Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy, ekonomıka salalarynyń ınnovasııalyq áleýetin kúsheıtý boıynsha aýqymy zor jáne asa jaýapty mindetter qoıdy.
Bul tapsyrmalardy júzege asyrýda otandyq ǵylymǵa da erekshe mańyzdy mindet júkteldi. Ǵylymnyń kúsh-qýaty ǵylymı zertteýlerdiń tıimdiligin arttyrýǵa, zertteý qyzmetine bólingen qarajatty utymdy paıdalanýǵa, olardyń nátıjelerin óndiriske engizýden tıisti tabys alýǵa baǵyttalýǵa tıis. Bul rette jańadan qaıta qurylǵan, elimizdiń joǵary ǵylymı uıymy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasy jetekshi ról atqarady.
Ǵylymı zertteýler deńgeıin arttyrý, otandyq ǵylymdy basqarý modelin jetildirý jáne ony talanttardy tartý ortalyǵyna, ınnovasııalyq ıdeıalardyń qaınar kózine, ekonomıkany ártaraptandyrý men qoǵamdy damytýdyń jańa baǵytyna aınaldyrý úshin, eń aldymen, «tuǵyryn» qaıta qurý – basymdyqtar júıesin durys uıymdastyrý qajet.
О́kinishke qaraı, mundaı naqty júıeniń bolmaýy sońǵy jyldary ǵylymdy aıtarlyqtaı qarjylandyrý 3 ese ósse de, ony zertteý baǵyttary arasynda mańyzdylyǵyn eskermeı bólýge ákelip soqtyrdy. Nátıjesinde, elimizdiń obektıvti artyqshylyqtary men ózindik ǵylymı mektepteri bar jáne memlekettiń ál-aýqaty táýeldi – munaı, taý-ken metallýrgııa, agroónerkásiptik keshender, tushy sýmen qamtamasyz etý jáne adamı kapıtaldy damytý baǵyttaryndaǵy ǵylymı zertteýler enetin strategııalyq basymdyqtar jetkilikti qarjylyq qoldaý ala almaıdy. Memleketke eleýli paıda ákelý yqtımaldyǵy az, olardy paıdalaný tıimdiligi shekteýli, kóptegen shashyrańqy ári mańyzy tómen mindetter arasynda qarjylyq resýrstar shashyraıdy. Salystyrý úshin, kóptegen ozyq elderde ǵylymı taqyryptardy qarjylandyrý – olardyń basymdylyq dárejesine, qazirgi zamannyń aǵymdaǵy jáne bolashaq syn-tegeýrinderin eskere otyryp, ekonomıkanyń damý strategııasyna sáıkestigine qaraı saralanǵan túrde júzege asyrylatynyn aıtýǵa bolady.
Akademııa ekonomıkanyń naqty sektorynyń qajettiligine sáıkes keletin zertteý qyzmetiniń basym baǵyttarynyń naqty ıerarhııasyn qurý arqyly ǵylymdy qarjylandyrýdy bólýdiń qoldanystaǵy júıesin qaıta júkteýdi birinshi kezektegi basty mindeti dep sanaıdy. Bul ǵylymǵa baǵyttalǵan qarajattyń tıimdiligin arttyrýǵa jáne odan elimizde kútiletin nátıjelerge qol jetkizýge aparatyn jalǵyz jol.
Ekinshi jaǵynan, ǵylymnyń qaıtarymy kóbinese onyń nátıjelerin óndiriske engizý deńgeıine baılanysty. Bul otandyq ǵylymnyń osy kúnge deıin óz sheshimin tappaǵan taǵy bir mańyzdy olqylyǵy ekenin moıyndaýymyz kerek. Munyń sebebi zertteletin taqyryptardyń ózektiligi men zertteý qyzmetiniń aımaqtyq basymdyqtaryn anyqtaý tetikteriniń bolmaýynda, sáıkesinshe, naqty sektor tarapynan olardyń nátıjelerine suranystyń joqtyǵynda jatyr.
Elimizde zertteýshilerdiń tek 35%-y óńirlerde jumys isteıdi, al negizgi ǵylymı kúshter Almaty men Astanada shoǵyrlanǵan. Dál osy jerde ǵylymı zertteý, tájirıbelik konstrýktorlyq jumystardy, ǵylymı-zertteý jáne tehnıkalyq konstrýksııa jumystaryn qarjylandyrýdyń eń kóp kólemi – barlyq ishki shyǵyndardyń 66%-y, baǵdarlamalyq-nysanaly jáne bazalyq qarjylandyrýdyń 79%-y, granttyq qarjylandyrýdyń 75%-y bolyp keledi. Mundaı teńgerimsizdik negizinen aımaqtarda ornalasqan ǵylym men óndiris arasyndaǵy alshaqtyqtyń kúsheıýine ákeldi.
Osy máseleni sheshý úshin akademııa óz qyzmetinde úzdik álemdik tájirıbege súıene otyryp, Memleket basshysynyń, oblys ákimderiniń ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi óńirlik keńesteriniń tapsyrmasyna sáıkes jergilikti jerlerde qurylatyn jumystardyń tıimdi jumys isteýine súıene otyryp, ǵylym men ınnovasııalardy jergilikti deńgeıde damytýǵa óziniń nazaryn aýdaratyn bolady.
Ádistemelik basshylyqpen qatar Ulttyq ǵylym akademııasy olarǵa taldaý jumystaryn júrgizý, óńirlik problemalardy sheshý úshin ǵylymı zertteýlerdiń basymdyqtaryn aıqyndaý, óńirdiń ınnovasııalyq áleýetin baǵalaý, óńirlik ǵylymı baǵdarlamalardy oryndaý úshin ortalyq ǵylymı uıymdardyń ǵalymdaryn tartý, sondaı-aq bilimdi taratý júıesin damytý arqyly zertteý qyzmetiniń nátıjelerin óndiriske engizý jónindegi sharalar keshenin uıymdastyrý bóliginde jáne ǵylymı jetistikterdi kommersııalandyrýda praktıkalyq kómek kórsetetin bolady.
Ulttyq ǵylym akademııasynyń kúsh-jigeri iri pánaralyq ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalardy ázirleý jáne iske asyrý esebinen jahandyq syn-qaterlerdiń áserinen týyndaıtyn bar jáne bolashaqtaǵy problemalardy júıeli túrde sheshýge baǵyttalady. Eń aldymen, bul sý resýrstaryn basqarý, klımattyń ózgerýi jaǵdaıynda aýyl sharýashylyǵynyń turaqty damýy, t.b. máselelerdi sheshýge qatysty. Olardyń keıbireýleri boıynsha jumys bastaldy.
Tek osyndaı naqty júıeli sharalar ǵana otandyq ǵylymǵa Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda ǵylymı qoǵamdastyqtyń aldyna qoıǵan mindetterin tolyq kólemde oryndaýǵa múmkindik beredi.
Aqylbek KÚRIShBAEV,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti