Jahandyq jylyný jaıylymdardy tozdyryp barady

Álem klımattyń degenine kónýge májbúr

Búginde aýylsharýashylyq jerlerdiń «amandyǵy» máselesi, ásirese jaıylymdardyń joǵa­ry sapaly bolýy mańyzdy mem­lekettik sheshimderden bólek, haly­q­aralyq saıasatta da tıimdi usynyspen shyǵýǵa májbúrlep otyr.

Bul rette Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jahandyq qaýipsizdik sóz bolǵan irgeli álemdik jıyndarda da, je­kelegen memleket basshylarymen kezdeskende de klımattyq óz­geristerge qatysty máseleni jıi aıtyp júr. Ásirese byltyrǵy 1 jeltoqsanda Dýbaıda ótken Klımat jónindegi dúnıejúzilik sammıtte sóz sóılep, búginde Jer sharyndaǵy halyqtyń teń jar­tysy klımattyń ózgerýi joǵa­ry dárejede áser etetin óńir­ler­de ómir súrip jatqanyn atap ótti.

«Halyqaralyq qoǵamdastyq klımat baǵy­tyndaǵy baǵdarlamalarǵa bóli­ne­tin qarjy kólemin ulǵaıtýǵa qatysty óz mindettemelerin kúsheıtedi dep úmit­te­nemiz. Biraq qarjylandyrý – tek keder­gilerdiń basy ǵana. 2050 jylǵa qaraı jahandyq temperatýranyń 1,5 gradýsqa deıin kóterilýin shekteı alǵa­ny­myzben, Ortalyq Azııa elderi báribir temperatýranyń 2,5 gradýsqa deıin joǵarylaý máselesimen betpe-bet keledi. Bul sý tapshylyǵyna, qatty ystyqqa, shólge jáne ekstremaldy gıdrologııalyq qubylystarǵa ákep soqtyrady. Sondyqtan mundaı qıyn jaǵdaıdan qashyp qutyla almaımyz jáne oǵan beıimdelýge máj­búrmiz», dedi Prezıdent.

Monıtorıng qorytyndysy máz emes

Álem kartasynda toǵyzynshy terrıtorııany alatyn elimizdiń aýyl­sharýashylyq jerleri halyqaralyq reıtıngte altynshy orynda tur. Degen­men jer sapasy men ónimdilik, azyq-túlik qaýipsizdigi jaǵynan keri tartyp turǵan faktorlar da joq emes. Sonyń saldarynan elimiz jaıylymdardyń qolaılyǵy jóninen kóshbasshylyq oryndardyń shańyna da ilese almaı keledi.

Buǵan paıdalanylatyn jerlerdiń sapasynyń jyl ótken saıyn tómendeýi, olardyń tozý deńgeıi, shóleıttený, shabyn­dyqtardyń tómen ónimdiligi jáne t.b. faktorlar sebep bolyp otyr. Mundaı qorytyndyny jaqynda Energyprom.kz monıtorıng agenttigi jarııalady.

Agenttik «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» Ulttyq kompanııasy» AQ júrgizgen ǵaryshtyq monıtorıng derekterin alǵa tartyp otyr. Iаǵnı zertteý qor­tyn­dysyna zer salsaq, 2023 jyly elimizdegi barlyq jaıylymdyq jerlerdiń 87,2%-y nashar jáne óte nashar jaǵdaıda eken. Tipti keı aımaqtarda ósimdik múlde joq. Qysqasy, 80,8 mıllıon gektar jer kóleminiń 70,5 mıllıon gektary nashar kúıde jatyr. Bul sıfrlar Ulttyq statıstıka bıýrosy Strategııalyq jos­par­laý jáne reformalar agenttiginiń tájirıbelik statıstıkalyq derekterinen alyndy.

Jalpy, atalǵan monıtorıng barysynda elimiz aımaqtarynyń basym bó­li­­gin­de jaıylymdardyń sapasy qana­ǵat­­tanarlyqsyz jaǵdaıda ekeni belgili bolyp otyr. Ásirese eń nashar jaǵdaı Mańǵystaý oblysynda qalyptasqan. Anyqtap aıtsaq, aımaqtyń barlyq aýyl sharýashylyǵy jerleriniń 99,4%-y nashar kúıde. Bul degenimiz munda mal shar­ýa­­shylyǵyn damytý múmkindigi óte tómen degen sóz.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń burynǵy orynbasary Tóleýtaı Rahym­bekovtyń sózine súıensek, biraz óńirdegi fermerler jaıylymnyń «kedeıliginen» maldyń qyzyǵyn kóre almaı otyr. Negizi jerdiń tozýy, shabyndyqtardyń tómen ónimdiligi klımattyń ózgerýine tikeleı baılanysty. Eks-mınıstrdiń aıtýynsha, aldaǵy jyldary ahýal odan ári kúr­de­len­ýi bek múmkin. Iаǵnı qurǵaq­shy­lyq qaýpi artady degen sóz.

«Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıym aldaǵy 20-30 jylda el aýmaǵyndaǵy klımattyń ózgerý úderisi údeı túsetinin boljap otyr. Iаǵnı jerdiń degradasııa­syna jáne shóleıttenýge yqpal etetin qurǵaqshylyq qaýpi artpaq. Qazir­diń ózinde Qazaqstan jeriniń 70%-ǵa jýy­ǵy­na qurǵaqshylyq qaýpi tónip tur. Odan bólek, el halqynyń tórtten bir bóligi tozǵan jerlerde turyp jatyr», deıdi T.Rahymbekov.

Bıylǵy aqpan aıynda jaıylymdyq jerlerdi paıdalanýdy retteıtin arnaıy zań qabyldandy. Ol mal jaıýǵa arnalǵan jer tapshylyǵy máselelerin sheshýge baǵyttalǵan.

Eger buryn mal ustaýshy jaıylym­daǵy júktemeni kem degende 20 paıyzǵa qamtamasyz etýge mindettelse, qazir bul kórsetkish 50 paıyzǵa deıin artty. О́tken jyly jerdiń tozý problemalaryn sheshý maqsatynda elimizde «GIPROSEM» RMK jeke ınstıtýty qurylǵan. Bul qyzmettiń mamandary aýylsharýashylyq jerleri týraly derekterdi sıfrlaýmen ǵana emes, olardyń qunarlylyǵyn arttyrýmen de aınalysady. О́tken jyly paıdalanymdaǵy aýyl sharýashylyǵy jerleriniń 77 pa­ıyzy sıfrlandyrylǵan. Bul jumys tek kelesi jyly aıaqtalady.

Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń málimetterine súıen­sek, mal sharýashylyǵyna qara­ǵanda egistik jerlerdiń jaǵdaıy álde­qaıda jaqsy.

Ekonomıkaǵa tóngen qaýip

Jerdiń jaı-kúıi ózge de ekonomı­ka­lyq faktorlarmen birge aýyl sharýa­shy­ly­ǵy kásiporyndarynyń tıimdiligine de áser etedi. Iаǵnı «Taldaý» aqparattyq-sarap­ta­malyq júıesiniń málimetinshe, ótken jyly aýyl sharýashylyǵyndaǵy kom­­panııalardyń tabystylyǵy aıtar­lyqtaı tómendep ketken. 2022 jyly bul kórsetkish 31,7%-dy qurasa, ótken jyly ol 8,7%-ǵa ǵana tómendegen.

О́tken jyly tabystylyqtyń eń jo­ǵary deńgeıi Ulytaý, Abaı (bul oblys­tarda 28,1%) jáne Shyǵys Qazaqstan (23,1%) oblysynda baıqaldy. Biraq bul kórsetkishti ótken jylǵymen salys­tyr­saq, elimizdiń shyǵys óńirleri úshin mundaı qarjylyq-ekonomıkalyq kór­setkishter jaqsylyqtyń nyshany emes. О́ıtkeni 2022 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynda sharýa qojalyqtarynyń tabystylyǵy (rentabeldilik) 65,6 pa­ıyzdy, al kórshiles Abaı aýdanynda tipti 83 paıyzdy quraǵan bolatyn.

Al Mańǵystaý oblysynda jaǵdaı máz emes. Bul óńir sharýashylyq júrgizýge ekonomıkalyq turǵydan eń tıimsiz aımaq sanalyp otyr. Ondaǵy jaıy­lymdardyń barlyǵynda derlik mal sharýashylyǵynda úlken másele týǵy­zyp otyr. Byltyr mundaǵy sharýa sýbektileriniń rentabeldiligi mınýs 23,8 paıyzdy kórsetken eken.

 Jaıylymdar kútimdi qajet etedi

Aýyl sharýashylyǵy ǵylym­da­rynyń doktory, Jáńgir han ýnı­ver­sıtetiniń profes­sory, Ulttyq ǵy­lym akade­mııa­synyń múshe-korres­­pon­denti Beıbit Nasıev 2050 jylǵa qaraı álemde halyq sanynyń toǵyz mıl­lıardqa deıin boljamdy ósýi eko­júıelik qyzmetter men bıo­ár­túr­lilikti qoldaý arqyly azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin jaıy­lymdardyń turaqtylyǵyn arttyrýdy talap etetinin aıtty.

– Qazirgi ýaqytta jahandyq ekolo­gııa­lyq jáne áleýmettik-ekonomı­kalyq problemalardyń biri – shóleıttený jáne degradasııa nemese tozý, kúızelý úderisi. Bul jahandyq problema planeta halqynyń shamamen 1/5 bóligine áser etedi jáne 100-den astam elge qatysy bar, álemdegi jaıylymdardyń jalpy aýmaǵynyń 49%-y degradasııaǵa ushyraǵan, – deıdi ǵalym.

О́kinishke qaraı, B.Nasıevtiń aıtýyn­sha, elimiz de osy problemaǵa tap bolyp otyr. Aımaqtarǵa qaraı jaıy­lymdyq jerlerdiń 20-60% shamasy ár­túr­li dárejedegi degradasııaǵa nemese kúızelý men tozýǵa ushyraǵan.

– Jaıylymdardyń kúızelýi men tozýy­na áser etetin faktorlarǵa klımattyq jáne antropogendik nemese adamı faktorlardy ataýǵa bolady. Eń basty faktor – ol adamzat balasyn dúrliktirip otyrǵan, sońǵy jyldary álemde beleń alyp kele jatqan klımattyń jylyný úrdisi. Ortasha alǵanda, jahandyq temperatýra aldaǵy 20 jylda 1,5°C jylynýǵa jetedi nemese odan joǵary bolady dep kútilip otyr jáne klımattyń ózgerýi jahandyq azyq-túlik qaýipsizdiginiń turaq­­tylyǵyna qaýip tóndirýi múmkin. Ne­gizinen qýańshyl, shóldi jáne shóleıt­ti aımaqtarda orna­lasqandyqtan, bola­shaq­ta elimizdiń mal azyqtyq ta­nap­tarynyń ónimdiliginiń tómendeýi men jaı-kúıiniń nasharlaýy odan ári qarqyn alary sózsiz, – deıdi pofessor B.Nasıev.

Demek agrarlyq ǵylym aldynda klı­mattyń ózgerý baǵytynda aýyl sharýa­­­­shylyǵy daqyldarynyń óndirisin beıim­deý, mal azyqtyq tanaptardyń sapa kór­set­kishterin jaqsartý ózekti máse­lesi tur.

Ekinshi mańyzdy faktor retinde ǵalym jaıylymdarǵa adamı turǵyda beri­letin teris áserlerdi atady. Jaıy­lym­dardyń tozýy kóbine maldy qar­qyndy jaıý arqy­ly shamadan tys paıdalanýdyń saldarynan bolyp otyr.

– «Jaıylymdar týraly» zańǵa sáıkes, jaıylym paıdalanýshylary mal sanyn qalyptastyrǵanda jaıy­lym­dardyń jalpy alańyna túsetin júk­te­meniń shekti ruqsat etiletin nor­masyn eskerýleri tıis. Ol Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2015 jylǵy 14 sáýirdegi № 3-3/332 buıryǵyna sáıkes elimizdiń árbir oblysynyń tabıǵı-klımattyq aımaqtary men jaıylym tıpteri úshin naqtylanǵan.

О́kinishke qaraı, fermerler bul buıryqty tolyq oryndamaı otyr. Tipti kóptegen jaıylym paıdalanýshylar bul normanyń bar ekendigin de bilmeıdi. Sonyń saldarynan jaıylymda mal qarqyndy túrde jaıylyp keledi, – degen B.Nasıev ósimdikterdiń tynyǵýyn qamtamasyz etetin jaıylym aınalymyn paıdalanýdyń mańyzy zor ekenin de atap ótti. Iаǵnı ǵalym maldy bir jerge ıirip jaıa bermeı, jerdi de demaldyryp turý kerek degen zańdylyqty durys kórip otyr.

Sondaı-aq ǵalym basty da mańyzdy faktorlar qataryna ata kásipti janyna serik, kúnkórisine kásip etip otyrǵan maldyń sońynda júrgen aǵaıynnyń agrarlyq bilimiminiń tómen bolýyn da qosa ketti.

Al «Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı-zert­teý ıns­tıtýty» JShS basqarma tóraǵasy, professor Aıbyn Tórehanov «Jaıy­lym­dardy ornyqty basqarý men olardy paıdalanýdyń jasparlaryn bekitip, naqty is sharalardy júzege asyrý kerek», deıdi.

– Aqıqatyna júginsek, kóbine jos­parda aýyl nemese aýdan kólemindegi jaıy­lymdyq jerler, maldyń sany, qora-qopsy, sýat kózderi týraly statıs­tı­kalyq málimetter ǵana keltiril­gen. Nemquraıdylyqpen jasalǵan jobalarda jaıylymdardyń tozýyna yqpal etken jaǵdaılar saraptalmaǵan jáne olardy paıdalanýdyń tásilderi de esh ózgerissiz sol qalpynda qalǵan, – deıdi professor A.Tórehanov.

Qazirgi tańda qýańshylyqpen kú­res, ásirese ekojúıeniń qalypty qyz­metin qamtamasyz etý maqsatynda qolǵa alynyp jatqan keshendi shara joqtyń qasy. Degenmen túrli mınıstr­lik­ter tarapynan júzege asyrylyp jatqan jobalar barshylyq. Ásirese sý resýrstaryn tıimdi basqarý sharalaryn ázirlep, ony qoldanysqa engizý kóptegen eldermen qatar, dál qazir bizdiń elimiz úshin de asa mańyzdy bolyp otyr. Bul turǵyda Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń bastamasymen ázirlengen jańa Sý kodeksi jobasynyń mańyzy erekshe. Májilis qaraýynda jatqan bul qujat qabyldansa, sý tasqyny men qur­ǵaqshylyq sııaqty tótenshe jaǵ­daı­lardy boljaý, josparlaý jáne olarǵa ýaqtyly den qoıýdy qamtamasyz ete otyryp, zamanaýı sý resýrstaryn paıdalanýdyń mańyzdy quralyna aınalýy tıis.