Bıyl el aýmaǵynda shomylý maýsymy bastalǵaly 35 bala sýǵa ketti. Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń málimetinshe, ótken jylmen salystyrǵanda balalardyń ólim qushý kórsetkishi 20 paıyzǵa artqan. Jazataıym jaǵdaılar jaǵajaıdy jaǵalaıtyn otandastarymyzdyń qaýipsizdik erejelerin elemeýinen tirkelip otyr. Osy oraıda TJM Azamattyq qorǵanys jáne áskerı bólimder komıteti tóraǵasynyń orynbasary, polkovnık Aqylbek AHMETJANOVPEN az-kem áńgimelestik. Keleńsiz oqıǵalardyń aldyn alý maqsatyndaǵy qaǵıdattardy surap bildik.
– Jaz bastalysymen elimizde otandastarymyzdyń sýǵa ketý oqıǵalary jıileıdi. Áńgimemizdi osy shomylý maýsymyndaǵy qarapaıym qaýipsizdik erejelerinen bastasaq.
– Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi únemi azamattardy sýdaǵy qaýipsizdik qaǵıdalaryn saqtaýǵa shaqyrady. Árbir azamat sý aıdyndarynda qaýipsizdik qaǵıdalaryn qatań saqtaýy mindetti. Ári balalardy sý aıdyndarynyń janynda qaraýsyz qaldyrmaýǵa, úlkenderdiń qaraýynsyz shomylýǵa jol bermeý qajet. Meılinshe balalardy kishkentaıynan júzip úıretken durys.
Sondaı-aq beıtanys jáne sýǵa túsý úshin jabdyqtalmaǵan oryndarda, «Shomylýǵa tyıym salynady», «Súńgýge tyıym salynady», «Qaýipti! Iirim» belgileri ornatylǵan jerlerde múldem sýǵa túsýge bolmaıdy. Júzýdiń shekarasy belgilengen qaltqylardan (býıkı) aspaý kerek. Kúshińizdi synaımyn dep tekserilmegen, jabdyqtalmaǵan jerlerde súńgimeńiz. Shaǵyn kólemdi kemelerge jáne basqa da júzý quraldaryna jaqyn júzip barmańyz. Oǵan qosa júzý quraldaryna qutqarý kúrteshesinsiz otyrmańyz. Júzýge arnalmaǵan zattarmen júzbeńiz. Taǵy bir eskertetini, qaıyqtardan, katerlerden, aılaqtardan, jartastardan, parapetterden, qorshaýlardan jáne basqa da zattardan, sondaı-aq osy maqsattarǵa beıimdelmegen qurylystardan sýǵa sekirmeńiz.
Ár azamat jol júrý erejesin saqtaǵany sekildi sýdaǵy júrip turý qaǵıdalarynda qatań saqtaýǵa tıis. Sebebi «Shákirt daıyn bolǵanda ǵana ustaz keledi» demekshi, biz qansha eskertý, oqytý, aldyn alý sharalaryn uıymdastyrǵanymyzben, eń birinshi sýdan keletin qaýipke arasha bolýshy ol adamnyń ózi ekenin umytpaǵan jón! Sondyqtan joǵaryda atap ótken qarapaıym, biraq eń mańyzdy erejeler adamnyń ómirin saqtap qalady.
– Bıylǵy maýsym qalaı ótip jatyr? Qazirgi ahýaldy statıstıkalyq derektermen keltirseńiz.
– Mınıstrliktiń halyqty qorǵaý boıynsha qabyldaǵan is-sharalary óz tıimdiligin kórsetip jatyr. Oǵan dálel, sýǵa shomylý maýsymy bastalǵaly qutqarýshylar 153 adamdy, onyń ishinde 38 balany qutqaryp qaldy. Jalpy, elimizde sý aıdyndarynda qaza tapqandardyń sany kúnnen-kúnge ósip barady. Ásirese balalar óliminiń kúrt ósýi alańdaýshylyq týdyryp otyr.
Negizinen jazataıym oqıǵalar demalys kúnderi jıi kezdesedi. Oǵan basty sebep – qaýipsizdik erejelerin elemeý, jabdyqtalmaǵan jerlerde shomylý jáne balalardy nazardan tys qaldyrý. Máselen, bir jarym aıǵa jýyq ýaqytta 87 adam sýǵa ketti. О́tken jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda adam ólimi 14%-ǵa az. Biraq balalardyń ólim qushýy 20%-ǵa kóp.
Statıstıkalyq derektermen ashyp aıtsaq, shomylý maýsymynyń bastalýymen sýǵa batyp qaıtys bolǵandardyń 15%-y nemese 10 jaǵdaı ruqsat etilgen aýmaqtardan tirkelgen. Iаǵnı Almaty – 4, Mańǵystaý – 2, Abaı – 2, Aqtóbe jáne Pavlodar oblystarynda 1 jaǵdaıdan anyqtaldy. Al 85%-y nemese 54 jaǵdaı ruqsat etilmegen, qaýipsizdik qamtamasyz etilmegen sý aıdyndarynda bolǵan. Osy rette aıta ótkim keletini, qaýipsiz oryndar týraly málimetter BAQ kózderinde, ákimdikter men óńirlik tótenshe jaǵdaılar departamentteriniń saıttarynda júktelgen.
TJM Ishki ister jáne Kólik mınıstrligimen birlese sý aıdyndarynda azamattardyń qaza tabý qaýpin azaıtý maqsatynda sýdaǵy qaýipsizdik qaǵıdalarynyń talaptaryn buzýdyń jolyn kesý baǵytynda 50 myńǵa jýyq reıd, qadaǵalaý júrgizdi. Anyqtalǵan zań buzýshylar Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń «Ortaq sý paıdalaný qaǵıdalaryn buzǵany» 364, «Sý aıdyndaryndaǵy qaýipsizdik qaǵıdalaryn buzý nemese oryndamaǵany» 412 jáne «Alkogoldik ishimdikter ishý nemese qoǵamdyq oryndarda mas kúıinde bolǵany» 440-baptary boıynsha ákimshilik jaýapkershilikke tartylady. Jyl basynan beri dál osyndaı formattaǵy 9 myńǵa jýyq hattama toltyryldy.
Jalpy, sýdaǵy qaýipsizdik erejelerin buzýshylarǵa ákimshilik jaza qoldaný sý aıdyndaryndaǵy oqıǵalardyń sanynyń azaıýyna oń áser etip keledi. Bıyl ÁQBtK-niń 412-baby «Sýdaǵy qaýipsizdikti saqtamaǵandary úshin» ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵandar sany 7 ese ósti. 579 aıyppul salyndy. Kez kelgen zań buzǵan azamat sýdaǵy qaýipsizdik erejelerin qatań saqtaýǵa jaqyndaryn úgitteıdi degen úmittemiz.
Shomylý maýsymynyń bastalýyna deıin jáne kezeń ishinde teledıdardan 1 800-den astam sıýjet, radıodan 3 000-nan astam sóz sóıleý, gazetterde jáne áleýmettik jelilerde 2 343 maqala jarııalandy. 7 000-nan astam post, messendjerler jáne ózge de áleýmettik jeliler arqyly 543 tikeleı efır uıymdastyryldy. О́tkizilgen is-sharalarmen 6 mıllıonnan asa (6 440 791) adam, onyń ishinde 1,5 mıllıonǵa jýyq (1 474 727) bala qamtyldy.
Sonymen birge oqytý kezeńinde 30 400 balaǵa júzý daǵdylary úıretildi. Bul jumys áli de jalǵasady. Profılaktıkalyq is-sharalar keshenin ótkizý barysynda 370 myńnan astam kórneki oqytý ónimderi, ıaǵnı paraqshalar, jadynamalar, broshıýralar taratyldy.
Sýǵa túsýge tyıym salynǵan 4 646 oryn anyqtaldy. Onda 6 312 eskertý jáne tyıym salý belgileri ornatyldy. 708 ruqsat etilgen jappaı demalys orny bekitildi.
Qazirgi tańda elimizde 85 myńnan astam ózen men 48 myń kól bar. Olardy azamattar shomylý, demalý jáne balyq aýlaý úshin paıdalanady. Onda ákimdikterdiń sheshimimen bekitilgen 708 ruqsat etilgen jappaı demalys, týrızm jáne sport oryndary jabdyqtaldy. Onyń ishinde 167-si kommýnaldyq jáne 425-i jeke jaǵajaılar, qalǵan 116 sport jáne týrıstik maqsattarǵa arnalǵan. Bul rette barlyq kommýnaldyq jaǵajaılarǵa kirý tegin ekenin atap ótken jón.
Atqarylǵan keshendi jumystardyń kómegimen jyl saıyn sýǵa batyp qaıtys bolý deregi azaıyp keledi. 2021 jyly 3%-ǵa, 2022 jyly 42%-ǵa, 2023 jyly 4%-ǵa tómendedi. Deıturǵanmen árbir qurǵaq statıstıkanyń artynda adam ómiri men jaqyndarynyń qaıǵysy turǵanyn umytpaýymyz kerek. Keıingi 10 jylda eki myńnan astam adam qaıtys boldy. Tyıym salynǵan jerlerde shomylý ómirge qaýip tóndirip qana qoımaı, aıyppul túrinde ákimshilik jaýapkershilikke ákeledi. Tek Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 412-baby boıynsha 721 otandasymyzǵa 18 mıllıonnan astam teńgege aıyppul salyndy.
– Elimizde qutqarý otrıadtary jetkilikti me? Tehnıkalyq qural-jabdyqtardy da qosa aıta ótseńiz.
– Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginde 20 jedel-qutqarý jasaǵy bar. Olar avarııalyq-qutqarý, izdestirý-qutqarý jumystaryn, qutqarý operasııalaryn júrgizý úshin tótenshe jaǵdaılar ornyna shyǵady. Tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılarǵa jedel den qoıý úshin qutqarý bólimsheleriniń ıeliginde 1 094 birlik avarııalyq-qutqarý jáne qosalqy tehnıka, 2 066 avarııalyq-qutqarý jabdyǵynyń jınaǵy, 35 829 jaraqtar men ekıpırovkalar jınaǵy bar.
Tehnıkamen jaraqtaý jáne olardy jańartý, jańa sýda qutqarý stansalaryn salý jumystary kezeń-kezeńmen júrgizilip jatyr. Ádette jazǵy sýǵa shomylý maýsymynda elimizdiń sý aıdyndarynda qosymsha mobıldi beketter ornatylady. Sonymen qatar turaqty túrde reıdter men patrýldeý júrgiziledi. Daýys zoraıtqysh qurylǵysy bar drondar da paıdalanylady.
Shomylý maýsymynyń bastalýymen sý aıdyndarynyń qorǵalmaǵan bólikterinde azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin TJM aýmaqtyq bólimsheleriniń kúshterimen 65 turaqty jáne qosymsha 150-ge jýyq jyljymaly maýsymdyq qutqarý beketteri ornatyldy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»