Turǵyn úı saıasatyn retteıtin zań

– Ulyqbek Shabdanuly, eli­mizdegi turǵyn úı saıasatyn, halyqty baspanamen qam­tý júıesin reformalaý, je­til­dirý bastamasy qandaı qajet­ti­likten týyndap otyr. Osy baǵyttaǵy zańnamalyq ózge­ris­ter qashan bastalyp edi?

– «Turǵyn úı qatynastary týraly» zań 1997 jyly qabyldanǵan. Sodan beri 27 jyl ótse de qujatqa aıtarlyqtaı ózgeris engizilmegen. Iаǵnı zańǵa biraz ózgertý engizý qajettiligi ýaqyt talabynan da týyndap otyr. Budan bólek, zań buǵan deıin Májilistiń jetinshi shaqyrylymnyń depýtattarynyń talqylaýyna túsken bolatyn. Olar bizge deıin jumysty bas­tap qoıǵanymen tolyqqandy sońyna jetkizgen joq. Osylaısha, byltyr sáýir aıynda osy zań tóńireginde jumysty bastap kettik. Bir jyl ishinde saladaǵy ózekti máselelerdi zerttep, barynsha zerdelep, komıtetke túsip jatqan kóptegen aryz-shaǵymdy taldaýmen aınalystyq.

Al zańǵa ózgerister engizý qandaı qajettilikten týyndady degen suraqqa kelsek, adamǵa eń basty kerek dúnıeniń biri – baspana. Qazaq «Úıi joqtyń – kúıi joq» dep beker aıtpaǵan. Árıne, qoǵam men memleket úshin barlyq zań mańyzdy. Biraq búgingi qoǵamda baspana máselesin retteıtin zańnamanyń ózektiligi artyp tur. О́ıtkeni úıdiń jyrymen júrip, talaı tabaldyryqty tozdyryp, baqyt shamyn jaǵa almaı júrgen otbasy qanshama? Bul óte ózekti másele bolyp turǵandyqtan, turǵyndardyń turmystyq ál-aýqatyn jaqsartýdy osy baspanadan bastaǵanymyz jón.

Sońǵy derekterge súıensek, elimizde 650 myńnan astam azamat turǵyn úı kezeginde tur. Onyń ishinde 205 myńnan asa adam túrli sanattaǵy áleýmettik osal topqa jatatyn azamat. Shyntýaıtyna kelsek, bul zań­namalyq reformanyń arǵy jaǵynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń osydan eki jyl burynǵy turǵyn úı qatynastaryn retteıtin Ulttyq damý ınstıtýtyn qurý týraly Jarlyǵy tur. Bul ınstıtýt «Otbasy bankiniń» negizinde qurylmaq. Iаǵnı «Otbasy bankine» turǵyn úıdi esepke alýdy, qoıýdy jáne bólýdi ortalyqtandyryp júzege asyratyn Ulttyq damý ıns­­tıtýty mártebesi beriledi.

Buǵan deıin ár óńir, ár aýdanda jergilikti atqarýshy organdar ózderi turǵyn úı kezegin júrgizip keldi. Zań jobasyn zerdeleý barysynda jergilikti atqarýshy organdardan da, ýákiletti organdardan da kezekte turǵandardyń naqty sanyn ala almadyq. О́ıtkeni birkelkilik joq. Ár óńirden derek árqalaı keledi. Qazir kezekte 650 myń adam tur degen derektiń ózi shala.

Qyzý pikirtalas, daý týǵyz­ǵan sátter de boldy. Bul árıne, qalypty nárse. Ásirese Úkimettiń «Otbasy bankin» ekinshi deńgeıli bankter sanatynan shyǵarý týraly usynysyna qarsy boldyq, onyń saldary qandaı bolatynyn dáleldep, jeńip shyqtyq. Eger bulaı etetin bolsaq, «Otbasy bank» Ulttyq banktiń baqylaýynan ketip, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń qadaǵalaýynsyz qalady. Odan bólek, Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qorynyń qada­ǵalaýynan, quzyrynan shyǵyp ket­keli tur. Bankte 2,7 mln sa­lym­­shy men jáne aınalymda 3,5 trln teńge baryn eskersek, bul óte táýekelge toly sheshim edi. Osy másele tóńireginde Úkimetke usy­nys­ty qaıta qaraý týraly hat jazyp, mundaıǵa jol bere almaıtynymyzdy eskerttik. Zań jobasynyń ekinshi oqylymynda «Otbasy banktiń» Ulttyq bank, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi jáne Qazaqstan­nyń depozıtterge kepildik berý qorynyń qadaǵalaýynda qala­tynyn qamtamasyz etken sheshim shyǵaryp berdik. Onsyz da bas­panamen qamtý máselesi kúıip turǵan kezde mundaı táýekelge barýdyń qajeti joq.

– Jaqynda qabyldanǵan zańda «Otbasy banki» qara­ma­ǵynan Turǵyn úımen qam­tamasyz etý ortalyǵy qury­la­tyn boldy. Osyǵan keńirek toqtala ketseńiz.

– Joǵaryda aıtyp ótkenim­deı, turǵyn úı kezegine turý isinde másele kóp. Naqty sıfr joq. Sondyqtan endigi jerde óńirlerdegi kezekke qatysty barlyq derek osy ortalyqqa berilip, munymen ári qaraı «Otbasy bank» aınalysady. Aldaǵy ýaqytta zań Senattan ótip, Memleket basshysy qol qoısa, sol jarty jyldyń shamasynda kezek máselesi rettelýi kerek.

– Demek kezekke turý, odan shyǵarýdyń talap-erejeleri sol burynǵy kúıinde qalady. Tek júıe sıfrlyq formatqa ótip, adamı faktor áreket ete almaıtyn ashyqtyq qamta­masyz etiledi ǵoı?

– Iá, bul jerde endigári búkil kezekke qoıý jumysyn Turǵyn úımen qamtamasyz etý ortalyǵy atqaryp, oǵan jer­gi­likti atqarýshy organdar qatys­ty­rylmaıdy. Turǵyn úımen qamtý salasyndaǵy bylyqtyń kóbi dál osy kezek máselesinen shyǵyp júrgenin jasyryp qaıtemiz. Sondyqtan bul júıe budan bylaı sıfr­lyq formaǵa ótetindikten, kezektiń qoǵamǵa ashyqtyǵy da qarastyrylady. Kez kelgen adam elektrondyq sıfrlyq kiltimen jeke kabınetine kirip, óziniń qaı orynda turǵanyn kóre alady. Tek ózin ǵana emes, kúmán bolmaýy úshin óz kezeginiń mańaıyn­­da­­ǵy adamdardy da baqylaı alady. Qys­qasy, kezekke turý máse­lesinde, jańadan qurylatyn orta­lyq jumysynda adamı faktor bolmaýy kerek. Bul – osy zańnyń talaby.

– Al jergilikti atqarýshy organ­dar qandaı jumys atqa­rady?

– Olar da kezek máselesin syrttaı qaraı alady. Biraq qadaǵalaý, retteý quzyreti bolmaıdy. Olarǵa qalatyny tek – turǵyn úı qurylysymen aınalysý. Degenmen úı salýǵa qosymsha taǵy bir normany engizip otyrmyz. Iаǵnı ákimdikter budan bylaı daıyn turǵyn úılerdi birinshi naryqtan satyp alýlaryna bolady. Bul birinshi kezekte álgi qordalanǵan myńdaǵan kezektiń tez jyljýyna septigin tıgizý úshin qolǵa alynyp otyr. Máselen, qazirgi tańda Astanada satylmaı turǵan jańa úıler kóp. Sondyqtan biz ár jarty jyl saıyn ár óńirdiń naryǵyna baılanysty turǵyn úı baǵasyn bekitip otyramyz. Iаǵnı ár óńirde baǵa ártúrli bolady. Bir úı salý úshin keminde eki jyl ýaqyt ketedi. Al ol eki jylda qanshama adam kezegin sabyla kútip júredi. Sondyqtan jergilikti atqarýshy organdar daıyn turǵan jańa úıdi satyp alýdyń da tımdiligin paıdalanýy kerek.

– Búginde satyp alý quqy berilmegen jaldamaly pá­ter­de turyp jatqan otan­­das­tarymyzdyń da qata­ry­ az emes. Osy oraıda jańa zań jobasyndaǵy aren­da­lyq turǵyn úılerdi jeke­she­len­dirýge qatysty ózgertilgen normaǵa toqtalyp ótseńiz.

– Zań jobasyn qaraǵanda bul másele ekijaqty bolyp tur eken. Degenmen biz óńirlerden aǵylyp kelip jatqan hattardy, qoǵamdyq, jeke qabyldaýda bolǵan azamattardyń talap-ótinishteriniń kóptigin eskerip, bul jaıtqa beıjaı qaraı alma­dyq. Áleýmettik osal toptaǵy aza­­mattar sanynyń ózi 51 myń­nan asady. Al budan bólek esh sanatqa kirmeıtin, jaldamaly páter­degi jýrnalıster, mádenıet pen óner adamdary, ókimettiń munan ózge de qyzmetinde júrgen mamandar az emes. Qolda olardyń naqty sany joq, biraq 15-20 myńdaı dep topshylaýǵa bolady. Olar qashanǵy jaldamaly páterde júre bermek. Budan bylaı sol arendalyq baspanalar jekeshelendiriledi. Alǵashynda bes jyldan keıin degenbiz, biraq keıin ol shekteý normasyn alyp tastadyq.

– Jekeshelendirý tetigin keńirek túsindire ketińizshi...

– Árıne, otandastarymyz jekeshelendirýdi tegin eken dep túsinip qalmaý kerek. Biz eń aldymen páterdi jyldyq quny 2 paıyzdyq amortızasııasy shegerilgen qaldyq qunymen jekeshelendirýge toqtadyq. Qaldyq quny degenimiz ne? Este­rińizde bolsa, «Nurly jer» baǵdarlamasymen 2017 jyly arendalyq turǵyn úıler berile bastady. Máselen, Astanada 2017 jyly bir úıdi shartty túrde 8 mln teńgege satyp aldy deıik, sodan bergi jeti jyldyń ishinde ol úıdiń jyl saıynǵy 2 paıyzdyq amortızasııalyq tólemi 14 pa­ıyz­ boldy. Iаǵnı 8 mıllıon­nyń 14 pa­ıyzy shegerilip, odan 6 880 000 teńge qalyp tur. Qaldyq quny degen osy. Endi sol 6 880 000 teńge qaldyq qunynyń 30 paıyzyn (2 064 000 teńge) alǵashqy jarna retinde quıyp, qalǵan somany (4 816 000 teńge) esh paıyzsyz 10 jylǵa deıin bólip tólep otyrasyz. Bul shamamen aıyna 40 133 teńge bolady.

Bul jerde eskere ketetin jaıt, úıdi jalǵa alǵan kezde quny qandaı bolsa, qansha jyl ótse de sol baǵada qala bermek. Odan bólek, jekeshelendirýdiń bul túri erikti túrde júzege asady. Memleket eshkimdi kúshtemeıdi. Qalasańyz sol jaldamaly páter­de ómir boıy tura beresiz, ol balańyzǵa da qalady. Sizden úıden eshkim tartyp almaıdy.

– Bul jekeshelendirýmen qaı mekeme aınalysady?

– Bul iske bankter aralasa almaıdy. Tek jergilikti ákimdikterge baryp, búkil máseleni solar arqyly retteısiz. Ákimdik arnaıy esepshot beredi, sol esepshotqa tıisti bereshegińizdi aı saıyn tólep turasyz.

– Bul júıe Úkimetke, jalpy ekonomıkaǵa tıimsiz bolyp qalmaı ma? Úkimet oń qory­tyndysyn qalaı berdi? Qarjy­lan­dyrýdyń býmerang júıesi qaras­tyrylǵan ba?

– Zań jobasy qaralyp jat­qanda Taldyqorǵan qalasy­nyń turǵyny – segiz balanyń anasy qabyldaýyma keldi. Kóp­balaly ananyń aı saıynǵy arendalyq páter qunyn tóleı almaı júrgenine bir jyldan asypty. Sondaǵysy aıyna segiz myń teńgedeı eken. Osyǵan qarap-aq mundaı jaǵdaıdaǵy jandar el ishinde az emes ekenin túsinýge bolady. Sondyqtan jekeshelendirý normasynyń qabyldanýynda birinshi kezekte eldiń turmystyq jaǵdaıy eskerildi. Al ekono­mıkalyq jaǵyna keler bolsaq, jeke­shelendirýden túsken qara­jat qaıta aınalyp, turǵyn úı qurylysyna jumsalmaq.

– Jańa zań normasyna­ sáıkes, kezinde apatty dep tanylǵan úıdiń ornyna beril­­­gen baspanany da jeke men­shikke shyǵaryp alýǵa bola ma?

– Bul másele de dál arendalyq úıdi jekeshelendirgen sııaqty qaǵıdalarmen júzege asady. Qolda ber derekke júginsek, qazir elimizde apatty jaǵ­daıdaǵy 3 700 baspana bar eken. Osy otbasylardyń bári jekeshelendirý quqyǵymen jańa úı ala alady. Bul jumys qaıta jańǵyrtý baǵdarlamasynyń aıasynda, jergilikti ákimdikter arqyly iske asyrylmaqshy.

– Bizdiń túsingenimiz, dál qazir eldegi turǵyn úı qaty­nastary baǵytyndaǵy zańnamany reformalap, derekter bazasyn júıelemeı, kezekti bir ortalyqqa shoǵyr­landyryp, aqparat alýdyń, qoǵamdyq baqylaýdyń ashyq­tyǵyn qamtamasyz etpeı naqty nátıjege qol jetkizý ekitalaı bolyp tur ǵoı?

– Ras aıtasyz. Eń aldymen júıeli zań kerek. Sosyn quryl­ǵaly otyrǵan Turǵyn úımen qamtý ortalyǵy jarty jyl ishinde kezektegi júıe­sizdiktiń bárin retteıdi. Sol kezde biz qazir 650 myń dep otyrǵan tizim múldem basqasha bolyp shyǵýy ábden múmkin. Qysqasy, turǵyn úı tóńiregindegi naqty kartınany kóremiz. Osy oraıda taǵy bir normany halyqqa aıta ketý kerek. Bir adam kezekke turý úshin onyń otbasynyń qal­­ǵan músheleriniń eshqaısynyń atynda úı bolmaýy kerek.

«Kósh júre túzeledi» degendeı, engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar arqyly máseleni túbegeıli sheshtik dep aıtýǵa áli erte. Keremet bir tetikti de kórip turǵan joqpyn. Biraq eń bastysy – seń qozǵaldy. Bul salada zań­­namalyq turǵydan atqarar jumys munymen bitip qalmaıdy. Degenmen jurt kópten kútken normalar zańǵa endi. Jańadan qosylǵan normalardyń jalpy sany 500-ge jýyqtaıdy. Aqpa­rat­tandyrý jumysy arqyly munyń bar­lyǵy halyqqa jetkizilýge tıis.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Jasulan SEIILHAN,

«Egemen Qazaqstan»