Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda sóz basyn depýtattardyń ótken sessııada jemisti jumys júrgizgeninen bastady. Aıtalyq, Parlamenttiń ekinshi sessııasynda 102 zań qabyldanyp, onyń ishinde qoǵamdyq baqylaýǵa, adam saýdasyna qarsy kúreske qatysty zańdardy aıryqsha atap ótti.
Osy rette qoǵamdyq baqylaýǵa qatysty oı qosa ketsem deımin. Jalpy, álemdik tájirıbege súıensek, keıbir elderde qylmys kórsetkishteri joǵary, keıbirinde tómen. Ol endi birinshi kezekte qabyldanǵan zańdarǵa, ekinshiden, sol zańnamalardyń jumys isteýin qadaǵalaıtyn tıisti organdarǵa da tikeleı baılanysty.
Elimizde qylmys túbegeıli joıyldy dep te aıta almaımyz. Adam ómirine qol suǵý, jeke bas qaýipsizdigine áser etý faktileri bar. Sol sebepti Memleket basshysy Qazaqstandy qaýipsiz ári jaıly elge aınaldyrý Prezıdent retindegi basty mindetiniń biri ekenin atap ótip, quqyq qorǵaý organdaryna jáne basqa da jaýapty mekemelerge azamattardyń qaýipsizdigin barynsha qamtamasyz etýdi júktedi. Ishki ister mınıstrligi usaq buzaqylyq pen vandalızmnen bastap, sheteldikterdiń zańsyz kóship kelýine jáne basqa da aýyr qylmystarǵa qatań tosqaýyl qoıyp, dereý jolyn kesýge mindetti ekenin naqtylap aıtty. Iаǵnı mınıstrlikke baǵyttalǵan bul tapsyrmanyń astarynda memlekettegi qylmys álemin qurtyp, qaraqshylyqty túp-tamyrymen joıý qajettigi tur.
Eger bul máselede quqyqtyq jaǵynan ózgerister qajet bolyp, zańnamalardy qataıtý kerektigi týyndasa, biz, depýtattar oǵan daıynbyz. Máselen, esirtkige qatysty zańnama boıynsha ony taratýshylarǵa ǵana emes, óndirýshilerge de barynsha qatań jaza taǵaıyndaýdy usynyp otyrmyz. Qazir taratýshy da, jasaýshy da birdeı bappen jazalanady. Shyn máninde, negizgi másele ony daıyndaýda bolyp tur. Mine, aldymen sol daıyndaýshylardy qatań jazalaý kerek. Al sol daıyn ónimdi taratyp, dittegen jerine jetkizip júrgen – jastar. Kóbine solar urynady.
Taǵy bir másele retinde aýyr jazany keıbir azamattarǵa jeńildetý jaıyn aıta ketýge bolady. Iаǵnı qatelikpen, jastyqpen, qysylǵannan qylmysqa baryp, aýyr jaza, uzaq merzim arqalap ketip jatqandar da joq emes. Al kerisinshe, qylmystyq árekettermen únemi ári júıeli túrde aınalysyp júrgenderge óte qatań jaza qarastyrylýy kerek-aq. Sheshim ádil bolýǵa tıis.
Áskerdegi ólim-jitim de alańdatyp otyrǵany belgili. Jalpy, bizdiń áskerde, kez kelgen kúshtik qurylymnyń áskerı bólimderinde tárbıe máselesi durys jolǵa qoıylý qajet. Onyń ústine qazirgi zańnama boıynsha ata-ana óziniń balasy áskerı mindetin ótep jatqan bólimge baryp, onyń tynys-tirshiligimen, hal-jaǵdaıymen tanysa alady. Mundaı ózgeriske Úkimettiń qarsy bolǵanyna qaramastan, depýtattar ótken sessııada bul normany qabyldady.
Biz, rasynda, ofıserlerdiń sarbazdarǵa degen kózqarasyn ózgertýimiz kerek. Olar áskerge endi kelgen jas jigitterdi óziniń balasyndaı, inisindeı, jaqyn týysyndaı kórgeni jón. Eger biz ol kózqarasty ózgerte almasaq, jaǵdaı osylaı jalǵasa bermek. Árıne, áskerı jarǵy, tártiptiń buzylýyna jol berilmeýi kerek. Degenmen eshbir ata-ana balasyn áskerge aýrý arqalap, múgedek bolyp kelsin dep jibermeıdi. El aldyndaǵy azamattyq boryshyn óteý arqyly otansúıgishtik tárbıemen sýsyndap, úlken mektepten ótip, azamat retinde qalyptasyp kelsin dep áskerge attandyrady. Sondyqtan ol jaqtaǵy onyń ata-anasy, aǵasy, ustazy, tálimgeri ofıser bolmaq. Al olar osyny túbegeıli túsinbeıinshe biz eshnárse ózgerte almaımyz.
Mınıstrden bastap, qorǵanys salasyndaǵy barlyq deńgeıdegi, ásirese, tárbıege jaýapty basshylar, komandırler osyny ofıserlerdiń sanasyna quıýy kerek. Zańmen bárin túzeı almaımyz. Ol múmkin emes. Sanaǵa, kózqarasqa ózgeris qajet. Endigi jerde tıisti organdar, mekemeler osy másele tóńiregindegi nasıhatty qolǵa alýǵa tıis. Buqaralyq aqparat quraldary da áskerdegi álimjettik isine, ofıserlerdiń sarbazǵa degen kózqarasynyń durystalýyna kóbirek qalam terbegeni jón. Qoǵamdaǵy belsendi azamattar da bul eldik deńgeıdegi isten shet qalmaǵany jón.
Edil JAŃBYRShIN,
Májilis depýtaty