Kúni keshe qabyldanǵan oıyn bıznesi men lotereıa qyzmetin retteýge qatysty zań negizinen eldegi qamysqa tıgen órtteı qaýlaǵan lýdomanııa máselesin sheshýge baǵyttalǵan. Bul keıingi jyldary naǵyz áleýmettik, qoǵamdyq keselge aınalyp ketti. Búginde osy dertten aryla almaı, býkmekerlik keńselerdi kúndiz-túni tóńirektep júrgenderdiń kóbi kórseqyzarlyqpen ǵana emes, qajettilikten de oıynhananyń esigin ashyp kórgen. Al ońaı oljanyń arty opyq jegizetini kóbiniń qaperine kirip-shyqpaǵan.
El kútken túzetýler
Lýdomanııa shekara syzyǵyna, qaýipti qorǵanysqa qoldanylatyn tikenek sym sekildi. Bir ilinseń shyǵa almaı, tartqan saıyn shyrmatyla beresiń. Al muny qumarpazdyqtyń quryǵyna túsip, kózi baılanǵandar kesh túsinip jatady. Bul keseldiń asqynyp, eldiń esin shyǵara bastaǵany sonshalyq, Memleket basshysy lýdomanııanyń arty jaqsylyqqa aparmaıtynyn, oıynqumarlyqtyń oıynyńdy osyldyryp jiberetinin únemi aıtyp júretin jaǵdaıǵa jettik. Aryǵa barmaı-aq qoıaıyq, byltyr kúzde Qaýipsizdik keńesiniń otyrysynda, bıyldyń ózinde Atyraýdaǵy Ulttyq quryltaıda, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHHIII sessııasynda, respýblıkalyq «Ardagerler uıymy» Ortalyq keńesi tóraǵasynyń orynbasary О́mirzaq Ozǵanbaevty qabyldaǵanda, mádenıet jáne óner qyzmetkerlerin marapattaý rásiminde, ótken aıdaǵy BAQ salasy qyzmetkerlerin marapattaý rásiminde osy lýdomanııamen qoǵam bolyp kúresý keregin erekshe atap ótti. Ásirese BAQ salasy qyzmetkerlerimen kezdeskende keńirek toqtaldy. О́ıtkeni bul dertti órshitetin de, oǵan qarsy kúreste alǵy shepte júretin de BAQ ekeni daýsyz.
«Internet damyǵan saıyn lýdomanııa problemasy ýshyǵa tústi jáne naǵyz áleýmettik indetke aınala bastady. Bul ultymyzdyń bolashaǵyna qater tóndiredi. Sondyqtan Memleket basshysy retinde men osy qaýipti qubylyspen kúresý úshin birqatar pármendi shara qabyldadym. Byltyr kúzde osy másele boıynsha Qaýipsizdik keńesiniń arnaıy otyrysy ótti. Jýyrda meniń tapsyrmammen Úkimet Zańsyz oıyn bıznesi men lýdomanııaǵa qarsy is-qımyl jónindegi keshendi jospardy bekitti. Sonymen qatar tıisti zań jobasyn tez arada qabyldaý jóninde buǵan deıin birneshe ret aıtqan edim. Atalǵan zańnyń kúshine enýi azamattarymyzdy, eń aldymen, óskeleń urpaqty osy zııandy áleýmettik dertten saqtaýǵa múmkindik beretinine senimdimin», degen bolatyn Memleket basshysy BAQ ókilderi aldynda.
Májilis qabyldaǵan zańdy kóp uzamaı Senat ta maquldap, Aqordaǵa joldaǵan. Osylaısha, Prezıdent qol qoıǵan oıyn bıznesi men lotereıa qyzmetin retteýge tıis zań 8 kodeks pen 14 zańnyń normalaryn qozǵaıtyn 150 túzetýdi qamtydy. Bul elimiz tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan normatıvtik túzetý bolyp otyr. О́ıtkeni bul zań qabyldanǵaly 17 jyl ótse de, oǵan mundaı aýqymdy ózgerister engizilmepti.
Týrızm jáne sport vıse-mınıstri Mıras Tólebaevtyń aıtýynsha, zań halyqtyń saýattylyǵyn arttyrý, jarnamany shekteý, sapaly medısınalyq kómek kórsetý, memlekettik baqylaýdy kúsheıtý arqyly lýdomanııa problemasyn sheshýge baǵyttalǵan. Qujatty ázirleý barysynda Prezıdenttiń Qaýipsizdik keńesinde jáne Ulttyq quryltaıda bergen tapsyrmalary túgeldeı eskerilgen.
– Zańdy ázirleý úderisinde barlyq múddeli taraptar qatysty, qajetti qorytyndylar alyndy, 18 norma boıynsha retteýshilik áserge taldaý júrgizildi, ashyq qoǵamdyq talqylaýlar ótkizildi. Zańdy daıarlaý barysynda qarsylyq pen lobbızmge de tap boldyq. Alaıda halyqtyń qoldaýy jumysqa demeý berdi. Bul rette 50 myń qol jınaǵan petısııanyń mańyzdylyǵyn da atap ótemin. Yntymaqtastyqtyń nátıjesinde qoǵamnyń kóńilinen shyǵatyn tarıhı Zań jaryq kórdi, – dep aǵynan jaryldy vıse-mınıstr M.Tólebaev.
Osy rette vedomstvo ókili Mınıstrlik atynan 1,5 jyl boıy jobany daıyndap shyqqan depýtattarǵa, atsalysqan qoǵam belsendilerine, syrttan jankúıer bolǵan otandastarymyzǵa da alǵys bildire ketti. Onyń aıtýynsha, keıbir normalar áli kúnge deıin múddeli toptardyń synyna ushyrap otyrǵan kórinedi. Alaıda jeke kompanııalardyń tabysy men ulttyń keleshegi, erteńgi taǵdyrymyz tarazyǵa salynǵanda Parlament pen Úkimet halyqtyń únine basymdyq berdi.
Zańnyń negizgi novellalary
Oıyn bıznesi men lotereıa qyzmetin retteıtin zańnyń negizgi novellalaryna toqtalsaq. Eń bastysy, lotereıa termınaldary men tırajdyq elektrondyq lotereıalarǵa tyıym salynyp otyr. Qumar oıyndar men bás tigýdiń jarnamasyna shekteý qoıyldy, SMS-habarlamalar arqyly da shekteý kózdelgen. Býkmekerlerdi jarnamalaýǵa, onyń ishinde kólik quraldaryna jarnama jabystyrýǵa da qatań tyıym salyndy. Tek býkmekerlik keńseler, sport ǵımarattary men sportshylardyń jabdyqtaryna ǵana jarnama ornalastyrýǵa ruqsat etildi.
Mıras Tólebaevtyń aıtýynsha, osyǵan uqsas norma ınternet-resýrstardy qosa alǵanda, buqaralyq aqparat quraldaryna da qatysy bar. Sonymen qatar budan bylaı býkmekerlik keńselerdiń jarnamasy bar SMS-habarlamalar jiberilmeıdi.
– Birinshiden, búginde mundaı habarlamalar abonenttiń kelisiminsiz keledi. Ekinshiden, habarlamalar, vızýaldy jarnama zańdy túrde qumar oıyndarǵa qatysa almaıtyn 21 jasqa tolmaǵan azamattarǵa baǵyttalǵan. Al zań buzýshylar úshin ákimshilik jaýapkershilik qarastyrylǵan. Sondaı-aq boryshkerlerdiń biryńǵaı tizimine engizilgen adamdardy qumar oıyndarǵa jiberýge jáne olardyń bás tigýine tyıym salynady. Merzimi ótken qaryzdary bar azamattar qumar oıyndarǵa aqsha jumsamaý kerek, – degen mınıstrdiń orynbasary el aýmaǵynda shamamen 3,5 mln boryshker bar ekenin atap ótti.
Sonymen qatar bul norma bás tigý arqyly qaryzdaryn japqysy keletin azamattardy da qaýipten qorǵaıdy. Boryshkerlerdi, 21 jasqa tolmaǵan jáne qumar oıyndarǵa qatysýyn óz betinshe shektegen adamdardy oıynǵa jibergeni úshin ákimshilik jaýapkershilik engiziledi.
– Jeke tulǵalardy qumar oıyndarǵa jáne bás tigýge qatysýdan óz betinshe shekteýdiń eń uzaq merzimi 10 jylǵa deıin uzartyldy. Tizimde 150 myńnan astam adam bar. Memlekettik jáne áskerı qyzmetshilerge qumar oıyndarǵa qatysýǵa tyıym salynǵan. Zańda qumar oıyndarǵa qatysý men bás tigý sybaılas jemqorlyqqa qarsy shekteý retinde qarastyrylady. Zańdy buzatyndar jumystan shyǵarylady. Tyıymnyń oryndalýyn memlekettik organdardyń kadr qyzmeti, Antıkor jáne Memlekettik qyzmet isteri agenttigi qadaǵalaıdy. Qazirgi ýaqytta osy normany zańǵa táýeldi aktiler deńgeıinde iske asyrý tetigi boıynsha jumys júrgizilip jatyr, – deıdi M.Tólebaev.
Onyń aıtýynsha, joǵaryda atalǵan úsh novellanyń jaǵymdy tustary býkmekerlik keńseler men kazınolardyń klıentteri arasynda otandastarymyzdyń sanyn aıtarlyqtaı qysqartýǵa tıis. Normalardyń sheteldikterge qatysy joq. Bul – shamamen 4 mln adam. Onyń 3,5 mıllıony boryshker bolsa, odan keıingi 150 myń adam – qumar oıyndarǵa qatysýyn óz betinshe shektegender, qalǵan 90 myńy – memlekettik qyzmetshi. Sondaı-aq áskerı jáne quqyq qorǵaý salasynyń qyzmetkerleri de az emes.
M.Tólebaev lýdomandardy dıspanserlik esepke qoımaı emdeýdiń jańa tártibi engizilip jatqanyn da aıtyp berdi. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimeti boıynsha, resmı esepte barlyǵy 19 lýdoman bar eken.
Jeti basty aıdahar
Sondaı-aq oıyn bıznesin zańsyz uıymdastyrýshylarǵa aqsha jiberýge tyıym salynady. Elimizde onlaın-oıynhanalarǵa tyıym salynǵan jáne býkmekerlik qyzmet úshin lısenzııa qajet. О́kinishke qaraı, bul máseleniń tolyqqandy sheshimi bolmaı tur. Internet-oıynhanalar biz turmaq, zańy qatal, ǵalamdyq jeliniń senzýrasy bar elderde de órken jaıyp tur. Mundaǵy bar qoldan keletini tyıym salynǵan ınternet-resýrstardy buǵattaý ǵana. Alaıda jeti basty aıdahar ispetti saıttardyń birin japsań, olar ekinshisin ashyp alýdan jalyǵar emes. Byltyr memlekettik organdar Kıberbaqylaý aqparattyq júıesi arqyly 4 myńnan astam zańsyz oıynhana men býkmekerlik saıttarǵa kirýge tyıym salǵan. Sondyqtan saıttarǵa tólenetin barlyq tólemdi buǵattaý da kózdelip otyr.
Budan bólek, vedomstvo ókili azamattardan sheteldik ınternet-oıynhanalarǵa jáne zańsyz býkmekerlik saıttarǵa kirmeý keregin de eskertti. Osy oıyn bıznesin zańdy uıymdastyrýshylardyń tizimi Mınıstrliktiń saıtynda jáne E-lısenzııalaý portalynda ornalastyrylǵan.
Zańmen lotereıa termınaldary men elektrondy lotereıalarǵa (loto klýbtary) tyıym salynyp otyr. Lotereıa operatorynyń elektrondyq ónimderi onyń resmı ınternet-resýrsynda jáne mobıldi qosymshasynda ǵana qoljetimdi bolmaq. Klassıkalyq lotereıa turǵyn úılerde, mádenıet, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý uıymdarynda, sondaı-aq dinı mekemelerde satylmaıdy.
Keshendi jospardyń kózdegeni ne?
Jańa zańdy basshylyqqa alǵan Úkimet jýyrda 2026 jylǵa deıin lýdomanııamen kúresetin keshendi jospar bekitti. Jospar Zań normalarymen úndestirilgen jáne profılaktıkalyq is-sharalardy júrgizýge baǵyttalyp otyr. Ony iske asyrý qorytyndysy boıynsha býkmekerlik keńseler men oıynhanalardyń belsendi klıentteriniń sanyn 42%-ǵa tómendetý, tegin ońaltýdan ótetin lýdoman sanyn 500-ge deıin jetkizý, jyl saıyn keminde
7 myń ınternet-oıynhana men býkmekerlik saıttardy buǵattaý kózdelgen.
– Qujatta 4 blokke bólingen 28 is-shara qarastyrylǵan. Ár bloktiń óz maqsatty aýdıtorııasy bar. Birinshi bólim qumar oıyndardy buǵan deıin oınamaǵan azamattarǵa arnalǵan. Ekinshi bólim táýekel tobyn anyqtaýǵa jáne olarmen jumys isteýge baǵyttalǵan. Úshinshi blok lýdomandarǵa kómek kórsetýdi kózdeıdi. Jospar aıasynda lýdomanııanyń aldyn alý boıynsha ádistemelik usynymdar ázirleý jumystary júrgizilip jatyr, – dedi Týrızm jáne sport vıse-mınıstri M.Tólebaev.
Sońǵy aqparatqa súıensek, búginde elimizde 6 oıynhana, 3 oıyn avtomattary zaly jáne 8 býkmekerlik keńse bar eken. Olarda 5 myńǵa jýyq adam jumys istep, nápaqasyn taýyp júr. О́tken jyly Mınıstrliktiń talabymen sot sheshimderi negizinde zańnamany buzǵan 14 býkmekerlik keńse, totalızator jáne 1 oıyn avtomattary zalynyń qyzmeti toqtatylypty. Al osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda Qonaev qalasynda 4 býkmekerlik keńse men 2 oıyn avtomattary zalyna jospardan tys jáne josparly tekseris, sondaı-aq lotereıa operatoryna jospardan tys tekserý júrgizilipti.
Elimizde alǵash ret áleýmettik jelilerde zańsyz lotereıalarǵa qarsy kúres jumystary da bastalyp ketti. Ol úshin 400 myńnan 3,7 mln teńgege deıin aıyppul qarastyrylǵan. Qazirdiń ózinde 16 azamat jalpy somasy 7 mln teńgege jýyq ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan. Sottyń qaraýyna quqyq buzýshylyq týraly 30 hattama jiberilgen. Endi áleýmettik jelilerdegi zańsyz utys oıyndaryn uıymdastyrǵany úshin tıisti materıaldary jınalyp jatqan 35 faktiniń «keıipkerleri» jaýapqa tartylýdyń kezegin kútip tur.