745 myńnan astamy – osy Betpaqdalada. Mamandar pikirinshe, jer júzindegi bul janýardyń 95 paıyzy qazaq dalasyn meken etedi.
Inspektorlar Erbolat Bekjanov pen Tóremurat Toqabaev dúrbi salyp, jan-jaqty jiti baqylap keledi. Alystan shubatylyp shyqqan shańdy da áýeli solar baıqady. Kóz aldaý úshin jyldamdyǵyn azaıtyp, kúdik týdyrǵandarǵa kórinbeıtin tustarda qatty júrip, aldarynan shyqty. Ushqyr kólikten qutyla almasyn bilip, amalsyz toqtaǵan ÝAZ-da bes jigit otyr eken. «Túıe izdeýge shyqtyq» degen sózderi sendirmegenderdiń kóligin teksergende, qarý men oq, jas qan sińgen qorap shyqty. Kóp uzamaı áýdem jerge tastap ketken oljalary da tabyldy. Eki tekeni atyp, ishin jaryp, tuıaǵyn kesip alyp kele jatqan betteri eken. «Laqtaıtyn kezde eshkisi men tekesi bólinedi. Solardyń arasynan ekeýi mynalardyń oǵyna ushyrapty ǵoı», desti jigitter.
Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń bólim basshysy Raqymjan Býrabaevtyń aıtýynsha, bulardy ustaýmen is bitpeıdi. Is polısııa bólimine tirkelip, arnaıy sharalar qabyldanady. Oǵan tabıǵat qorǵaýshylary da qatysady. Kıikke qarý kezegenderdiń habary Syrdarııa aýdandyq polısııa bólimine tústi. Tún ortasynda jetken polıseıler isti tirkep, kúdiktilerdi alyp ketti.
«Jyl basynan beri zańsyz ań aýlaýǵa qatysty Qylmystyq kodekstiń 337, 339-baptarymen 15 derek tirkeldi. Byltyr osy ýaqytta 10 oqıǵa bolǵan edi. Árıne, kıiktiń basty jaýy – brakoner. Jylma-jyl olarǵa qarsy kúres sharalary qatańdatylyp otyrǵanmen, olja izdep, dala kezgen qaskóıler tyıylmaı tur. Ásirese qysta Syrǵa qaraı, oıysatyn janýarǵa qarý kezeıtinder kóbeıip ketedi», deıdi R.Býrabaev.
Tabıǵattyń tylsymy qorǵan bolǵan
Buryndary kóligi jaramdy brakonerge ilese almaı qalatyn tabıǵat qorǵaýshylarynyń tehnıkalyq jaraqtandyrylýy da jyl saıyn jaqsaryp keledi. Odan bólek, arnaıy kıim berilip, qarýmen qamtylǵan ınspektor úshin jyljymaly jataqhana da bar. «Kıik» operasııasy kezinde «Qyzylorda–Aqtóbe», «Qyzylorda–Jezqazǵan» jáne «Qyzylorda–Túrkistan» baǵytyndaǵy joldarda mobıldi toptar men arnaıy beketter jumys isteıdi. Degenmen de qoryǵan jerge ósh keletin brakonerler tynym bermeı tur. Bıylǵy qystyń ózinde áýeli 71 bas, sál keıin 35 kıik atyp ustalǵandar bar.
Sapar barysynda ınspektorlar dala erkesine tabıǵat ta qorǵan bolatynyn aıtty. Mysaly, kıik laqtaıtyn mezette kún sýytyp, ádette úımeleıtin shybyn-shirkeıdi kórmeısiz. El aýzynda «Quralaıdyń salqyny» atalǵan mezgilde jaýǵan jańbyr jańa týǵan tóldiń sharanasyn shaıyp, tez shıratady. Bul mezettiń janýardyń adamnan keıingi jaýy qasqyrdyń da etke tábeti tartpaıtyn sátpen tuspa-tus keletini tabıǵattyń bir tylsymy demeske amalyńyz joq. Dalada erte kóktemde kókteıtin túıetaban mamyrdyń ortasyna qaraı qýrap, quralaıdyń túsimen birdeı bolyp qalady eken. Osylaısha, jemtik izdep, jerdi kókten sholǵan qaraqustyń kózin aldaıdy.
Al osy kıiktiń jolynda kezdesken kez kelgen laqqa ıip, emizip ketetini de basqa janýarda kezdespeıtini anyq. Talaı márte joıylyp baryp ańyzdaǵy kúlden túlegen Fenıks qustaı qaıta tirilgen aqbókenniń teke azaısa, biryńǵaı erkek laq týyp, eshki basy kemise, urǵashy laqtap, ósimin ózi retteı alatyn da qasıeti tańǵaldyrmaı qoımaıdy.
Jalpy, tabıǵattaǵy ań-qusty qorǵaýda Qazaqstannyń tájirıbesi biraz elden alda tur. Mysaly, ań-qustyń amandyǵyn baqylaý, sanaq júrgizýden bólek, jyldyń ár mezgildegi órisin zertteý, azyq-túlik qoryn anyqtaıtyn da qyzmet bar. Olar qysta neshe santımetr qar túskennen bastap tuıaqtylar men qanattylarǵa tónetin qaýipti de aldyn ala boljap, monıtorıng jasap otyrady.
«Osydan biraz jyl buryn múıizine bola aýlaıtyndar kóbeıip ketken edi, qazir saıabyrsydy. Úsh-tórt top jarty aı saıyn aýysyp, myńdaǵan gektar aýmaqty baqylap otyrmyz. Sý tapshylyǵy sheshilse, myna Aqtóbe jerinen bastalyp bizdiń óńirdi, Ulytaý, Qaraǵandy aýmaǵyn qamtıtyn Betpaqdala popýlıasııasyndaǵy kıiktiń birazy qysy-jazy osynda qalar edi», deıdi «Ohotzooprom» О́B» RMQK óńirlik fılıalynyń ınspektory Erbolat Bekjanov.
«Qyzyl kitapqa» enbegen janýar
Jyl saıyn qorǵaý sharalary kúsheıtilip jatqanymen, kıik «Qyzyl kitapqa» enbegen. Mamandar munyń sebebin onyń tez kóbeıetinimen baılanystyrady. Mysaly, tórt jyldaı buryn Betpaqdalada – 111 500, Oral popýlıasııasynda – 217 00, Ústirtte 5 900 bolyp, elimizdegi kıik sany 334 400-ge ázer jetip turǵan. Al byltyr olardyń sany 2 mıllıonnyń ústine shyqty.
«Qaıbir jylǵy koronavırýs indeti talaılardy eseńgiretip ketti ǵoı. Biraq sol pandemııa kezinde shekaralar shegendelip, kıik múıizin satyp alýshylar tyıyldy. Osydan da dala kezip júretin brakonerler kúrt azaıdy. «Quralaıdyń salqynyndaǵy» erekshelikti baıqap otyrsyzdar, kıiktiń matasýy kezinde de tabıǵat kúrt qubylyp, burqasyndatyp ketedi. Osyndaı sátterde qarý kezeıtinder tabylyp qalady. Al biz olardyń jolyn kesýge tyrysamyz», deıdi «Ohotzooprom» О́B» RMQK óńirlik fılıalynyń ınspektory Qaıyrbek Mahanbetálıev.
Saıyn daladaǵy sulý ańdy saqtaýda bul jigitterdiń eńbegi ólsheýsiz. Tirlik qaýyrt sátterde ózge oblys aýmaǵynda jumys isteıtin de kezderi bar. Burynǵymen salystyrǵanda jalaqy ósip, issapar shyǵyndary turaqty tólenip, ınspektorlardyń áleýmettik jaǵdaıy da túzelip qaldy.
Ushqan qus pen júgirgen ań tynyshtyǵy kúzetinde júrgen ınspektorlar uzaq jyl osy qyzmette júrip, ózderine jol kórsetken Altynbek Iztileýovteı azamattyń esimin qurmet tutady. Saladaǵy baıyrǵy mamandardy tárbıelegen azamatqa brakonerler «Qyrǵı» degen laqap at qoıypty. Betpaqdalanyń ár butasyn biletin ınspektor reıdke shyqty degende, ańǵa qarý kezeýge qumarlar dalaǵa aıaǵyn attap baspaıdy eken. «Bul kúnde ortamyzda joq Altekeń tabıǵat baılyǵy úshin ózine qarý kezegendermen de qaqtyǵystan qaımyqpaıtyn edi», dep eske alady shákirti E.Bekjanov.
Saparymyzdy túıindep, qaıtar sátte tabıǵat qorǵaýshylary qalyń túıetaban alqabyna alyp bardy. Oshaq ornyndaı japyraq quralaıdyń túsindeı kúreń sary tartyp jatyr. Ekige bólinip aralaı bastaǵanymyz sol edi, biriniń astynan buıyǵyp jatqan laq shyǵa keldi. Ár tustan shyrtyldatyp sýretke túsirip jatyrmyz. Sálden keıin «kórip boldyńdar ma?» degendeı kózin tóńkerip bir qarady da, táltirekteı basyp uzaı berdi. «Eki-úsh kúnde shırap shyǵa keledi. Bular jelge qaraı salsa, keń tanaýy pyryldap, ıt-qusyńdy ilestirmeı ketedi», desedi jigitter.
Bul tólder bıylǵy sanaqqa kirmeıdi. Elimizdegi bókenderdiń osy jylǵy sany jaqyn arada belgili bolady.
Qyzylorda – Ulytaý – Qyzylorda