Ádilet tóreliginiń sapasy arta túspek

Deı turǵanmen, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyr 8 maý­sym kúni ótken Astana halyqaralyq forý­mynyń Plenarlyq sessııasynda sóı­legen sózinde: «El ishinde ádildik, zań ústemdigi, teńdik jáne ádil sot tóreligi qaǵıdattaryn engizý úshin reforma júr­gi­zýge baǵyttalǵan tıisti sharalardy qolǵa alamyz. Zań men tártipke negiz­del­gen meniń ustanymym – aıqyn. Bul – «Jańa Ádiletti Qazaqstandy» qurýdyń berik negizi», degen edi.

О́tken sessııanyń sońyna qaraı Parlament Prezıdenttiń osy sóziniń dáleli retinde sot júıesin roformalaýǵa qatysty qos zań jobasyn kún tártibine qoıyp, onyń biri qabyldanyp, Memleket basshysynyń da aldyna bardy. Iаǵnı «Sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týra­ly» konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa bıylǵy 5 shilde kúni Prezıdent qol qoıǵan. Al «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine sot jú­ıe­sin reformalaý jáne prosestik zań­na­many jetildirý máseleleri boıyn­sha ózgerister men tolyqtyrýlar en­gizý týraly» zań Májilistiń birinshi oqy­ly­mynda maqul­dan­ǵan. Endigi másele – Parlamenttiń aldaǵy sessııasynda táýel­siz kassasııalyq sottarǵa qatysty zań­­namalyq qujattardy jetildirý.

Jalpy, qalaı bolǵan kúnde de sot isin júrgizý máselesi eń ótkir de kúrdeli jáne ózekti máselelerdiń biri bolyp qala bermek. Sot tóreligin júzege asyrýdyń sapasy men azamattardyń sottarǵa degen senim deńgeıi ár sot satysy jumysynyń tıimdiligine tikeleı baılanysty. Májilis depýtaty, Palatadaǵy Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi Únzıla Shapaq kassasııanyń búgingi modeli azamattar men zań qoǵamdastyǵy ókilderi tarapynan synǵa ushyrap otyrǵanyn jasyrmady.

«Azamattyq jáne qylmystyq ister boıynsha kassasııalyq ótinishhattardy al­dyn ala qaraýdyń tártibi men sharttary ártúrli. Azamattyq ister boıynsha sýdıa azamattardyń ótinishhattaryn alqaly qaraýǵa berý týraly sheshim qabyldaıdy. Qylmystyq ister boıynsha tek 2023 jyldyń shildesinen bastap kassasııalyq ótinishhattardy alqaly aldyn ala qaraýǵa kóshý júzege asyryldy. Biraq bul tártip te jetildirilmegen, sebebi bir «úshtik» sýdıalardy tapsyrady, al ekinshi «úshtik» sýdıalar isti máni boıynsha qaıta qaraıdy jáne óz áriptesterin qoldamaýy múmkin, bul proseske qatysýshylardyń narazylyǵyn týdyrady. Mundaı shaǵymdar tek ákim­shi­lik ádilet boıynsha joq, óıtkeni onda «jap­paı kassasııa» jumys isteıdi», deıdi Únzıla Shapaq.

Depýtattyń aıtýynsha, zań jobasy bastapqyda Joǵarǵy sotta qylmystyq jáne azamattyq ister boıynsha isterdi aldyn ala qaraýdy alyp tastaýdy usyn­dy. Barlyǵy «jappaı kassasııa» qaǵı­daty boıynsha jumys isteýge tıis, ıaǵnı ister birden keminde 3 sýdıadan turatyn quramnyń qaraýyna túsýge tıis.

Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Joǵarǵy sot kásipkerlermen jáne zań qoǵamdastyǵymen derbes kassasııalyq saty qurý máselesi boıynsha konsýltasııalar raýndyn, ıaǵnı kezdesýler ótkizdi. Qorytyndysynda elordada qyl­mys­tyq, azamattyq jáne ákimshilik ister boıynsha úsh kassasııalyq sot qurý týraly derbes kassasııalyq satynyń jańa modeli usynyldy,

Bul zańnyń jobasy asa uzaq talqy­lan­­ba­dy. Iаǵnı qorytyndylar alý kezinde kóp kedergi bolmaǵan sııaqty. Sebebi sot júıesin reformalaý isinde ýaqyt kúttirmeıtin máseleler de joq emes edi. Onyń zardabyn aldymen sotqa isi túsken halyq kóbirek tartyp, keıingi jyldary óńirlerden Joǵarǵy sotqa baǵyt­talǵan aryz-shaǵymdar kóbeıe tús­ken.

Endi qabyldanǵan zańdaǵy ózgeristerge baılanysty Joǵarǵy sottyń róli ózger­mek. Elimizdegi zańgerler qaýymy táýelsiz kassasııalyq sottarǵa múmkindik beretin bul júıe eń aldymen halyq úshin tıimdi ekenin alǵa tartqyn-dy.

Jalpy, ákimshilik isterge eksterrıto­rııa­lyq sottylyq engizilip otyr. Iаǵnı keıbir isti ózge óńirdiń sotynyń qaraýyna jiberýge bolady. Mundaı tártip buǵan deıin azamattyq iste qoldanylǵan. Endi ákimshilik iske engizilip otyr. Sot júıesin bulaı reformalaý jaıdan-jaı qolǵa alynyp otyrǵan joq. Keıingi jyldary ákimdikpen sottasqan qarapaıym turǵyndardyń sottan jeńilip qalýy jıi­leı túsken. Iаǵnı shaǵym kóp. Endi shaǵym­danýshy sot pen jergilikti bılik­tiń arasynda ymyralastyq bar dep kúdiktense, isti basqa qalanyń sotynyń qaraýyna jibere alady. Aımaqty arnaıy júıe avtomatty túrde ózi tańdaıdy. Al táýelsiz kassasııalyq sot azamattyq, ákimshilik, qylmystyq ister boıynsha tek Astanada qurylmaq. Kassasııalyq sotqa apellıasııa­dan ádildik tappaı, taýy shaǵyl­ǵandar shaǵymdana alady.

«Talap qoıýshynyń tańdaýy boıynsha ákimshilik ister boıynsha eksaýmaqtyq sottylyqty engizý usynyldy. Bul da mem­lekettik organdardyń, ásirese jer­gilikti atqarýshy organdardyń qyzme­tine tıimdi áser etedi. Jergilikti jerlerdegi ákim­dikterdiń sottarǵa qysym kórsetetini eshkimge qupııa emes», deıdi Únzıla Shapaq.

Árıne, «sot júıesin reformalaý sot tóreliginiń ádilettiligin qanshalyqty qam­tamasyz etedi?» degen zańdy suraq týy­­tyny ras. Degenmen bul suraqtyń jaýabyn ýaqyty kelgende alarmyz. Jalpy, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev memlekettik basqarýdy qaıta iske qosý qajettigin osy kezge deıin birneshe ret atap ótken. Depýtat Únzıla Shapaq saıası qyzmetshilerdiń derbes jaýapkershiligin arttyra otyryp, memlekettik basqarý júıesin ortalyqsyzdandyrýǵa basa nazar aýdarý qajettigin aıtyp qaldy.

«Joǵarǵy sot jartyjyldyq negizde memlekettik organdardyń qyzmetine olardyń ákimshilik aktilerine nemese is-áre­ketterine shaǵymdaný týraly talap-aryzdardy sotta qaraý nátıjeleri boıynsha belgilengen problemalar men kem­shilikterdi anyqtaý turǵysynan taldaý jasaıdy.

О́tken jyly memlekettik organ­dar­ǵa qoıy­­latyn talaptardyń qa­naǵat­­­tan­dyrylýy 63%-ǵa jetti. Uty­­lýdyń turaqtylyǵy memlekettik organ­dardyń áli de sot praktıkasyn eskere otyryp, ákimshilik qyzmettiń birkelkiligin qamtamasyz etý boıynsha tıisti sharalardy qabyldamaıtyndyǵyn kórsetedi. Sonymen qatar sot praktıkasy azamattar men bıznes tarapynan negizdelgen shaǵymdardy týdyratyn jergilikti atqa­rýshy organdardyń jumysynda júıeli buzýshylyqtardyń bar ekendigin kór­setedi. Azamattar júgin­gen kezde ákim­shilik rásimder júr­gizilmeıdi.

Osyǵan baılanysty, ÁRPK-ni ákim­shilik rásimderdiń birkelkiligin qalyp­tastyrý jónindegi jańa mindetpen tolyqtyrýdy usynylady», degen Májilis depýtaty birqatar shetelde bul ereje ákimshilik rásim qaǵıdattary deńgeıinde bekitilgenin atap ótti. Aıtalyq, Armenııa, Ázerbaıjan, Grýzııa elderiniń sot júıesi osyndaı tártippen jumys isteıdi eken.

Bul azamattarǵa quqyqtyq qatynas­tar­dyń belgili bir salasyndaǵy daýlar­dy sheshý tájirıbesin basshylyqqa alýǵa múm­kindik berip, osylaısha sottaǵy sha­ǵymdar sanyn azaıta túspek.

Sot júıesin reformalaýǵa qatysty aıta keterlik kelesi bir jaıt – sot oryn­daýshysynyń áreketterine (áre­ket­­siz­­di­gine) shaǵymdanýǵa baılanysty ister. ÁRPK-ni qabyldanǵannan keıin mun­daı ister ákimshilik sot isin júrgizý tártibimen qaralady.

«Atqarýshylyq is júrgizý týraly zań sot oryndaýshysynyń árbir áreke­tine shaǵymdaný quqyǵyn beredi. Búgin­de mundaı quqyqty boryshkerler asyra paıdalanady. Boryshker sot oryndaýshysynyń baǵalaýshyny taǵaıyndaý jáne tartý jónindegi áreketterine daý aıtady. Múlikti saýda-sattyqqa berý jónindegi is-áreketterge, sodan keıin saýda-sattyqtyń ózine, saýda-sattyq hattamasyna jáne t.b. bir atqarýshylyq is júrgizý boıynsha sot oryndaýshysynyń is-áreketterine ondaǵan ret shaǵym jasalýy múmkin, saldarynan oryndaý birneshe jylǵa keshik­ti­riledi.

Sot oryndaýshylary buzýshy­lyq­tar­dy rastaıdy jáne kelisedi. Joǵarǵy sottyń málimetterine súıensek, sot oryndaýshylarymen isterdiń 55%-dan astamy olardyń zańsyz áreketterin rastaýmen aıaqtalady», degen Májilis depýtaty sol sebepti mundaı daýlar boıynsha ádilet organdarynyń rólin kúsheıtip, olarǵa sot oryndaýshylarynyń qaýlylarynyń kúshin joıý quqyǵyn berý oryndy dep sanaıdy. Bul atqarýshylyq is júrgizýdi jedel oryndaýǵa múmkindik beretin kóri­ne­di.

Qalaı desek te, aldaǵy sessııada Par­lament sot júıesin reformalaý máse­lesinen aınalyp ótpesi sózsiz. Onyń ústine keıbir depýtattar Joǵarǵy sot­tyń keler jyly qurylatyn táýelsiz kassasııalyq sottardyń sheshimin ózgerte alatyn quqyqqa ıe bolýynyń ádiletti emes ekenin alǵa tartyp otyr.