Qazir «atamyz bolys bolǵan» deıtin zamandastar az emes. Bir qyzyǵy, muny ózge emes, ózderi jarnamalap júredi. Zaman túzeldi, bálkim «óshkenniń janǵanyn» aıtqan da durys shyǵar. Jazda mıneral sýy bar shıpajaıda demalǵandy durys kóretinbiz. Bıyl da sonda bardyq. Turaqty keletinderdi kórip, shúıirkelesip jatyrmyz. Sonyń biri – jylda Keles jaqtan otbasymen tynyǵatyn muǵalim Ermek Sydyquly. Áý basta qazaq tili men ádebıetinen sabaq berip, keıin sýret pánine aýysqan. Mamandyqtyń ekeýin de Shymkent pedınstıtýtynan alǵan. Momyn, birtoǵa, jaýapty azamat.
Buryndary jaı aýyl-aımaq pen mektep aınalasynyń áńgimesin sóz etetinbiz. Bul joly Qalǵansyr muǵalimi áýlet-otbasy tarıhynyń názik bir syryn aqtarsyn.
Aıtqandaıyn, Kelestiń bir shetindegi «Qalǵansyr» degen jer ataýy Syr ózeni tasyǵanda qalyp qoıǵan sýdy meńzeıdi eken. Tuspaly da bar, shyndyǵy da bar ádemi toponım. Al muny sol mańdaǵy Alqakól, Kózdikól, Ashykól gıdronımder tolyqtyryp turǵandaı.
Erekeńniń atasy Satybaldy áıgili Baıtoǵaı, Qojatoǵaı mekenderi engen bolystyń hatshysy, keıin bolysy bolypty. Ol kisiniń ákesi Maılyqoja aqynmen aralas-quralasyp júrse kerek, Satybaldy jastaı osy shaıyrdyń jyrlaryn, termelerin jattap ósipti.
Tashkentpen shektesetin Keles aýdanynyń qıyrdaǵy Qalǵansyry keıingi Shardara qalasyna tıip tur. Bul ólkeniń birese ózbekke, birese qazaqqa resmı telingeni – óz aldyna áńgime. Tótesinen tartqanda tarıhı Túrkistan respýblıkasy ortalyǵyna deıin 100 shaqyrym shyǵar. Ne kerek, 1917 jylǵy tóńkeris bul óńirge de ońaı tımedi. Ásirese keshegi bolys, molda kózge shyqqan súıeldeı boldy. Mine, sol aýmaly-tókpeli shaqta dúnıege shekesi torsyqtaı uly keledi. Esimin Sydyq dep qoıady. Osy balasy 7-ge tolǵanda, dálirek aıtsaq, qazaqtyń baı-baǵlandaryn qıyr men shıyrǵa aıdaıtyn 1928 jyl kelgende, Satybaldy otbasy bir túnde Qyzylqum asyp, odan ári О́zbekstan arqyly Tájikstanǵa aryp-ashyp jetedi.
Sirá, jalǵyz bolmasa kerek. Úlken uly Raýanǵa osy óńirdegi Myńbaı bolystyń qyzyn quda túsip ápergen eken. Mańaıynda zamana shiderlegen osyndaı taǵdyrlastar jınalǵanǵa uqsaıdy.
Keshegi murtyn balta shappaıtyn qazaqtyń bı-bolystaryna Hodjenttiń topyraǵyn basyp, aýasyn jutyp, sýyn ishý buıyrady. Kóp eńbekshiniń qatarynda mal baǵyp, taýdyń saı-salasynda egin salady. Urpaq órbitedi.
Búgingi kózben qarasańyz, Shardara men Hodjenttiń arasy 250 shaqyrym ǵana. Biraq ortada qalyń О́zbekstan eldi mekenderi jatyr. Iz jasyrýǵa da, syr jasyrýǵa da qolaıly amal.
Satybaldy bolystyń Tájikstandaǵy jan jarasy, muń-qaıǵysy, ásirese ata-baba jerin ańsaýy bir kitapqa júk bolǵandaı.
Maılyqojanyń termelerin yńyldap aıtyp otyryp, kóńil qapasyn shyǵarady eken.
«О́zińe de kezek bar,
О́lgendi kórip jasyma.
Neler kelip, ne ketpes,
Er jigittiń basyna.
Bu dáýren eki kelmeıdi,
Shapqanda atyn qamshylap.
Basyńnan dáýlet ketken soń,
Jaman dos kelmes qasyńa...»
Taǵdyrdyń jazýymen bolystyq qyzmetiniń bastalǵan tarıhy bar da, aıaqtalǵan tarıhy beımálim Satekeńe topyraq jat jurttan buıyrady. Biraq óle-ólgenshe balasyna «Aınalaıyndar, qalaıda elge qaıtyńdar!» dep otyrady eken...
Osy tusta «qujat qaıda?» deıtin bizdiń ǵalym aǵaıyndardyń esine sala ketetin bir derek bar. Ermek Sydyqulynyń aıtýynsha, bolys atalary sáıgúlikterin saılap, myqty jigitterin elden habar alýǵa jiberip otyrǵan. Bul – shettegi aǵaıynmen úzilmegen baılanysty ańǵartady.
Ne kerek, Sydyq Satybaldyuly Qazaqstanǵa kúni keshegi 1978 jyly ǵana qaıtýǵa múmkindik alady. Sol jyly ákesiniń jat jerde baqıǵa ozýy da elge oralý bastamasyn tezdetken sııaqty. Buǵan deıin, sirá, kózi tiri sholaqbelsendilerden, aryzqoılardan qaımyqqan-aý.
Endi áńgimeni qaımaǵy buzylmaǵan qazaq dástúrine qaraı buraıyq. 1921 jyly týǵan Sydyq Syr boıyn jaılaǵan Baılar-Jandardyń 1927 jylǵy Qulpynaı atty qyzymen kóńil jarastyryp, shańyraq kótergen. Ekeýi qol ustasyp, bálshebekten qashqan ákelerimen birge barlyq qıyndyqty – tar jol, taıǵaq keshýdi kóredi. Qulpynaı áýletke syıly kelin bolady. Biraq Qudaı perzentten qysyp, bala súıe almaıdy...
Erli-zaıypty osylaı unjyrǵasy túsip júrgende, birde súıegi Qorasan qoja Qyzylkóz Ahmet jolyǵa ketedi. Árıne, Sydyqtyń qaıǵysyn ol, Ahmettiń áýlıeligin Sydyq bilmeıdi. Sonda Qyzylkóz sáýegeı: «Jarqynym, sherli ekensiń! Ekinshi kelin alasyń. Qudaıym eki bala, eki qyz beredi. Úlkenin Ermek qoı, qyz týsa Qasıet dep ata. Qam jeme, úbirli-shúbirli bolasyń!» depti.
Osy áńgime Qulpynaı báıbisheniń de qulaǵyna jetedi. Jurttan buryn sol qýanady. Qurban shalyp, erine urpaq órbiter laıyqty jar izdeýge kóshedi.
Qazaqtyń sózimen aıtsaq, bir balasymen jylap qalǵan Kereıdiń Ulsha esimdi kelinshegine ushyrasady. О́zinen týra on jas kishi eken.
Pirádar Qyzylkóz Ahmettiń aıtqany aıdaı keledi. Alǵash sol Tájikstanda Ermek dúnıege keledi. Budan keıin Qasıet týylady. Qojekeń dál boljaǵandaı, bulardyń artynan Jaratqan Baqytkúl men Qambarálini beredi.
Sonda tuńǵysh balasy týǵanda Sydyq 48 jastaǵy el aǵasy eken. Úlken eki perzentti Qulpynaı báıbishe qoınyna salady. Ulsha anaǵa erip kelgen balaqan da ata-tegin umytpaı osy áýlette jetiledi. Keıingi ul men qyzǵa eki aǵa men bir ápke qorǵan bolady. Bolys balasynyń qos jubaıy tatý abysyndaı, apaly-sińlideı ómir súredi. Bularǵa pana bolǵan jer – tájiktiń Matchın aýdany eken. Osy aımaq ertede óz aldyna Mascho bektigi eken de, keıin Samarqanǵa qarapty. Asa taýly-tasty desedi. Tájikstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan elderi shekarasy osy taýlarda túıisedi eken.
Ákesi aıtqan eki derek Ermek Sydyqulynyń esinde qalypty. Birinshisi – tájiktiń jylqy etin jemese de, sáıgúlikke qurmeti. Kisi qaıtqanda, jylqysy da joqtasyn dep, ıesi ekken aǵashqa baılap qoıatyn kórinedi. Al máıitti qorymǵa jerlerde marqumynyń atyn erttep, kózin qara ne kók matamen tańyp, ıesiniń molasyna deıin jetektep aparady eken. Qaraly jıynnan keıin jylqy úsh kún úıiniń aldynda ertteýli, júgendeýli turatyn kórinedi. Bul da – arýaq syılaýdyń jóni bolsa kerek.
Ekinshisi – tájiktiń eshki etine, sútine, túbitine, terisine qumarlyǵy. Keńestik ólshemmen alǵanda eshkiniń bási qazaqtaǵy qoıdan qymbat bolypty. «Ata-ájem, áke-sheshem «Tájik halqyna esh ókpemiz joq, qıyn kezeńde ózekke teppedi. Qaıta bizdi baýyryna tartty. Jeti-segiz jylda tájikshe sýdaı aǵyp turdyq. Biraq bizde de, olar da dástúrdiń beriktiginen qudandaly bola almadyq. Bul eldi ańsaýymyzdy tereńdetti» deıtin, – dep eske alady Erekeń. – Elge jetkende ákelerimiz «parasatty, ustamdy adamdarmen quda bolýymyz kerek» degendi qulaqqa quıyp otyrdy. Solaı boldy da. Týys degennen shyǵady, áıgili kompozıtor Myńjasar Mańǵytaev – bizdiń Medeýke naǵashymyzdyń jıeni (Medeýke – Ulsha anamyzdyń ákesi)».
Taǵdyrdyń jazýymen Sydyq 1983 jyly 62 jasynda, Ulsha 1989 jyly 52 jasynda, al Qulpynaı báıbishe 1991 jyly 64 jasynda baqıǵa ozady. Áýlet anasy dúnıe salǵanda Ermek Sydyquly ini-qaryndastaryna bas ıe 22 jastaǵy muǵalim edi. Qazir bári úıli-barandy. О́sken-óngen. Qyzylkóz Ahmet boljaǵan Qasıet qaryndasynan týǵan jıeni Rústem – múftııat salasynda jas qyzmetkerdiń biri. «Ornynda bar ońalar» degen osy da.
Aıtýǵan Dosbı