Úıtastar úılesimi

Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qorynda saqtalǵan 1880-1890 jyldary shyqqan kartalarda jer-sý ataýlary burynǵy qalpynda jazylǵan. Olarda bizdiń oblys aýmaǵynda kezdesetin eki úıtas ataýy men orny kórsetilgen. Birinshi úıtas – qazirgi Hromtaý aýdanyna qarasty Tasótkel eldi mekeniniń Shot ózeni jaǵasynda eken. Astanaǵa baratyn temirjol boıyndaǵy sol jerdegi bekettiń aty Úı­tas dep estidim. Kózimmen kór­megen soń basqa eshteńe dep aıta almaımyn. Ekinshi úıtas – Qobda aýdanynyń Qıyl eldi mekeninen 20 shaqyrymdaı jerde ornalasqan. Oǵan baryp, kózben kórýdiń sáti tústi. Aýyl irgesindegi Qıyl óze­niniń shyǵys betine ótip, soltústik baǵytyna qaraı bettep kelemiz. Keń dala. Tóńirekte kózge túser­likteı taý-tas kórinbeıdi. On­shaqty shaqyrym júrip ótkesin joldyń birtindep tómendeı bastaǵanyn baıqadyq. Tómendeı-tómendeı kele úlken oıpat alańǵa kelip tireldik. «Úıtas osy», – dep nusqady bizge jol kórsetip kele jatqan aýyl adamdary. Bıik jarqabaqtyń kemerinde uzynnan jınalǵan shógindiler ortasynda jalǵyz kıiz úıge uqsaǵan úlken tas birden kózge tústi. Qarsy betinen kelgendikten jaqyndaı almadyq. Ortada bulaqtan bastaý alǵan ózen, jaǵasy aǵashtar men qalyń ósken shópten aıaq alyp júrgisiz. Biz oıpat dep turǵan jerimiz mıllıondaǵan jyldar buryn tereń teńizdiń túbi bolǵanyn baıqaýǵa bolady. Sońǵy 15-20 jyldan beri bul jerge adam aıaǵy baspaǵany ańǵarylady. Qalyń ósken shóp belden keledi. Oıpat túrli ósim­dikter dúnıesine baı. Tamyl­jy­ǵan tabıǵat, tóńirek tunyp tur­ǵan ǵajap kóriniske toly, qa­raýǵa kóziń toımaıtyn sulý dúnıe. Úıtas aınalasyndaǵy shó­gindiler bor dáýiri kezinde tol­qyndar teńizden jaǵaǵa únemi shyǵaryp tastaǵan jynystardyń jınalýynan paıda bolǵan sııaq­ty. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, ertede bizdiń Aqtóbe óńiriniń jerin eki ret joıqyn sý basqan. Eń sońǵy ret 50 mıllıon jyl buryn osy jerdegi telegeı-teńiz uzaq turyp qalyp, qaıtqan soń sol aımaqtardaǵy jer bederiniń ózgerýine alyp keldi. Sonyń saldarynan Baıǵanın, Qobda, Oıyl, Muǵaljar, Hromtaý aýdandarynda joıqyn sý men kúshti jeldiń áserinen paıda bolǵan tabıǵattyń tamasha eskert­kishteri qalǵan. Ásirese, bor dáýirinen jetkenderi jaqsy saqtalǵan. Úıtastyń atalýy, geolo­gııalyq túzilýi ǵylymı zert­teýlerdi áli de qajet etedi. Osy ǵajaıyp ta­bıǵı eskertkishterdiń atalýy túr­li toponımıkalyq derekterde kezdesedi. Mysaly, 1985 jyly «Mektep» baspasynan shyqqan B.Qoıshybaevtyń «Qazaqstannyń jer-sý attary sózdigi» eńbeginde «Úıtas – meken aty. «Kıiz úı» kórinisin elestetetin jartasty mekender. Onda tas qorǵan, obalar, tas músinder de bar. Bir qyzyǵy, osy attas mekender Aqtóbe oblysy men Ońtústik Qazaqstannyń dalaly alqaptarynda bary baıqalady, biraq tabıǵı bitimi úıge uqsaǵan kesek tastar buryn-sońdy ol óńirde bolmaǵandaı. Múmkin, túrki sózderiniń kon­tamı­nasııalanǵan túri bolar», dep kór­setilgen. Bul óńirdiń jer bederi negi­zinen ústirtti, adyrly, tóbe­li, jazyq bolyp keledi. Ǵalym­dardyń anyqtaýynsha, Or-Elek úlken ústirtti aımaǵy sońǵy 50 mıllıon jyl buryn teńiz regressııasyna ushyraǵan. Bor dáýiriniń shógindileri jaǵalaı qyrattyń jıegine jınala-jınala kele, san alýan bıiktikterdi túzegen. Úıtas turǵan jardyń tereń­digi 150 metrdeı, keıbir tus­tary odan da tereń. Sonda tol­qyn laqtyrǵan shógindiler 150-200 metr bıiktikke – bor ara­las jardyń ústine jetkeni anyq. Tynymsyz tolqyndar shógindilerdi biriniń ústine birin qalap, ýaqyt ótisimen jınalǵan bor úıindi tasqa aınalǵan. Bordyń tabıǵı qasıeti – sý tıgen saıyn qataıa túsedi. Aýyl adamdarynyń aıtýynsha, erterekte osy tóńirek keńshar-ujymsharlardyń jaılaýy bolypty. Sol kezderi bul jerde jylan órip júrgen. Jurtqa esh zııany joq, adamdardy shaqpaıtyn, óz bette­rinshe júrgen baýyrymen jor­ǵalaýshylar úıtastan pana tap­qan. Keıde tańerteńgilik bala­lardyń tóseginen de kóretin edik dep esterine alady úlken kisiler. Úıtas turǵan tóńirek maman- ǵalymdar tarapynan zerttelmegen. Kezinde úkimettiń mal jaılaýy retinde paıdalanylǵanymen, sharýashylyqtar tarap, elde mal basy azaıǵan soń bul jer umy­tyldy. Maldyń tuıaǵy tıme­ge­sin, mańaıyndaǵy shópteri tip­ti qaýlaı túsken. Búgingi kúni úı­tas­ty óte sırek kezdesetin ta­bı­ǵattyń tamasha eskertkishi dep eskerip jatqan da eshkim joq. Qaǵaberiste qalyp qoıǵan jer be­tindegi qazynalardyń biri syndy. Qasyna taıap baryp kórgen kisilerdiń aıtýy boıynsha, bor shógindilerinen tasqa aınalǵan úıtastyń búgingi bıiktigi – 10-15 metr, sheńberi –20-25 metr. Qar men jel, jańbyr sýynyń áserinen úgitilip, shókkeni baıqa­lady. Oǵan qosa osy jerdi kórmek bolyp kelgenderdiń zııany da az emes eken. Úıtas janyndaǵy eń bıik jardaǵy bor tizbekteri jaqsy saqtalǵan. Onyń ataýyn eski kartalardan kórgen soń ólketanýshy retinde qyzyǵyp, 2005 jyly baryp kórgenmin. Bolashaqta bul jerlerdi ekotýrızmniń mekenine aınaldyrsa, jergilikti bılik tabıǵattyń tól týyndysy retin­de qorǵaýdyń sharasyn alyp jatsa, jón bolar edi. Rysjan ILIIаSOVA, Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri. Aqtóbe oblysy.