Elimizde tarıhy tereń, tabıǵaty ásem jerler barshylyq. Sonyń biri – Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Aıyrtaý aýdanynyń aýmaǵy. Onyń joly qalyń toǵaılardyń arasynan ótedi. Buryn bul aýdan sulýlyǵy jaǵynan Býrabaıdan kem túspeıtin Imantaý – Shalqar demalys aımaǵy, ǵalym Shoqan Ýálıhanov ósken Aıǵanym hanshanyń qystaýy, Aqan seri men Úkili Ybyraıdyń shaǵyn otany retinde áıgili bolsa, qazir álemge aty jaıylǵan Botaı qonysymen de tanymal.
Osy Botaıda adamzat 5 myń jyl buryn alǵash ret jylqyny qolǵa úıretip, etin jep, sútin ishkeni halyqaralyq aýqymda dáleldengen. Sondaı jerdi kórmekke umtylýshylar sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Ol ol ma, bul jerden Altyn Orda handary dınastııasynyń «Qyzyl oba» panteony da osynda. 2019 jyly ashylǵan obadan Altyn Orda dáýirine tıesili XIV-XV ǵasyrdyń dúnıeleri kóptep tabylyp jatyr. Oblystyq tarıhı-mádenı muralaryn qorǵaý men qoldaný ortalyǵy bóliminiń meńgerýshisi Janat Baımúsenovtiń aıtýyna qaraǵanda, qazylyp jatqan 10 myń sharshy metr aýmaqtan 7 kesene tabylǵan.
«Bul osy aýmaqta Altyn Orda dáýirindegi kóshpeli ordalar men Soltústik Qazaqstan dalasyn mekendegen kóshpelilerdiń buryn belgisiz bolǵan mádenı-saıası jáne qasıetti ortalyǵynyń ornalasqanyn kórsetedi. Qyzyl Oba tóbesindegi keseneler Qazaqstannyń ortaǵasyrlyq tarıhynan syr shertetin arheologııanyń biregeı eskertkishi desek bolady», deıdi ol.
Osy jerden sol ǵasyrlarǵa tán kesenelerdiń qırandylary, qolóner qurylystarynyń qaldyqtary men aryqtar júıesi, ejelgi sýarý jáne sý kótergish mehanızmderdiń shyǵyrlaryna qoldanylǵan ydystar, altyn-kúmis áshekeı buıymdary tabylǵan.
Botaı qonysy: Munda jalpy 60 turǵyn úı zertteldi, 200 myńnan astam arheologııalyq zattar, 10 tonnadan astam jylqy súıekteri jáne basqa da janýarlar tabyldy.Mine, osyndaı san qıly tarıh pen sulý tabıǵat tunǵan Aıyrtaý jerin týrıstik mekenge aınaldyrýǵa áli kúnge qolymyz jete almaı otyr. Ákimdikten alynǵan derekke qarasaq, bári op-ońdy, byltyr ǵana bul jerge 60 myńdaı týrıst saıahat jasaǵan. Biraq munda asty alasa jeńil mashınamen saparlaǵandar kelgenine ókineri sózsiz. О́ıtkeni mundaǵy joldardyń sapasy óte nashar, mashınanyń astyn soǵatyn tolyp jatqan shuqyrshaqtar. Imantaý – Shalqar kýrorttyq aımaǵynda jalpy sany 44 demalys orny bar. Osylardyń jolyn jarqyratyp qoısa, bul landshaftqa kelýshiler eselep artar edi.
Degenmen aýdandaǵy eldi mekenderdiń ishki joldary, aýylaralyq joldar jóndelip, tegistelip, júrginshiniń jyldamdyǵyn arttyryp otyr. Máselen, «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda bólingen qarajat Antonovka, Kırıllovka, Karasevka, Shalqar, Aıyrtaý, Imantaý aýyldarynyń joldaryn jónge keltirgen. Al qazir Imantaý aýylyndaǵy 1970 jyly paıdalanýǵa berilgen 33 metrlik kópir kúrdeli jóndeýden ótkizilip jatyr. Osy kópir Imantaý aýylynyń túbinen aǵatyn Jylandy ózeniniń boıyna salynǵan. Bul – Aqmola men Soltústik Qazaqstan oblystarynyń aýyldaryn jalǵaıtyn «Elenovka – Aryqbalyq – Chıstopole – Esil» avtomobıl jolynyń 142-shaqyrymynda. Kópir qurylysyn júrgizip jatqan merdiger Vıktor Kazennovtyń aıtýynsha, qazir jumystyń jartysynan kóbi aıaqtalǵan. «Qurylys brıgadasy 14 adamnan turady. 5 tehnıka jumys istep jatyr. Jumys sapasyna 5 jylǵa deıin kepildik beremiz», deıdi ol.
Imantaý aýylynyń ózi – osy aýdandaǵy iri eldi mekenderdiń biri. Qazir onda 2,8 myńdaı turǵyn bar. «Aýylymyzda bes seriktestik jumys isteıdi. Bıyl aýylǵa taza aýyzsý máselesi de sheshilmek, oǵan qajetti qarajat bólindi», deıdi aýyl ákimi Baqytjan Jantileýov.
Jýyrda osy aımaqqa jumys saparymen oblys ákimi Ǵaýez Nurmuhambetov te kelip ketti. Ol kópirdi jóndeý jumysymen jiti tanysyp, ony syzbaǵa sáıkes ýaqtyly aıaqtaý kerek ekenin eskertti. «Aýdannyń týrıstik ınfraqurylymyn múmkindiginshe jaqsarta túsý kerek. Ony damytýdyń jospary jasalǵan. Bıyl myna kópirden basqa «Shalqar sý» sanatorııinen balalardyń «Sokol» demalys lagerine aparatyn jol da jóndelip jatyr», dedi oblys basshysy. Sonymen birge ol Botaı qonysyna da soǵyp, ondaǵy qazba jumystarynyń barysymen tanysty.
Osy oraıda Aıyrtaý aýdanynyń tarıhy men ekonomıkasyna da toqtala keteıik. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, bul aýdannyń tabıǵı sulýlyǵy Býrabaıdan kem emes. Keıin Shoqandaı dananyń ájesi bolǵan, Ýálı hannyń jas toqaly Aıǵanym Býrabaıdaǵy báıbisheden aýlaq otyrý úshin qystaýyn osy jerdegi Syrymbet taýyna salǵyzǵany bilip jasalǵan is ekenin ejelgi turǵyndar jıi aıtady.
Aıyrtaý aýdany 1928 jyly qurylyp, 1993 jylǵa deıin Volodar aýdany ataldy. Osy kúngi jastar V.Volodardyń kim ekenin de bilmeıdi. Ol (shyn esimi Moıseı Goldshteın) – orys tóńkerisshileriniń biri. 1918 jyly eser partııasynyń tapsyrysymen Moıseı Ýrıskıımen qatar óltirilgen. Osy jyly eserler (sosıal-revolıýsıonerler partııasy) Lenınge de qastandyq jasaǵany belgili. Osy sebepterdiń bári «qyzyl terrordyń» bastalýyna sebep bolǵan. Al Volodarskıı men Ýrıskııdiń esimderi kóptegen qala men aýdanǵa, kóshelerge berilgen. Sol úrdispen alys túkpirdegi Qazaqstanda qurylǵan jańa aýdan da Volodar aýdany atalǵan. Al 1930 jyly aýdan kólemi ulǵaıtylyp, Aıyrtaý aýdany atalǵan. Alaıda 1963 jyly Aıyrtaý jáne osy jerde qurylǵan Qazan aýdandary biriktirilip, qaıtadan Volodar aýdany boldy. Sóıtip, bul ataýy men qurylymy jaǵynan talaı quqaıdy bastan keshirip, áıteýir Táýelsizdiktiń arqasynda ejelgi tarıhı ataýyn alǵan aýdan.
Jaıly jer, kórikti meken bolǵan soń munda ózge ult ókilderi kóp kelgen. Qazirdiń ózinde qazaq halqynyń úlesi barlyq turǵynnyń 40 paıyzdaıy ǵana, al orystardyń úlesi 47 paıyz, qalǵany – basqa etnos ókilderi.
Aýdannyń aýyl sharýashylyǵyna paıdalanatyn jeri – 735 myń gektar, sonyń 437 myń gektaryna dándi daqyldar egedi. Shabyndyǵynyń kólemi – 13,4 myń, jaıylymy – 285 myń gektar. Aýdannyń ormandy alqaby 142 myń gektardy alyp jatyr. Al ózen kólder alyp jatqan kólem – 29,9 myń gektar.
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Aıyrtaý aýdany