Memleket pen qoǵam ómirinde quqyqtyń atqaratyn róli asa mańyzdy. О́ıtkeni barlyq sala quqyq normalary arqyly retteledi. Quqyq erejelerdi belgilep, olardyń oryndalýyn qamtamasyz etý arqyly qoǵamdyq tártiptiń saqtalýyna, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń qorǵalýyna kepildik beretin júıeni qalyptastyrady. Al quqyqtyq bilim – osy mańyzdy mindetterdi júzege asyrýdyń negizgi tetigi.
Elimizde joǵary oqý oryndaryndaǵy quqyqtyq bilimniń jaǵdaıyna, zańger mamandardyń sapasyna qatysty syn pikirlerdi, ásirese jumys berýshilerdiń zań fakýltetinen shyqqan túlekterdiń daıarlyǵyna kóńili tolmaıtyndyǵy jıi aıtylady.
«Quqyq» baǵyty boıynsha oqý-ádistemelik birlestiktiń sáýir aıyndaǵy jıynynda elimizdegi quqyqtyq bilim máselelerin anyqtap, olardy sheshý maqsatynda quqyqtyq bilimdi damytýdyń tujyrymdamasyn jazý usynyldy. Jospar boıynsha elimizde zańgerlerdi daıarlaıtyn 60 ýnıversıtettiń osy salany damytýǵa qatysty, tujyrymdamaǵa engizetin usynystary aldyn ala jınalyp, suryptalady. Odan soń tujyrymdamanyń qurylymy jasalyp, Astanada ótetin strategııalyq sessııada barlyq ýnıversıtet ókilderi jumyla talqylap, tujyrymdama jobasynyń sońǵy núktesin qoımaq bolyp kelisildi.
Jaqynda Maqsut Narikbayev University-de «Quqyq» baǵyty boıynsha oqý-ádistemelik birlestik uıymdastyrǵan strategııalyq sessııa ótti. Bul is-sharaǵa quqyq salasyndaǵy jetekshi mamandar, akademııalyq qaýymdastyq ókilderi, 52 joǵary oqý orny, memlekettik organ ókilderi qatysty.
Sessııanyń basty maqsaty – elimizdegi quqyqtyq bilimdi damytýdyń negizgi baǵyttary men basymdyqtaryn aıqyndaıtyn biryńǵaı tujyrymdama ázirleý. Sessııaǵa daıyndyq barysynda zań fakýltetteri jibergen usynystar júıelenip, qazirgi jaǵdaıdyń SWOT jáne PESTL taldaýlary júrgizildi.
Ýnıversıtetter usynǵan derekter men usynystardy negizge ala otyryp, tujyrymdama jospary ázirlendi. 52 joǵary oqý orny ókilderi salanyń máselelerin anyqtap, sheshý joldaryn, damytýdyń negizgi baǵyttaryn talqylap, tájirıbelerimen almasty.
Tujyrymdamany talqylaý barysynda problemalar da sóz boldy.
Birinshisi – oqý baǵdarlamalary sapasynyń tómendigi. Elimizdegi 60 ýnıversıtet san túrli baǵdarlamamen zańger daıarlaıdy eken. Oǵan qosa kóptegen ýnıversıtette bilim baǵdarlamalarynyń teorııalyq jáne jarııa quqyqtyq sıpaty basym. Oqý ornynda berilgen bilimde praktıka men naryqtyń qajettiligi eskerilmegendikten túlekter jumysqa turǵanda teorııalyq bilimin tájirıbemen ushtastyrýda, naryqqa qajetti quqyqtyq máselelerdi sheshýde qıyndyqqa kezdesedi.
Ekinshisi – kadr máselesi. Elimizde bilikti oqytýshylardyń ınfraqurylymy jaqsy, iri qalalarda shoǵyrlanǵany belgili. Basqa shaharlarda ornalasqan ýnıversıtetterde joǵary bilikti oqytýshylar, halyqaralyq tájirıbesi bar mamandar tapshy. Alaıda maman azdyǵyna qaramastan, elimizde 60 joǵary oqý orny zańger daıarlap jatqanyn aıta ketken jón. Olardyń ishinde aýyl sharýashylyǵy, tehnıkalyq, pedagogıkalyq baǵyttaǵy ýnıversıtetter de bar. Kadr men baǵdarlama sapasyna, oqý ornynyń profıline qaramastan, suranys bar eken dep barlyǵy quqyq júıesine kadr daıarlaıdy. Sonda berilgen bilimniń sapasy, túlektiń quzyrettiligi qaıda qaldy? Tıisti yntalandyrýdyń jetkiliksizdiginen, ýnıversıtetterde urpaqtar sabaqtastyǵy úzilip, jas oqytýshylardy jetildiretin ǵylymı mektep júıesi toqyraı bastaǵan.
Bilikti, halyqaralyq tájirıbege ıe mamandardyń joqtyǵy – úshinshi máseleniń týyndaýyna sebep. Jańashyl, tyń kózqarastyń joqtyǵynan keıbir joǵary oqý oryndary zańger mamandyǵynyń zamanaýı rólin jete túsinbeıdi. Búginde álemniń damyǵan elderindegi zań fakýltetteri, eń aldymen, bıznestiń suranysyna jaýap beretin, ozyq tehnologııalardyń, jasandy ıntellektiń, smart kelisimsharttardyń, blokcheın men transulttyq korporasııalardyń quqyqtyq máselelerin sheshetin zańger daıarlaıdy. Al bizdiń zań fakýltetterimizdiń kópshiligi áli kúnge Keńes odaǵynda qalyptasqan mentalıtetten, qylmystyq quqyq pen teorııanyń basymdylyǵynan aryla almaı keledi. Sondyqtan bul ýnıversıtetter óniminiń basty tutynýshysy bıznes nemese halyqaralyq zań fırmalary emes, kóbinese ishki ister organdary nemese múldem basqa salalar.
Tórtinshi másele – qazaq tilindegi quqyqtyq bilimniń múshkil jaǵdaıy. Quqyq júıesiniń tili oryssha qalyptasqan. Zańdarymyzdyń qazaq tilindegi nusqasyndaǵy qateler, birizdi quqyq termınologııasynyń joqtyǵy, qazaq tilinde sabaq beretin mamandar men oqý materıaldarynyń tapshylyǵy sııaqty kemshilikter stýdentterdiń sapaly bilim alýyna, keıin túlekterdiń tájirıbede quqyqty durys qoldanýyna kedergi keltiredi.
Buǵan qosa elimizdegi quqyq júıesiniń Reseı quqyq doktrınasyna shamadan tys táýeldiligi de nazar aýdaratyn faktor. Qazaqstandaǵy quqyqtyq bilim, doktrına, quqyq qoldaný, zań shyǵarmashylyǵy reseılik standarttar men praktıkanyń yqpalynda. О́kinishke qaraı, bul jaǵdaı elimizdiń táýelsiz jáne ózindik quqyqtyq júıesiniń damýyn tejep otyr. Memlekettik tildiń quqyq júıesinen tysqary qalyp qoıýynyń basty sebebi de osy.
Strategııalyq sessııa barysynda quqyqtyq bilim tujyrymdamasynyń negizgi baǵyttary aıqyndaldy. Birinshi baǵyt bilim baǵdarlamalarynyń sapasyn kóterýdi kózdeıdi. Eń aldymen, ortaq standarttar men quzyretiligi qarastyrylǵan biryńǵaı túlek profılin engizý kózdelip otyr. Joǵaryda atap ótkendeı, quqyqtyq bilim salasynda ýnıversıtetterdiń bilim baǵdarlamalary ártúrli. Biryńǵaı bitirýshi profılin ázirleý jáne bekitý arqyly zań fakýltetterine sapaly túlek daıarlaýǵa basymdyq beriledi.
Sondaı-aq bakalavrıat túlekterine kásibı qaýymdastyq tarapynan uıymdastyrylatyn biryńǵaı biliktilik emtıhanyn engizý usynylady. Qazirgi kezde árbir joǵary oqý ornynda oqý baǵdarlamasynyń mazmuny, oqytý ádistemesi, jalpy stýdentterge qoıylatyn talaptar ártúrli bolǵandyqtan, nátıjesi de san qıly. Biryńǵaı biliktilik emtıhanyn engizý túlek sapasyn ınstıtýsıonaldy deńgeıde rettep, sapasyz túlekterdi mamandyqtan shettetýge múmkindik beredi. Dese de, bul usynystyń tujyrymdamaǵa enýine túsinikti sebeptermen, ýnıversıtetterdiń kópshiligi qarsy boldy.
Jahandaný, tehnologııalar men jasandy ıntellekttiń damý jaǵdaıynda bolashaq zańgerlerdiń Soft Skills, basqa da zamanaýı quzyrettilikterin damytý da negizgi usynystyń biri boldy. Qazir túlekterdiń eńbek naryǵynda básekege qabilettiligin qamtamasyz etýge quqyq salasymen qatar, olardyń qosymsha daǵdylaryn qalyptastyrý, tilderdi ıgertý óte mańyzdy. Osy turǵyda zańgerlerge aǵylshyn tili men memlekettik tildiń qajettiligi erekshe ekenin atap ótken jón.
Sonymen qatar quqyqtyń tek teorııasymen shektelmeı, praktıkasyna da basa nazar aýdarylady. Quqyqtyq pánder boıynsha qazaq tilinde sapaly oqýlyqtar ázirleý de – basym baǵyttyń biri. Sondaı-aq oqytý baǵdarlamalarynyń mazmunyn jańartý, zańgerdiń dúnıetanymyn keńeıtetin jańasha formatta quqyq fılosofııasy jáne salystyrmaly quqyq ádistemesin qosý, kóptildi traektorııalardy damytý da usynyldy.
Tujyrymdamadaǵy kelesi baǵyt – kásibı qaýymdastyqpen ıntegrasııany kúsheıtý.
Zań fakýltetteriniń negizgi tutynýshysy – jumys berýshiler, onyń ishinde zańgerlerdiń kásibı qaýymdastyqtary ekeni belgili. Olardy akademııalyq ortaǵa tartý oqý úderisinde teorııa men tájirıbeni ushtastyrmaq. Sol sebepti jumys berýshilerdi bilim baǵdarlamalaryn ázirleý men jetildirýden bastap, pánderdiń mazmunyn jańartýǵa, leksııa oqýǵa, klınıka jumysy men halyqaralyq úderistik oıyndarǵa tartý, ıaǵnı olardy zańger kadrlar daıarlaý júıesine is júzinde qatystyrý óte mańyzdy.
Úshinshi baǵyt – sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti jáne akademııalyq adaldyqty damytý.
Zańger kadrlardy daıarlaýdyń eń basty talaptarynyń biri akademııalyq adaldyq standarttaryn qatań saqtaý ekendigi málim. Sol sebepti bolashaq zańgerlerdiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy minez-qulyq daǵdylary ýnıversıtette qalyptasqany abzal.
Ǵylym jáne ǵylymı kadrlar sabaqtastyǵyna qatysty baǵyttyń da orny bólek. Osy baǵytqa qatysty mańyzdy usynystyń biri – jastardy oqytýshylyq, ǵylym, akademııalyq mansapqa yntalandyrý júıesin engizý. Búginde ýnıversıtette, akademııalyq salada jumys isteý jas mamandarǵa tartymdy kásip emes. Quqyqtanýdy ǵylym retinde jańǵyrtý úshin ǵylymı mektepter men ǵylymı kadrlardy daıarlaý, olardy qoldaý júıesin qaıta qalpyna keltirý qajet.
Ǵylymda urpaqtar sabaqtastyǵyn qalpyna keltirý de – atalǵan baǵyttaǵy ózekti máseleniń biri. Quqyq ǵylymynyń kenjelep qalýynyń basty sebebi – ǵylymı kadrlar sabaqtastyǵynyń bolmaýy. Ol professorlardyń jolyn jalǵaıtyn shákirt daıarlaýy arqyly júzege asady. Ǵylym jolyna, akademııalyq salaǵa kelgen jas mamandardyń aldynda túsinikti, senimdi, jaqsy jalaqymen qamtamasyz etilgen aıqyn jol kartasy bolǵanda ǵana olar bul salaǵa bet buratyny sózsiz.
Strategııalyq sessııa barysynda, ókinishke qaraı, jıynǵa qatysqan keıbir joǵary oqý oryndarynyń ókilderi tujyrymdamaǵa qatysty usynystaryn bergen joq, qurylymdyq dıalogke belsendilik tanytpady. Keıinnen talqylaý nátıjesinde shyqqan qujatqa senimsizdik tanytýǵa tyrysty. Degenmen basqa da joǵary oqý oryndary belsendiliginiń arqasynda jumys sátti aıaqtaldy. Strategııalyq sessııada 52 ýnıversıtet ókiliniń úsh kúndik eńbeginiń nátıjesi retinde shyqqan quqyqtyq bilimdi damytý tujyrymdamasynyń jobasy Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine jiberildi.
Strategııalyq sessııanyń aldyna qoıylǵan maqsat oryndaldy deýge tolyq negiz bar. Máselege tikeleı qatysy bar ýnıversıtet ókilderiniń ortaq jumysynyń nátıjesi retinde elimizdegi quqyqtyq bilimdi damytý tujyrymdamasynyń jobasy daıyndaldy. Bul tujyrymdama zańger kadrlardy daıarlaýdyń sapasyn arttyrýǵa, kásibı qaýymdastyqpen qarym-qatynasty tereńdetýge, zamanǵa saı bilim tehnologııalaryn engizýge, ǵylymı kadrlar daıarlaıtyn ǵylymı mektep júıesin jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qujat bolmaq. Quqyqtyq bilimdi damytý tujyrymdamasyn ázirleý – elimizdegi quqyqtyq bilim berý júıesin jetildirý jolyndaǵy mańyzdy qadam. Strategııalyq sessııa bolashaq zańgerlerdi daıarlaýdyń tıimdi tásilin qalyptastyrýǵa negiz bolyp, elimizdiń quqyqtyq júıesiniń damýyna tyń serpin beretinine senimdimiz.
Marat Ahmadı,
Maqsut Narikbayev University ǵylymı qyzmet jáne zertteýler jónindegi vıse-provost