Yntymaqtastyq pen yqpaldastyqty nyǵaıtý tetigi

Bul mańyzdy is-shara Iran Islam Respýb­lıkasynyń damýyna kóp eńbek sińirgen qos sheıit – Prezıdent aıatolla Raısı men Syrtqy ister mınıstri Amır Abdollahıan­dy eske alý aıasynda ótkizildi. Qatysýshylar Irannyń sheıit bolǵan memleket qaıratkerleri ózara yqpaldastyqtyń mono­polııalanbaýyna, azııa­lyq bire­geılikti is júzinde júzege asy­rýǵa baıypty da áserli qadam ja­saý­ǵa jáne kór­shilestik saıasatyn ujym­dyq damý men qaýipsizdikke baǵyt­taý­ǵa kúsh salǵany jóninde aıtty.

Iran Islam Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri mindetin atqarýshy Alı Baqerı aımaqtyq jáne jahandyq uıymdarǵa belsendi múshelik sheńberindegi aımaqtyq ıntegrasııa – álemdik qaýymdastyqty ústemdik júıeniń zulymdyǵynan aryltyp, halyqaralyq sahnada ádilettilikke jetkizýshi retindegi kópjaqty sheshim ekenin atap ótti.

– 13-úkimettiń Iran Islam Respýblıkasy músheliginiń resim­de­lýimen bastalǵan jáne olarǵa bel­sendi qatysýmen jalǵasqan Shan­haı yntymaqtastyq uıymy men BRIKS tobyna erekshe kóńil bólýin osy turǵydan baǵalaýǵa bolady. Kópjaqtylyq jolynda biregeılik pen maqsattarǵa da nazar aýdarý kerek jáne Azııadaǵy yntymaqtastyq dıalogi osy qajettilikke jaýap beredi. Bul Dıalogte jańa derjavalardyń bolýy ondaǵy biregeılik pen onyń jarqyn bolashaǵyna degen úmitti arttyrýǵa qosymsha serpin beredi, – dedi Alı Baqerı.

Otyrysqa Qazaqstan atynan qatysqan Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary A.Rahmetýllın Azııa jáne Taıaý Shyǵys óńirlerinde geosaıası shıelenistiń ósýi, klımattyń ózgerýi, saýda baılanystarynyń buzylýy, azyq-túlik jáne energetıkalyq qaýipsizdiktiń tómendeýi jaǵdaıynda birlesken sharalar qabyldaýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti.

Qazaqstannyń óńirlik qaýip­siz­dikti, turaq­tylyqty nyǵaıtý jáne janjaldardy retteý jónin­degi halyq­­aralyq kúsh-jigerdi qoldaıtynyn rastady. Osy turǵyda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev usynǵan beıbitshiliktiń, turaqtylyq pen qaýipsizdiktiń «Ádil beıbitshilik pen kelisim jolyndaǵy dúnıejúzilik birlik» atty jańa formýlasynyń ýaqtylyǵyna erekshe toqtaldy.

Delegasııa basshysy Qazaq­stannyń Bıologııalyq qaýipsizdik jónin­degi halyq­aralyq agenttigin jáne shtab-páteri Almaty qalasynda ornalasqan Ortalyq Azııa men Aýǵan­stan úshin turaqty damý jónindegi BUU ortalyǵyn qurý týraly bastamalaryna, sondaı-aq olardyń tolyqqandy jumys isteýi qaýipsizdik pen damý salasyndaǵy óńirlik jáne jahandyq problemalardy birlesip sheshýge yqpal etetinine qatysýshylardyń nazaryn aýdardy.

Azııadaǵy «sıfrlyq jáne tehno­lo­gııalyq alshaqtyqtyń» jaǵymsyz sal­daryn azaıtý qajettigin atap ótip, SIM birinshi orynbasary AYD elderiniń sarapshylary men ınves­torlaryn tehnologııalar men ınnovasııalar salasyndaǵy prak­tı­kalyq ózara is-qımyl maqsatynda «Astana hab» platformasyn keńinen paıdalanýǵa shaqyrdy.

Sonymen qatar bul jıynda 8 aıdan astam ýaqyt bolǵan Pales­tı­nadaǵy gýmanıtarlyq apatqa qatysty ustanymdary sheńberinde de pikir aıtyldy. Azııadaǵy ynty­maq­­tastyq dıaloginiń múshe­leri árqaısysy óz kezeginde bul kúr­deli ahýaldy toqtatýǵa jáne Gaza­ǵa gýmanıtarlyq kómek jiberýge tyrys­qany sóz boldy.

2001 jyly qurylǵan Azııadaǵy ynty­maqtastyq dıalogi baıtaq Azııa kontı­nentiniń keń aımaǵyn qamtıdy. Forýmǵa múshe 35 elde álem halqynyń jalpy sanynyń 56 paıyzy turady jáne álemdik ishki jalpy ónimniń 35 paıyzyna ıe.

Múshe elder dıalog pen serik­testik arqyly ártúrli saladaǵy qarym-qatynastardy damytýdy kózdeıdi. Atap aıtqanda – ǵylym, kommýnıkasııa jáne baılanys, tehnologııa jáne ınnovasııa, kadrlardy daıarlaý jáne damytý, azyq-túlik qaýipsizdigi, energetıkalyq jáne sý qaýipsizdigi, mádenıet jáne týrızm, ınklıýzıvti jáne turaqty damý.

Iran Islam Respýblıkasy 2004 jyly Azııadaǵy yntymaqtastyq dıa­lo­gine múshe boldy jáne onyń bel­sendi músheleriniń biri. Byltyr qazan aıynan bas­tap bul Dıalogke tóraǵalyq Iran Islam Respýblıkasynyń marqum Syrt­qy ister mınıstrine ótken bolatyn.

Dıalogtiń maqsatynyń biri – «Azııa­lyq qaýymdastyq» qurý. Azııanyń mádenı jáne qundylyqtar baılyǵy, sondaı-aq osy qurlyqtaǵy ekonomıkalyq jáne tehnolo­gııalyq negizderin eskere otyryp, eger kontı­nenttegi halyqtardyń azııalyq qoǵamǵa jatatyn ortaq sanasy paıda bolsa, kóptegen ıgilikke qol jetedi. Al bul azııalyq elderdi ortaq koalısııalarǵa birigýge, «Azııa odaǵyn» qurýǵa yntalandyra alady. Osy oraıda yntymaqtastyq dıalogi mańyzdy ról atqarmaq. Bul rette adamdar arasyndaǵy qarym-qatynastyń yqpalyn jáne osy baǵaly maqsattardy júzege asyrýdaǵy jeke menshik sektordyń rólin nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy.

– Iran Islam Respýblıkasy Dıalogke tóraǵalyǵy kezinde joǵaryda atalǵan eki salada jaqsy qadamdar jasady. Iezd qalasyn «2024 jylǵy Azııadaǵy yntymaqtastyq dıaloginiń týrıstik astanasy» dep jarııalaý birqatar azııalyq mádenı-týrıstik is-sharalar men baǵdarlamalardy ótkizýge qolaıly alań boldy. Sondaı-aq bıyl Iezd qalasynda Dıalogke qatysýshy elderdiń týrızm mınıstrleriniń kezdesýin ótkizemiz jáne onda mınıstrler aldaǵy yntymaqtastyqty taǵy da talqylamaq. Al Isfahanda osy jyldyń sáýir aıynda Dıalogke múshe elderdiń saýda-ónerkásip palatalary bolashaqtaǵy birqatar birlesken yntymaqtastyq týraly kelisimderge qol jetkizip, «Isfahan kelisimi» qujatyn jarııa­lady, – deıdi Iran Islam Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri mindetin atqarýshy Alı Baqerı.

Iran Islam Respýblıkasynyń syrtqy saıasaty kópjaqtylyqty, kórshilestik pen aımaq arqyly ujym­dyq damýdy qamtıtynyn aıta ketken jón. Sondyqtan birjaq­ty­lyq pen gegemonııaǵa qarsy turý, aımaqtyq jáne aımaqtan tys kópjaqty mehanızmderdi qol­daý el dıplomatııasynyń basym baǵyt­ta­rynyń biri bolyp qala bermek.

– Osy sebepti biz Azııadaǵy yntymaqtastyq dıalogine tóraǵa­lyq etý múmkindigin onyń dıalog pen yntymaqtastyq qurylymdaryn nyǵaıtý jáne turaqtandyrý úshin paıda­landyq jáne múshe memleketter men Dıalog hatshylyǵynyń qoldaýymen bul baǵytta tıimdi jáne oń qadamdar jasadyq. Uıymǵa múshe elderdiń syrtqy ister mı­nıstr­­leriniń Tehrandaǵy otyrysy osy sharalar men bastamalardyń keıbirin qarastyryp, olar týraly sheshim qabyldaıdy, – dedi A.Baqerı.

Is-shara qorytyndysy boıynsha Tehran deklarasııasy qabyldandy jáne alǵash ret AYD «Hatshylyǵynyń jumys isteýiniń negizgi qaǵıdattary» men «Rásimder qaǵıdalary» bekitildi.

A.Rahmetýllın Azııadaǵy ynty­maqtastyq dıalogi otyrysy aıasynda halyqaralyq uıymdar sheńberindegi yntymaqtastyqty qosa alǵanda, halyqaralyq kún tártibiniń ózekti máselelerin, sondaı-aq keńeıtilgen tatý kórshilik seriktestikti jandandyrý úshin ekijaqty yntymaqtastyqtyń pers­pek­tıvalaryn talqylaý maqsatynda Iran Syrtqy ister mınıstriniń mindetin atqarýshy Alı Baqerımen jáne Syrtqy ister mınıstriniń quqyqtyq jáne halyqaralyq máse­le­ler jónindegi orynbasary Reza Nadjafımen ekijaqty kezdesýler ótkizdi.

Azııadaǵy yntymaqtastyq dıalogi – kontınenttegi saıası jáne ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń ártúrli baǵyttary bo­ıynsha dıalog, konsýltasııalar, sheshimder qabyldaý jáne konsensýs negizinde sharalardy júzege asyrýǵa arnalǵan memleketaralyq forým. Forým 2002 jyly 19 maýsymda quryldy. Bizdiń el buǵan 2003 jyly qosyldy.