Statıstıka ǵylymyna kóńil bólgisi kelmeıtin memleketter aqyrynda josparlaý, damý, eldiń ishki jáne syrtqy jaǵdaıynyń shynaıy ósý baǵasyn anyqtaýda qatty qatelesedi. Adam ómiriniń týý, nekege turý, oqý, eńbek etý sııaqty barlyq qyrlarynda faktiler men sandar turady. Olardyń ózgerisi men tolyqtyrylýyn memleket únemi qadaǵalap otyrýy kerek. Sondyqtan barlyq derekterdi jınaqtaý, taldaý, saraptaý, monıtorıngteý isimen aınalysatyn statıstıkanyń memlekettiń damý barysyn anyqtaýdaǵy mańyzy zor.
Derekterden alynǵan qorytyndylar jınaqtalyp, statıstıkalyq aqparatty qurap, memlekettiń qabyldaıtyn sheshimderi men baǵdarlamalaryna negiz bolady. Statıstıkanyń ózi bir kezde «memlekettik isti júrgizý» dep atalǵan. Tek 1746 jyly nemis ǵalymy Gotfrıd Ahenvall statıstıkany ǵylymnyń bir salasy retinde engizgen. О́rkenıettiń órine shyqqan memleket retinde Qazaqstan da statıstıka týraly zańyn jetildirip, ózgertip otyrady. Bıyl da «Memlekettik statıstıka týraly» zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Endi sol máselelerge toqtalyp óteıik.
Jýyrda Ulttyq statıstıka bıýrosynyń Soltústik Qazaqstan oblystyq departamenti basshysynyń orynbasary Juldyz Nurǵalıevamen áńgimeleskenimizde, bizdiń oblysta ekonomıkanyń ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, saýda, densaýlyq saqtaý, bilim berý, sport, t.b. salalarynda 38 myń zańdy jáne jeke tulǵalar is-áreket etetinin bildik. Osylardyń barlyq qarjylyq-sharýashylyq áreketteriniń derekteri – resmı statıstıkanyń qaınar kózi. Kásibı tilmen aıtqanda, olardyń bári «respondent» dep atalady. Mine, osy respondentterdiń statıstıkalyq derekterin túrli ádistermen jınaqtaý statıstıkalyq aqparattardy quraıdy.
Juldyz Nurǵalıevanyń aıtýyna qaraǵanda, bıyl statıstıka organdary aı saıynǵy, toqsandyq, jyldyq kezeńde 120 baqylaý júrgizedi. Onyń 116-sy boıynsha oblys kásiporyndary, jeke kásipkerler, sharýa (fermer) qojalyqtary esep beredi. Árbir kásiporyn ózderiniń eńbek etetin ekonomıka salasy boıynsha derekterdi beredi.
Yńǵaıly bolý jáne ýaqytty únemdeý úshin statıstıkalyq eseptilikti tapsyrý 2014 jyldan beri «e-Statıstıka» BAJ (biriktirilgen aqparattyq júıesi) paıdalana otyryp, on-laın formatqa aýystyrylǵan. Barlyq nysandar boıynsha esepterdi respondentter ESQ (elektrondyq sıfrlyq qoltańba) kómegimen, jumys ornynan shyqpaı-aq tapsyra alady. «Men esepterdiń alǵashqy statıstıkalyq derekteri qupııa bolyp tabylatynyn jáne memlekettik statıstıka organdarymen tek statıstıkalyq aqparatty túzý maqsatynda ǵana paıdalanylatynyn atap ótkim keledi. Alǵashqy statıstıkalyq derekterdiń qupııalylyǵyn memlekettik statıstıka organdary olardy jınaý, óńdeý jáne saqtaý kezinde qamtamasyz etedi», dedi J.Nurǵalıeva.
Sonymen birge ol tótenshe derekterdiń jınalýyna úlken mán beriletinin aıtty. О́ıtkeni olarǵa jasalǵan taldaý naryqtyń naqty jaǵdaıyn, onyń damý vektoryn kórýge, aǵymdaǵy jyly qaı salaǵa qandaı faktorlar áser etetinin túsinýge múmkindik beretin kórinedi. Eger salalar boıynsha qarastyratyn bolsaq, ónerkásiptiń damý kórsetkishterin anyqtaýǵa oblystaǵy 72 iri jáne orta kásiporyn aı saıyn ónim óndirý boıynsha statıstıkalyq esep beredi eken. «Olardyń bıyl usynǵan derekteri negizinde 30 kásiporyn 105 myń tonna un óndirgeni týraly resmı aqparat qalyptastyryldy. Sol sııaqty basqa salalardyń da statıstıkalyq kórsetkishteri júıelenedi», dedi maman.
Statıstıka organdary jumysynyń aıqyndaýshy sharty – obektıvtilik pen jedeldik. Osylaısha, Zań normasymen respondentke ýaqtyly jáne dáıekti derekterdi usyný mindeti júktelgen.
Memleket basshysy bıyl 8 maýsymda kúshine enetin «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bıznes júrgizý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. «Memlekettik statıstıka týraly» zańyna «Ákimshilik derekkózderge qatysty memlekettik statıstıka salasyndaǵy memlekettik baqylaý» atty 12-1-babynyń jáne «Respondentterge qatysty memlekettik statıstıka salasyndaǵy memlekettik baqylaý» atty 12-2-babynyń normalaryna ózgerister engizildi. Bul ózgerister respondentterge qatysty memlekettik baqylaý júrgizý jáne alǵashqy statıstıkalyq derekterdi usyný tártibine tikeleı qatysty. Sonymen birge tolyqtyrýlar bıznes sýbektilerine qatysty memlekettik baqylaý jáne qadaǵalaý nysandaryn retke keltirýdi, bıznesti júrgizý jaǵdaılaryn jaqsartýdy baqylaıdy. «Atap aıtqanda, munda salalyq zańdar deńgeıinde jedel den qoıý sharalaryn qoldaný, tergeý júrgizý tetikteri, baqylaý sýbektisine barmaı nemese baryp profılaktıkalyq baqylaýdy qoldaný tártibi aıqyndalǵan», dedi statıstıka departamenti basshysynyń orynbasary.
Aıta ketetin jaıt, respondentter statıstıkalyq derekterin burmalap beretin bolsa, ondaılarǵa Ákimshilik zań buzýshylyqtar kodeksiniń 497-baby boıynsha is qozǵalady.
Soltústik Qazaqstan oblysy