Qazaq rejıssýrasynyń qarlyǵashy

О́ner ıesi 1914 jyldyń 1 qań­tarynda Atyraý oblysy, Qur­man­­­ǵazy aýdanynda Haırolla men Mamysh Bekishevterdiń otba­syn­da dúnıege keldi. Ǵaını­­dyń óner álemine qadam basýyna se­bepshi – ákesi Haırollanyń dombyra qu­laǵynda oınaýy edi.

Estý qabi­leti erekshe, dombyra tartyp, Qur­­manǵazynyń kúılerin sheber oryn­daǵan Haı­rekeń halyq ánderi men ter­me, qıssa-jyrlardy jatqa soǵa­tyn. Keshqurym aýyldyń qarası­raq balalaryn qasyna jınap, án men jyrdan shashý shashatyn. Pe­rishte kóńil tyńdarmandary­­nyń ishinde, ásirese Ǵaını­­dyń ónerge degen ińkárligi, qaǵilez­­digi ǵajap bolatyn. Kókesiniń aýzynan shyqqan ár sózdi qaǵyp alyp, janyn sáýlelendiretin. Anasy­nyń aıtýynsha, qyzynyń bar jany­men áýenge berilip ketetini sonsha­lyq, aınalasynda tirshilik baryn umyta­dy eken. Sony kórgen áke­si Haırolla ózinen aýmaı qalǵan qyzynyń bo­ıyndaǵy bul qabilet túbi bir jerden tesip shyǵatynyn, áýletiniń ataǵyn aspandatatyn maqtanyshpen aıtyp otyratyn.

Ǵaını zerek bolyp ósti. Oqý men jazýdy da erte úıren­di. Aǵalarynyń biri Hamıdolla Beki­shev orys tilin jetik meńger­gen muǵalim bolatyn. Keıinnen ol «Ka­zahstanskaıa pravda» gazetiniń bas redaktory (1932 jyl) qyzme­tin­de abyroıly eńbek etti. Ǵaını osy aǵasynan kóp nárse úıre­nedi. Odan keıingi eki aǵasy da talanttan kende bolǵan joq. Biri kezinde kedeılerdiń balalary men jetimder úshin mektep-gımnazııa ashqan zııaly jan bolsa, ekinshisi tehnıka jaǵynan saýatty myqty maman edi. Alaıda ekeýi de naqaq­tan jabylǵan jalanyń qurbany bo­lyp, sottalyp ketedi.

Shaǵymdaný, sottalý, atý jazasy... munyń bári otbasyn qajy­typ jiberdi. Osyndaı kúńgirtteý, muń­­dy kúnderdiń birinde Ǵaını­­dyń taǵdyry kúrt ózgerip shyǵa kele­di. Qýdalanýdan qoryqqan ot­ba­sy emizýli balasyn, qyzy Roza­ny alyp qalyp, Ǵaınıdy tez ara­da Almatyǵa attandyrady. Mine, sol kúnnen ­bastap boıjet­ken ómiri basqa arnaǵa baǵyt burady.

1934 jyldyń qańtar aıyn­­da Almatyǵa Lenıngradtan sah­na óneri tehnıkýmynyń oqytýshy­lary N.Sereb­rıa­kov pen M.Valıa­no shákirt qabyldaýǵa kelip, 80 úmitkerdiń ishinen 25 talantty jasty tańdap alady. Sóıtip, 1934 jyldyń aqpan aıynda qazaq­tyń úlbiregen órimdeı qyz-jigit­teri Lenıngradqa kelip, bilim bulaǵy­nan sýsyndaýǵa kiri­­sedi. Ishin­de Ǵaını da bar. Stýdııa­nyń kórkemdik je­tek­shisi L.Voven, negizgi pedagog V.Merkýrev bol­dy. Sahna qımyly men bıomeha­nı­ka­dan ataqty I.Meıerhold, akter­lik she­berlikten N.Serebrıkov dáris berdi.

Bilimge degen qushtarlyǵy, sarqylmas qýaty, tiltabys­qysh­tyǵy men uıymdastyrýshylyq qabileti Ǵaınıdy aldyń­ǵy qatarǵa shyǵardy. Birinshi kýrs­tan bastap ol kýrstaǵy emtı­han jumystarynyń repetısııa­la­rynda oqytýshylardyń kómek­shisi, sodan soń spektakl qoıy­lymdarynda assıstent boldy.

V.Merkýrevtiń jetekshiligi­men stýdııa K.Goldonıdiń «Eki myr­za­ǵa bir qyzmetshi», F.Shıl­ler­diń «Zulymdyq pen mahab­bat» jáne N.Ostrovskııdiń «Keshik­­ken ­mahabbat» spektaklderin qoıa­dy. Ǵaını bul jumysta da jarqyraı kórinip, talanty men izdenimpazdyǵynyń arqasynda us­tazdarynyń meıirim-sharapa­tyna bólenedi. «Mine, kóp jyl­dy artqa tastap, biz búginde Qazaq­standaǵy teatr óneriniń aldyńǵy qatarly akterlerine aınalǵan burynǵy shákirtterimiz Hadısha Bókeeva jáne Ǵaını Haı­rýllınamen kezdestik. Sondaǵy olardyń maqtanyshpen aıtqan: «Ata-analarymyz bizge ómir ber­di, biraq taǵdyrymyzdy sizder sheshtińizder» degen sózin estip, shyn qýandyq. Iá, biz olarǵa tek akter bolýdy ǵana emes, sonymen birge naǵyz ıntellıgent, joǵary ıdeıaly kózi ashyq, bilimdi adamdar retinde qalyptasýǵa kómekteskimiz keldi», dep tebirene hám maqtana pikir bildirgen eken ustazy, áıgili rejısser I.Meıerhold.

Sonymen qatar dál osy jyl­dary qazaq stýdııasy jany­nan ashylǵan «Shyǵys úıi» at­ty stý­­­dentter uıy­mynda Orta­lyq Azııadan kelgen jastar óner kór­setip, sonyń ishin­de Ǵaınıdyń dombyranyń qulaǵyn­da oınap, halyq kúı­le­rinen tartý ­jasaýy sol sátke kýá bolǵan jastardy eleń etkizedi.

Oqý orny men «Shyǵys úıinde­gi» dáristerden bólek, talantty boıjetken oqýdan qoly qalt etken ýaqyttarda «Lenfılmge» ke­lip, ózin kıno salasynda da synap kór­di. Nátıjesinde, ol «Amangeldi», «Jambyl Jabaev» syndy birne­she fılmniń epızodyna túsip, ke­ıin ony dybystaýǵa da kómektesti.

1938 jyly Búkilodaqtyq Le­nıngrad Ortalyq teatr ýchı­lı­she­sin bitirgen qazaq jastary to­lyq qurammen Shymkent qalasyna ke­lip, qyzmetke ornalasady. Shy­ǵar­mashylyq trýppa óziniń al­­ǵash­qy maýsymyn 10 qyrkúıek kúni F.Shıllerdiń «Zulymdyq pen ma­habbat» jáne N.Os­trov­skıı­­diń «Keshikken mahabbat» spek­takl­derimen bastady.

Ǵaını da sol kóp­pen birge Shymkent sha­haryna qonys teýip, arasynda úzilistermen 1961 jylǵa deıin aldymen akter retin­de, odan keıin qoıýshy-rejıs­ser, kórkemdik jetekshi jáne bas rejısser bolyp eńbek etti. Tulǵalyq damýyn­da­ǵy tabysty jyldar ári qa­raı 1947–1949 jyldary Jam­byl oblystyq qa­zaq drama teatryndaǵy kór­kemdik jetekshilik, 1961–1964 jyldary Alma­tydaǵy Jas kórermen teat­ryna bas rejısser bolýmen jalǵasty. Ta­lantty jan sahnada óner kórsete júrip, ustazdyq joldy da umyt qaldyrmaı­dy, 1964–1967 jyldary Almaty mem­lekettik ­­óner ınstıtýtynda (qazirgi Qurman­­­ǵazy atyndaǵy ulttyq konservato­­­rııa­­da) dáris oqıdy.

Ol sanaly ǵumyryn sahna salasyna sarp etken jemisti jyldarynda teatrdyń repertýar­lyq saıasatyn baıytyp qana qoıǵan joq, sonymen qatar ózindik dara qoltańbasymen akter­lik hám rejısserlik mektep qa­lyp­tastyrdy. Eldiń qoǵamdyq jáne mádenı-buqaralyq ómirine de belsendi aralasty. Etken eńbegi eleýsiz qalmaı, teatr óneriniń damýyna qosqan úlesi úshin birneshe márte joǵary marapat ıe boldy. Atap aıtsaq, 1944 jyly QazKSR eńbek sińirgen ártisi atansa, 1945 jyly KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmy­nyń «Qurmet Belgisi» ordeni men «Uly Otan soǵysy kezindegi eren eńbegi úshin» medali keýdesinde jarqyrady. Al 1958 jyly «QazKSR halyq ártisi» ataǵyn aldy.

Ǵaını Haırol­la­qyzy týraly kezinde óner­taný doktory, professor, teatr synshysy Baǵybek Qun­daqbaev: «Eger teatrdy myqty rejısser basqarsa, onda teatr da myqty bolady» degen edi. Teatr mamany tarapynan berilgen bul baǵa óner ıesiniń shyǵarmashylyq eńbegine shyn máninde, ádil tarazy bolatyndaı. Sebebi Ǵaını ­kezin­de qazaq teatr óneriniń jetek­shi re­jısserleri­niń biri edi. Ol dáýir­­di zertteýshi­ler «Haırýllına dáýiri» dep te atap júr. Sahna sańlaǵy­­nyń óz­ge­lerden ereksheligi sol, ol ­ózi qoı­ǵan spektaklderde ózi oınaıtyn. Sonymen qatar spektakl­­diń ne­gizgi oıyn, beınesin taba bile­tin. Qoıylymnyń emosııalyq atmo­s­ferasyn jasaýdyń has sheberi edi. Kórermender teatrdan maqta­­nysh toly sezimge bólenip, tánti bo­lyp shyǵatyn da, kópke deıin sol áser­den aryla almaıtyn.

Bul sózimizge KSRO Halyq ár­tisi Farıda Sháripovanyń my­na bir pikiri dálel: «Men onyń Krýchınınasyn, Beatrıchesin, Pa­naeva Avdotıa Iаkovlevnasyn kór­dim. Biri ekinshisine uqsamaıdy. Ǵaını oıyny sonysymen ǵajap edi. Biz ony úlgi tutyp, óne­rine elikteıtinbiz. Ol Máskeý mek­tebin, orys sahna mádenıe­tin jaqsy biletin. Shynymen-aq, aktrısa somdaǵan Krýchınına teńdessiz edi. Spektakldi ár kór­gen sa­ıyn tańdaı qaǵyp, óner ıesi­niń boıyndaǵy psıhofızıka­lyq kúıdiń sekýnd saıyn qubylýyn qyzyǵa tamashalaıtynbyz. Ol rasynda da zaldy erekshe kúıge bóleı alatyn. Sonysymen bizdi ózine ǵashyq etti. Áriptester arasynda aktrısanyń san qyrly óne­ri týraly ańyzǵa bergisiz áń­gi­meler kóp aıtylatyn. Ásirese án salǵandaǵy ǵalamat úni men dom­byranyń qulaǵynda oınaıtyn aıryqsha daryny kópke úlgi boldy», dep áıgili aktrısa jýrnalıs­terge bergen suhbatynyń birin­de tebirene tolǵansa, Ǵaınıdyń ártistik álemi týraly Qazaqstan­nyń Halyq ártisi Aısha Abdýllına bylaı dep estelik qaldyrypty: «Haırýllına san qyrly talant bolatyn. Shyǵarmashylyq qııalyna ilesý múmkin emes. Ásirese rejısser retinde sahna keńistigin barlyq planda sheber paıdalanatyn, ár mızanssenany utymdy uqsatatyn talant ıesi edi. Onyń taǵy bir ta­masha qyry – keıipkerlerdiń mine­­zin ashýdaǵy tereńdigi, róldiń logı­kalyq jáne emosııalyq kúıin dóp basyp saraptaı alatyndyǵy. So­ny rólge bekitilgen ártisterden de talap etetin. Rejısser retinde ol kisi akterdiń sahnaǵa daıyndyq­­syz, rólin saraptamaı shyqqanyn unat­paıtyn. Ondaı sátte Ǵaını daıyndyqty toqtatyp qoıyp, róldi taldaýǵa kóshetin. Rejıssýra – qıyn mamandyq desek, Ǵaını­dyń osynaý kúrdeli mamandyqty sheber meńgerip qana qoımaı, naǵyz óner týdyrýyna onyń teatrǵa degen shek­siz mahabbaty, sahnaǵa adaldyǵy kúsh berip, shabyttandyratyn. Ǵaını sııaqty adamdar júz jylda bir ret týady», dep jazypty aktrısa.

Araǵa kóp jyldar sala, Ǵaını Haırollaqyzy ómirden ótken soń, óner ıesi G.Rýdkov­skaıa óziniń suhbatynda bylaı deıdi: «Ol – teatr ónerindegi aıryq­­sha qubylys. Ákem Iý.Rýdkovskıı Shymkent teatrynda M.Áýezov­­tiń «Túngi saryn» qoıylymyn sah­na­laǵanda Ǵaını Júztaılaqty oınady, F.Shıllerdiń «Zulym­dyq pen mahabbat» spektaklin­de Ledı Mılfortty somdady. Son­daǵy aktrısanyń sheberligi sol – re­jısserdiń túpki oıyn dál tap­qandyǵynda. Osy qasıetin joǵa­ry baǵalaǵan ákem Ǵaınıdyń sah­nadaǵy ár róline qaıran qalatyn jáne onyń boıynan rejısserge tán sýret­kerlikti kóretinin únemi aıtyp otyratyn. Keıinirek Ǵaını Haırýllına Jas kórermender teatryn basqaryp turǵan kezin­de ol kisimen júzbe-júz jolyǵý­dyń sáti tústi. Qatelespesem, 1961 jyl bolatyn. Jańa qoıylym­ǵa daıyndyq júrip jatyr eken. Balkonda otyryp shyǵarmashy­lyq úrdisti syrttaı baqyladym. Son­­daǵy baıqaǵanym ári onyń kó­ńilge qurmet ornyqtyrǵan erekshe qasıeti – Ǵaını spektakl­degi keıipkerler mineziniń jiti ashylýy úshin árbir aktermen óte muq­ııat ári názik jumys isteıdi eken. Taǵy bir tańǵaldyrǵany – ol eshbiri­ne óz pikir-kózqarasyn tańbady, ártisterdiń sahnada erkin kósi­lýine mol múmkindik týǵyzdy. Ár akter­diń daralyǵyn saqtaýǵa tyrysty. Son­daı-aq Ǵaını saýatty, dana basshy edi. Shyǵarmashy­lyq atmosfera týdyrýdyń has sheberi bolatyn», deıdi.

Jas kórermen teatrynda qyz­met etken jyldary Ǵaını Haı­rýllına «Baı men kedeı», R.Ǵamzatovtyń «Taý qyzy», S.Mu­qanovtyń «Móldir mahab­bat» jáne taǵy da basqa qoıylym­da­ryn sahnaǵa shyǵardy. Sony­men qatar M.Áýezovtiń «Eńlik – Kebek», Ǵ.Músirepovtiń «Aıman – Sholpan», «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» syndy qazaqtyń ult­tyq klas­sıkasyn qaıta qalpyna kel­tirip, jańasha túrlentti. Ásirese Ǵaını qoıǵan M.Áýezov­tiń «Qara­qypshaq Qobylandy» qoıy­lymy halyqtyń qaısar rýhyn qaı­ta jańǵyrtqan ultymyzdyń qun­dy qazynalary qatarynda.

О́ner ıesiniń qyzy Klara anasy týraly: «Ol teatr tynysymen ómir súretin, sonda bar mahabbatyn, qýatyn, baryn salatyn. Keıde ol úıge sharshap-shaldyǵyp keletin, ondaı kezde biz birden basqa bólmege ketip qalatynbyz. Tamaqtanyp alyp, erteńgi qoıylymǵa daıynda­latyn. Jumysta qandaı qatal, ta­lapshyl bolsa, úıde meıirimdi, jýas, óte qamqor ana boldy», dep tebirene tolǵanypty.

Iá, ol ónerin ómirimen egiz órdi. Kúsh pen tózimdilikti shyǵar­ma­shylyqqa degen sarqylmas yqy­lasynan alatyn. Osylaısha, Ǵaını talmas oı men asqan she­berlik sýretkerine aınaldy.

Ulttyq ónerimizdiń órken­deýi­­­ne súbeli úles qosqan qazaqtan shyq­­qan tuńǵysh rejısser qyz Ǵaını Haırollaqyzynyń esi­min ke­ıin­gi urpaq umytpaı, ulyqtasa ıgi. О́ıtkeni sahna sańlaǵynyń ult­tyq ónerdiń órkendeýine sińir­gen eń­begi ushan-teńiz.

Sálıma TASEMENOVA,

óner qaıratkeri